Окуу китептери

• Кыргыз, казак балдарына арналган тунгуч окуу китеби – “Алиппе жаки төтө окуу”. Авторлору И.Арабаев, К.Сарсекеев. Окумуштуу А.Осмонкулов алиппенин мукабасынын тышын так өзүндөй төмөнкүчө окуйт: Казак ва кыргыз балалары үчүн жазылган осул ибле. Алиффа йаки төтө окуу. Жазгандар медресе Галиедеги кыргыз ва казак шакирдлари. Афандилер: Ишенагли Арабадар, Хамза Сарсикииф, Уфа, 1911-жыл, 15-февраль, Типография “Товарищества “Каримова, Хусаинова”. Китеп казак-татар китептеринин үлгүсүндө жазылган. Ал учурда өз алдынча кыргыз жазуусу жок болсо да, авторлор араб алфавитине реформа жүргүзүүнүн натыйжасында кыргыз-казак жазуусун түзүшкөн. Китепке ө, ү тамгалары пайдаланылбай, созулма үндүүлөр татар тилинин негизинде жазылса да, ошол учурда элдин сабатын ачууга зор эмгек өтөгөн. 1912-ж. И.Арабаев Уфада окуп жүргөндө “Жазуу өрнөктөрү” деген дагы бир китебин Оренбург шаарындагы “Вахит” басмасынан чыгарган. Анда ар бир тамганын элементтери, туура жазуу үлгүлөрү көрсөтүлгөн. Ошентип, араб алфавитине кыргыз тилине ылайыктап реформа жүргүзүүнү И.Арабаев негиздеген (реформаланган араб алфавити 1925-ж. өткөн илимий-педагогикалык съезддин чечими менен бекитилген). 1925-ж. ал өзү жеке автор болуп, реформаланган араб алфавитинде ошол кездеги орус мектебинин тажрыйбасына таянып, кыргыздын 1-алиппесин – кыргыз мектептери, чоңдор үчүн “Кыргыз алиппеси” деген ат менен Ташкенден чыгарган. Анын К.Карасаев менен биргелешип жазган “Жаңылык” алиппэси Москвадагы “Революция музейине” коюлган, ЮНЕСКОнун сейрек жана кызык китептеринин тизмесине алынган. 1923-ж. ал араб тамгасынын негизинде кыргыз элинин 1-алфавитин түзгөн. “Эркин Тоонун” жарыкка чыгышына чоң салым кошкон. Алгачкы гезитти чыгарыш И.Арабаев жетектеген Илим комиссиясына тапшырылгандыктан, “Эркин Тоонун” 1-санына редактор катары кол койгон. И.Арабаев (1882-1938) 1-кыргыз мугалими, улуттук мектептердин негиздөөчүлөрүнүн бири катары тарыхта калды. Анын редакциясы менен кыргызча 1-поэтикалык жыйнак – Молдо Кылычтын “Кыссаи зилзаласы” (1911) Казандан чыккан.

• Башталгыч мектептердин окуучуларына арналган кыргыз тилиндеги 1-окуу китеби – “Окуу китеби”. Автору К.Тыныстанов. 1924-ж. чыккан.

• Ажыйман Шабдановдун 1931-ж биринчи баскыч мектептерге арналган “Биздин тил”(“Кыргыз тилинин синтаксиси”) окуу китеби кыргыз тилинин синтаксис боюнча чыккан алгачкы окуу китеби.

• Кыргыз тилин окутуу усулу боюнча эң биринчи окуу китебин жазган – Сатыбалды Наматов (1905-33) болгон.

• КР эгемендүү болгондон кийин 1-алиппе окуу китебин Сулайман Рыспаев (1998), “Табият таануу” окуу китебин Эсенбек Мамбетакунов (5-класс үчүн, В.А.Рязанцева менен бирдикте, 1998), “Мекен таануу” окуу китебин Заря Мабетова (1–4-класстар үчүн), “Адабий окуу” китептерин (1–4-класстар үчүн) Алмаз Токтомаметов, “Математика” окуу китептерин И.Бекбоев, Н.Ибраева, П.Ыманбеков, О.Худайбердиев, А.Абдиев, А.Айылчиев, А.Касымов, “Кыргыз Республикасынын географиясын” Н.Бакиров, А.Исаев, А.Осмонов, Кыргызстандын тарыхы боюнча окуу китептерин Т.Чоротегин, Т.Өмүрбеков, А.Мырзакматова, Ө.Осмонов, К.Молдокасымов, Ш.Керимоа, “Кыргыз тилин” Б.Үмөталиева, К.Сартбаев, Б.Өмүралиев, А.Осмонкулов, С.Өмүралиева, Р.Эгембердиев, В.Мусаева, «Адеп» сабагынын окуу китебин В.Мусаева, Ж.Ысманова, К.Ибраимова, С.Өжөрбаева, Р.Жаанбаева, С.Байгазиев, Ш.Назаралиева ж.б. жазышкан.

• Бала бакчалар үчүн атайын түзүлгөн эң 1-окуу китеби акын Абзий Кыдыр уулунун “Окуганды үйрөнөм” аттуу китеби (Бишкек, “Кыргызстан – Сорос” фонду.1996).

• Жогорку окуу жайлары үчүн кыргыз тилиндеги алгачкы окуу китептерин физикадан Дүрбөлөң Мамбетов (“Элементардык ядролук физика”), математикадан Рахым Усубакунов (“Дифференциалдык жана интегралдык эсептөөлөр”, 3 том) жазган.

• Педагогика окуу жайлары үчүн кыргыз адабияты боюнча 1-окуу китебин (“Кыргыз совет адабияты”, 1-т., 1988; 2-т.,1993) профессор Киреше Иманалиев жазган. Анын “Кыргыз адабиятын окутуу методикасынын актуалдуу проблемалары” аттуу эмгеги Кыргызстан эле эмес, Борбордук Азия өлкөлөрүндө да мурда кездешпеген фундаменталдуу эмгек болуп эсептелет.

• Улуттук мугалимдердин пионерлери: И.Арабаев, К.Тыныстанов, М.Байгазаков, А.Исаева, Э.Сүтичеров, З.Кыдырбаев, А.Койгелдиев ж.б.

• Варшавадан окуган (1914-ж.) алгачкы кыргыз – Жанек Солтоноев (өз аты Жалбы уулу Байбосун). Б.Солтоноев иниси Жанекти Варшавадан окууга жаздырып коет, ал 15 жашында каза болуп калат. Ошондо туугандары Байбосунду Жанек деген ат менен жиберишет. Ал Үркүн учурунда окуусунан өксүп калат да, 20-жылдары Алматыдагы мал чарба институтун бүтүп, Бишкек, Нарында жооптуу кызматтарда иштеп жүрүп репрессияланган.