9. Қылмыстық жазаның ұғымы, белгілері мен мақсаттары.

Қылмыстық құқық - қылмыстық заңнаманың міндеттері мен

қағидаттарын, қылмыс ұғымын, қылмыстық жауапкершіліктің негізін, қылмыстың түрлері мен белгілерін, жазаны, қылмыстық жауапкершілік пен жазадан босатудың негіздерін анықтайтын заңды нормалардың жиынтығы.

Мемлекеттің, жеке жəне заңды тұлғалардың мүдделерін қылмыстық қол сұғудан қорғау барысында туатын қоғамдық қатынастар қылмыстық құқықтың пəні болып табылады.

Қылмыстық құқықтың субъектісіне қылмыс жасаған жеке тұлғалар мен мемлекеттің құзыретті органдары (тертеу, прокуратура, сот т.б.) жатады. Қылмыстық іс – қимылдардың, қылмыстық жауаптылық пен жазадан босату, дəрітерлік сипаттағы мəжбүрлеу шараларын қолдану барысында қалыптасады. Жазалау қатерімен тыйым салынған айыпты қоғамдық қауіпті əрекет (іс-əрекет немесе əрекетсіздік) қылмыс деп танылады. Қылмыстың төмендетідей 4 белтісі бар: қоғамдық қауіптіліті,

құқыққа қарама – қайшылығы, кінəліліті, қылмыстық жауаптылығы.

Кінə. Адам соларға қатысты өз кінəсі анықталған қоғамдық қауіпті әрекеті (іс-əрекет немесе əрекетсіздік) жəне пайда болған қоғамдық қауіпті зардаптар үшін ғана қылмыстық жауапқа тартылуға тиіс. Қасақана немесе абайсызда əрекет жасаған адам ғана қылмысқа

кінəлі деп танылады.Тікелей немесе жанама ниетпен жасалған əрекет қасақана жасалған қылмыс деп танылады.

• Қылмыспен күресу барысында мемлекет əр түрлі əдістер мен шаралар қолданады. Сондай əдістердің бірі жаза.

Жаза - соттың үкімі бойынша тағайындалатын мемлекеттік мəжбүрлеу шарасы. Жаза қылмыс жасауға кінəлі деп танылған адамға қолданылады жəне адамды құқықтары мен бостандықтарынан Қылмыстық Кодекспен көзделген айыру немесе оларды шектеу болып табылады.

Жазаның мақсаты əлеуметтік əділеттілікті қалпына келтіру, сондай-ақ сотталған адамды түзеу жəне сотталған адамның да, басқа адамдардың да жаңа қылмыстар жасауынан сақтандыру мақсатында қолданылады. Жаза тəн азабын шектіруді немесе адамның қадір – қасиетін қорлауды мақсат етпейді.

Қылмыстық жаза тек қана мемлекеттің атынан соттың үкімімен тағайын-далады. Жасалған қылмыстың ауырлығы мен қоғамдық қауіптілітіне байланысты мынадай жазаның негізгі түрлері қолданылады:

1) айыппұл салу; 2) белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру; 3) қоғамдық жұмыстарға тарту;

4) түзеу жұмыстары; 5) əскери қызмет бойынша шектеу; 6) бас бостанды-ғын шектеу; 7) қамау; 8) тəртіптік əскери бөлімде ұстау; 9) бас бостанды-ғынан айыру; 10) өлім жазасы қолданылуы мүмкін.

Мысалы: Қоғамдық жұмыстарға тарту

1. Қоғамдық жұмыстар сотталған адамның негізгі жұмыстан немесе оқудан бос уақытта тетiн қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындауынан тұрады, олардың түрлерiн жертiлiктi атқарушы органдар немесе жертiлiктi өзiн-өзi басқару органдары белгілейді.

2. Қоғамдық жұмыстар алпыс сағаттан екi жүз қырық сағатқа дейiн белгіленедi және күнiне төрт сағаттан аспайтын, етер сотталғанның тұрақты жұмыс орны болмаса немесе оқумен айналыспаса - күнiне сегіз сағатқа дейінгі, бiрақ аптасына 40 сағаттан көп емес уақытта өтеледi. Қоғамдық жұмыстардан әдейi жалтарған жағдайда олар Қылмыстық Кодекстiң тиiсiнше 45, 46, 48-баптарында көзделген мерзiмдер шегiнде бас бостандығын шектеумен, қамауға алумен немесе бас бостандығынан айырумен ауыстырылады. Бұл орайда сотталған адамның қоғамдық жұмыстарды өтетен уақытын есептетен кезде, бас бостандығын шектеудiң, қамауға алудың немесе бас бостандығынан айырудың бiр күнi қоғамдық жұмыстардың төрт сағатына есептеледi.

      3. Әскери қызметшiлерге, елу бес жастан асқан әйелдер мен алпыс жастан асқан еркектерге, жүктi әйелдерге, үш жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге, бiрiншi немесе екiншi топтағы мүгедектерге қоғамдық жұмысқа тарту тағайындалмайды.

Сонымен бірге сотталғандарға негізгі жазалардан басқа мынадай қосымша жазалар:

1) арнаулы, əскери немесе құрметті атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дəрежесінен, біліктілік сыныбынан жəне мемлекеттік натрадаларынан айыру; 2) мүлкін тəркілеу қолданылуы мүмкін.

Айыппұл салу жəне белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру жəне қоғамдық жұмыстарға тарту жазалаудың нетізі де, қосымша да түрлері ретінде қолданылуы мүмкін.

Мысалы:Белгілі бiр лауазымды атқару немесе белгілі бiр                 қызметпен айналысу құқығынан айыру

1. Белгілі бiр лауазымды атқару немесе белгілі бiр қызметпен айналысу құқығынан айыру мемлекеттiк қызметте, жертiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында белгілі бiр лауазымды атқаруға, не белгілі бiр кәсiптiк немесе өзге де қызметпен айналысуға тыйым салудан тұрады.    2. Белгілі бiр лауазымды атқару немесе белгілі бiр қызметпен айналысу құқығынан айыру жазаның негізгі түрi ретiнде бiр жылдан бес жылға дейінгі мерзiмте және жазаның қосымша түрi ретiнде алты айдан үш жылға дейінгі мерзiмi белгіленедi.

Соңғы кезде бұқаралық ақпарат құралдарында көп пікірталас тудырып отырған мəселелердің бірі жазаның негізгі жəне ерекше түріне жататын, адамды өмірінен айыратын өлім жазасы. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 49-бабына сəйкес өлім жазасы – ату жазасы адамның өміріне қол сұғатын ерекше ауыр қылмыстар үшін, сондай-

ақ соғыс кезінде немесе ұрыс жағдайында мемлекеттік сатқындық, бейбітшілікке жəне адамзаттың қауіпсіздігіне қарсы қылмыс жəне ерекше ауыр əскери қылмыстар жасағаны үшін ғана ең ауыр жаза ретінде қоланылуы мүмкін.

Өлім жазасы əйелдерге, сондай-ақ он сегіз жасқа толмай қылмыс жасаған адамдарға жəне сот үкім шығарған сəтте алпыс бес жасқа толған еркектерте тағайындалмайды. Қазақстан Республикасы Президенті өлім жазасын орындауға мораторий енгізген кезде, өлім жазасы туралы үкімді орындау мораторий қолданылған уақытта тоқтатыла тұрады.

Өлім жазасы туралы үкім ерте дегенде ол күшіне енген сəттен бастап бір жылдан кейін, сондай-ақ өлім жазасын орындауға мораторийдің күші жойылғаннан соң ерте дегенде бір жыл өткеннен кейін орындалады.

Өлім жазасы кешірім жасау тəртібімен жазаны ерекше режимдегі түзеу

колонниясында өтеу арқылы өмір бойы бас бостандығынан айыруға немесе жиырма бес жыл мерзімге бас бостандығынан айыруға ауыстырылуы мүмкін. Өлім жазасына кесілген адамдардың, өлім жазасын орындауға мораторийдің күші жойылған жағдайда, олардың мораторий енгізілгенге дейін өтініш бергеніне немесе бермегеніне қарамастан, кешірім жасау туралы өтініш беруге құқығы бар.