Жаңы жылдык балаты

• Алгачкы жаңы жылдык балаты кыргыз жергесинде 1882-ж. пайда болгон. Ошол жылы Талас өрөөнүнө Германиядан келип отурукташкан голландиялыктар жаңы жыл тосууга символикалуу түрдө жасалгаланган балатыны коюшкан. Ошентип, Нарын тоолорунан алынып кооздолгон балаты менен салтка айланган европалык стилде жаңы жыл тосуу алгач Таластан башталган.

• Бишкекте ёлка коюп жаңы жылды тосуу биринчи жолу 1895­ж. 28­декабрда болгон. Ага 200 бала катышкан.

• Президенттик 1­ёлка 1992­ж. декабрдын аяккы күндөрүндө болгон. Бишкек шаарынын тургуну Вера Васильевна Воробьеванын үйүнүн түбүндө 50 жыл бою өсүп турган ёлка жаш мамлекеттин жаңы салтын баштоого себепкер болгон. Жыл сайын өтүүчү студенттик балл жаңы жылдык кечесинин таржымалы ошондон башталган.

Китепкана

• Кыргызстандагы алгачкы элдик китепкана 1902-ж. 14-майда Караколдо ачылган. Китеп фондусу 1000 китеп болгон.

• 1916-ж. 15-июлда Бишкекте коомдук китепкана ачылган.

• Республикадагы алгачкы балдар китепканасы 1934-ж. 27-сентябрда иштей баштаган. Китепкана фондусу 4 миң нуска китептен турган.

• Биринчи республикалык китепкана 1934-ж. 10-майда Бишкек борбордук шаардык китепканасын жана Совнаркомдун (илимий) китепканасын бириктирүү менен түзүлгөн. 1934-ж. августта китепкананын ачылышы болгон. 1938-ж. анын китеп фондусунун базасында Н.К.Крупская атындагы Борбордук шаардык жана Мамлекеттик китепканалар түзүлгөн.

Саламаттык сактоо

• Кыргызстанда 1913-ж. 78 орундуу 4 шаардык (Пишпек, Токмок, Каракол жана Ошто), 22 орундуу 2 айылдык оорукана ачылган.

• 1924-ж. декабрда Кара-Кыргыз облустук саламаттык сактоо бөлүмү уюшулган.

• 1925-ж. Бишкекте 1-төрөт үйү (20 орундуу) ачылган.

• 1928-ж. Бишкекте 1-медициналык мектеп (техникум) ачылган.

• Республикалык диагностикалык борборду түзүүгө 1988-ж. чечим чыгып, алгачкы пациенттерин 1990-жылдын февралынан кабыл ала баштаган.

• Кыргызстандагы алгачкы фармацевтикалык завод – «Айдан Фарма». Аны Кыргызстан-Пакистан биргелешип 4 жыл ичинде куруп бүткөн. 1977-ж. декабрда ишке берилген.

Билим берүү

• Кыргыз жергесиндеги алгачкы мусулман медреселери Караханийлер доорунда (10 – 12-к.) ачылган.

• Алатоодогу тунгуч агартуучу акын Нурмолдо Наркул уулу (1838-1920) болгон деп далилдейт профессор С.Байгазиев.

• Кыргызстандагы алгачкы башталгыч мектеп Караколдо 1874-ж. ачылган.

• Бишкектеги алгачкы башталгыч мектеп – приходдук окуу жайы 1879-ж. 31-октябрда ачылган.

• Кыргызстанда 1-орус-жергиликтүү (тузем) мектеби 1887-ж. 15-январда Ошто ачылган.

• Чүй өрөөнүндөгү алгачкы башталгыч мектеп – “Дүрдүн мектеби”. Ал мектепти ачууга жана салууга Сооромбай уулу Дүр демилгечи болгон. Мектеп расмий түрдө Тынай орус-жергиликтүү мектеби аталып, 1899-ж. Токмок шаарынан 6 – 7 км чыгышта, Ысыккөлгө кетчү чоң жолдун боюна, азыркы Сайлык айылына салынган. Анда Атаке, Сарыбагыш, Шамшы жана Тынай болуштуктарындагы карапайым элдин балдары окуп, адеп ачылганда 60 кыргыз бала кабыл алынган. Бул мектептин имараты 1990-жылга чейин мектеп катары пайдаланылып, 1990-ж. музейге айландырылган.

• Кыргызстандагы орто билим берүүчү алгачкы окуу жайы – Бишкек эркек балдар гимназиясы 1912-ж. 12-декабрда ачылган.

• Кыргыз жаштарын билимге тарткан алгачкы жогорку билимдүү окутуучу, Олуя-Ата уездинин 1915-1918-жылдардагы тилмечи – Жумагулов Алымкул (1893 - 1938).

• Уфа шаарынан «Галия медресесин» бүткөн Ишенаалы Арабаев Тоңдун Төрткүл айылында 1914-ж. Европа тибиндеги биринчи мектепти уюштурган.

• 1919-ж. февралда Пишпек уездинин Канай болуштугунда кыргыз балдары үчүн мектеп ачылган.

• Нарын өрөөнүндө 1-болуп чыгыш архитектурасынын үлгүсүндө медресе куруп (азыркы Учкун айылына жакын Карабулуң деген жерге) тегине карабай бала окуткан Касымаалы ажы болгон. Ал медреседе балдарды Казандагы Галия Бану жогорку медресесин бүткөн Касымаалы уулу Айдараалы, Ажы-Агыбай молдо, аалым Тайыр Кары окуткан.

• Бишкекте алгачкы кыргыз мектеп - Таштак башталгыч мектеби 1926-ж. ачылган. Ал Москва жана Герцен көчөлөрүнүн кесилишинде жайгашкан. Алгач 67 окуучу окуп, 6 мугалим иштеген. Алгачкы директору Бектурган Койчуманов. Ал 1925-ж. Мугалимдердин Бүткүл союздук сьездине катышкан. Алгачкы мугалимдери: К.Керимов, Д.Көкүмов, А. Ровнягина, Шалигунова, Жүндүбаев. Мектеп 1932-ж. 7 жылдык, 1936-ж. орто мектепке айланган. 1939-ж. бул мектепти алгачкы бүтүргөндөр: С.Абласов, У.Токсонбаев (Жети-Өгүз районунан келип окушкан), Т. Бейшенбаев (Тоң), А. Жолчиев, М.Ираимова, С.Сейдахматов, З.Фасахутдинова (Бишкек), Р.Жумалиев (Калинин), М. Искандерова, А.Мамбеталиев, З.Өмүрзаков, Ж.Теңизбаев, О.Эсекенов, Б.Ысмайылов (Аламүдүн), К.Сулайманкулов (Кемин). Мектепке ушул мектептин бүтүрүүчүсү, академик Айдаркан Молдокуловдун ысымы ыйгарылган. Бул мектеп № 5 кыргыз мектеп деген ат менен белгилүү болгон. Ал 1996-ж. 6-майда улуттук компьютердик гимназия деп аталган. Ал Кыргызстандагы эле эмес Борбордук Азиядагы да биринчи жана жалгыз компьютердик гимназия.

• 1932­ж. эң 1­окуу жайы - Пединститут Бишкекте ачылган.

• Кыргыз Республикасындагы 1-мамлекеттик эмес лицей 1994-ж. Кыргыз техникалык университетинде ачылган. Максаты – таланттуу жана өнөрлүү окуучулардын жөндөмдүүлүктөрүн өркүндөтүү.

• “ҢOҢ-Кыргызстан балдар айылы” биринчи жолу Бишкекте 1998­жылдын 26­декабрында ачылды. Австриялык Герман Гмайнердин кайрымдуулук идеясы менен 1948­ж. башталган бул иш бүт дүйнөгө тарап, 130 өлкөдө жетим, оорукчал балдар айылы ачылган. Директору Анара Насырова.

• Кыргызстанда 1-болуп өз айлыгынан студент-жаштарга стипендия ыйгарган (1991), 1-жолу студенттик фонд түзгөн (1986) профессор, УИАнын мүчө-корреспонденти – Бектемир Мурзубраимов.