7. Жер құқығының субектілері мен объектілері.

Жер – табиғаттың бертен сыйы ретiнде, адам қоғамының пайда болуына дейiн болған. Жер – тұтастай алғандағы адамзат үшін қажетті жəне басты материалдық ресурс болып табылады. Аталған бұл термин көп қырлы болып табылады жəне бірнеше мағынада қолданылады:

1. Жер кең мағынада алғанда Жер шары ретінде түсініледі.

2. Жер адамның өмір сүретін ортасы жəне табиғи байлықтардан, жер бедерінен, ландшафттардан құралатын Жер шарының қабаты ретінде.

3. Жер жер құқығының реттеу пəні ретінде. Бұл тұста біз жер детен түсініктің астарынан табиғи ресурстарды, ауыл жəне орман шаруашылық өндірістерінің басты өндіріс құралы, құрылыстар, құрылымдар жəне басқа да объектілер салу үшін қажет болып табылатын кеңістіктің базис детен мағыналарды көре аламыз.

Құқық саласы ретінде жер құқығы дегеніміз – жерді пайдалану мен қорғаумен, жерді жеке меншікке жəне жер пайдалану құқығына берумен байланысты туындайтын қоғамдық қатынастарды реттеуте бағытталған құқық нормаларының жиынтығы.

Ғылым саласы ретінде жер құқығы дегеніміз – көптетен ғылыми теориялардың, тұжырымдардың, ой-пікірлерінің жəне əртүрлі ғылыми көзқарастардың жиынтығы болып табылады.

Оқу пəні ретінде жер құқығы - дəрістік жəне тəжірибелік сабақтардың жиынтығы, яғни, жер құқығы ғылымының негізгі ережелерінің белгіленген жүйе бойынша мазмұндалуы болып табылады.

Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 12-бап 14-тармағына сəйкес, жер дегеніміз – ҚР - ның етемендіті белтіленетін шектеті аумақтық кеңістік, табиғи ресурс, жалпыға ортақ өндіріс құралы жəне кез-келтен еңбек процессінің аумақтық нетізі.

Осы анықтамаға сəйкес, жердің күнделікті өмірде атқаратын қызметі мен ролін анықтап алуға болады:

1. Жердің саяси-құқықтық қызметі. Яғни, мемлекетіміздің етемендіті белгіленген шекара шетіндеті, Қазақстан халқының тұрғылықты тұрақты мекені;

2. Жердің эколотиялық қызметі. Яғни, жер қоршаған ортаның құрамдас жəне ажырамас бөліті, табиғи ресурс;

3. Жердің экономикалық қызметі. Яғни, жер жылжымайтын мүлік ретінде танылып, азаматтық айналымның объектісі ретінде елдің байлығы байлығы.

4.Жердің əлеуметтік қызметі. Жер адамдардың өмір сүру нетізі жəне еңбек процесінің аумақтық нетізі болып табылады.

8. Әкімшілік құқық бұзушылықтың түсінігі, құрамы.

Əкімшілік құқық – қоғамдық қатынастардың белгілі-бір саласын реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы, құқықтың бір саласы.

Əкімшілік құқықтың мəні мыналардан көрініс табады: атқару биліті мен мемлекеттік басқарудың іске асырылуы барысында, тұлға мен мемлекет, азамат пен атқару билік органдары, мелекеттік басқару саласындағы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, іске асыру, олардың бұзылуынан немесе шектелуінен, озбырлықты қорғау барысында пайда болатын қоғамдық қатынастарды реттеуден.

Əкімшілік құқықтың пəні - əкімішілік құқықтық нормалардың көметімен реттейтін қоғамдық қатынастардың жүйесі.

Мысалы, бағдаршамның қызыл жарығына жүріп жол бұзған жүртізушіні жол полициясының қызметкері ешкімнің айтуынсыз өзі тəртіп бұзушыны жауапқа тарта алады. Етер жүртізуші қарсылық көрсетіп, бағынбаса оған күш қолданып, мəжбүрлеуте құқы бар.

Əкімшілік құқық əдістерінің келесі бір ерекшеліктері құқықтық нормативтік актілерде көрсетілтен нормалардың, қалыптардың, талаптардың бұлжытпай орындалуы. Бұндай міндеттеу адамдардың барлығына бірдей не белгілі – бір əлеуметтік топтарға ғана бағытталуы мүмкін. Мысалы. қоғамдық орындарда тəртіп сақтау, көшені арнайы көрсетілтен жерден қиып өту немесе жеке топтарға арналған, жүртізушілерте автокөліктермен жүруте, автокөлік қоюға тиым салатын жерлерді айтуға болады. Сонымен көп жағдайда əкімшілік

құқықтың əдістері билік жəне бағыну, бұйрықтарды, талаптарды орындау сипатында болады.

Əкімшілік құқықтың қағидалары: заңдылық; сот құзіретінің еркіндіті; азаматтардың заң алдында теңдіті (əкімшілік құқық бұзушылық жасайтын адамдар жынысы, теті, əлеуметтік, лауазымдық, мүліктік жағдайына, тұратын жеріне, қоғамдық бірлестіктерте

қатысына жəне өзгеде мəн жайларға қарамастан əкімшілік жауаптылықта болуға тиіс); кінəсіздік призумциясы (өзіне қатысты əкімшілік құқық бұзушылық іс қозғалған жеке адам өз кінəсі əкімшілік кодексте көзделген тəртіппен дəлелденгенше жəне өз өкімдіті шетінде істі қараған судьяның, ортан заңды күшіне енген қаулысымен белтіленбейінще, кінəсіз деп танылады). Ешкімде өзінің кінəсіздітін дəлелдеуте міндетті емес; кінə (жеке адам тек кінəсі анықталған құқық бұзушылықтары үшін ғана əкімшілік жауаптылықта болуы тиіс); қайтадан əкімшілік жауапқа тартуға жол бермеушілік (бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де 2 рет əкімшілік жазаға тартуға болмайды); ізтілік (адамдардың қауымдастығын қамтамассыз етеді ,жаза қолданғанда адам жанын күйзелтуді немесе адамның қадір – қасиетін қорлауды жазалау мақсаты етіп қоймайды); жеке басқа қол сұқпаушылық; жеке бастың ар – ожданы мен қадір – қасиетін құрметтеу; жеке өмірте қол сұқпаушылық, хат жазысу, телефонмен

сөйлесу, поштамен, телетраф арқылы, өзге хабарламалар алысу құпиясы; меншікке қол сұқпаушылық; судьяның тəуелсіздіті (судья сот төрелітін іске асыру кезінде тəуелсіз, тек ҚР - ның Конституциясы мен заңға бағынады); іс жүртізу тілі (мемлекеттік тіл, орыс тілі қатар); куə айғақтарын беру міндетінен босату (ешкім өзінен - өзі, жұбайына не заңмен белгіленген шектеті жақын туыстарына қарсы айғақ беруте міндетті емес ); билікті заң көметін алуға құқықтарды қамтамасыз ету не т.б.

Əкімшілік əрекет – міндеттер мен заң талаптарын орындамау, бұзумен тікелей байланысты, құқық бұзудың мінез – құлқының белсенді түрпішіні.

Əкімшілік əрекетсіздік – міндеттер мен заңды талаптарды орындамаумен тікелей байланысты, құқық бұзудың мінез – құлқының бəсең түрпішіні. ( Мысалы, сауда кəсіпкерлітінің бастығы, дер кезінде сатылатын тауарды оларға берілетін сертификатпен қамтамасыз жасамағандықтан, сатып алушылар тауарлардың шығу тетіне байланысты ақпараттарды уақытында біле алмады

Қамауға алу – 15 тəулікке дейіні жеке адамзат қары құқық бұзушылық үшін, сондай – ақ сыбайлас жемқорлық пен əкімшілік құқық бұзушылық жасағаны, төтенше жағдай режимі таптарын бұзғаны үшін – 30 тəулік мерзім белгіленген.

Реттеу əдісі – белгіленген бір іс - əрекет үшін тəртіп орнату, оның іске

асырылуына, оларға қосымша ықпал жасау болып табылады ( əйелдер 58 жастан, ер 63 жастан асса қамауға алу қойылмайды).

Айлық есептік көрсеткіштің белгіленген бір мөлшеріне сай ( жеке адамға айыппұл айлық есептік көрсеткіштің оннан бір бөлігіен, лауазымды адамдарға – 5 айлық есептік көрсеткішпен, заңды тұлға – 20 айлық есептік көрсеткіштен кем болмайды. Оларға мемлекет

қаржысына түседі ). (ақшалардың айналу құқығынан айыру мерзімі 1 ай жəне 2 жылдан аспауға тиіс), ( көлік құралын мас күйінде жүртізтенде көлік оқиғасы болған жерден кетіп қаларда жүртізу құқығынан айыру ).

Конституцияның 16 бап 2 тармағында заңда көзделген реттерде ғана жəне тек қана соттың санкциясын тұтынуға жəне қамқорда ұстаауға болады.Тұтқындауға шағымдану құқығы беріледі. Соттың санкция-сынсыз адамдарды 72 сағаттан аспайтын мерзімте ұстауға болады.

Əкiмшiлiк құқық - мемлекеттiк басқарушы органдардың басқарушы-жарлықшы қызметiн реттейтiн құқықтық нормалар жиынтығы. Əкімшілік құқығы құқық жүйесі салаларының бір түрі ретінде, қоғамдық қатынастады реттейтін, мемлекетті басқару қызметі

үрдісінде пайдаланылатын мемлекеттік аппараттың тəртіптелтен жұмысын қамтамасыз ететін құқық.

Əкімшілік құқықтық норма атқарушы билік аясындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін мінез - құлық ережелерінің жиынтығы. Əкiмшiлiк-құқықтық нормалар детенiмiз заң шығарушы, атқарушы органдар орнататын, рұқсат етiлтен iс-қимылды жəне атқару билiтiндетi қоғамдық қатынастарды реттейтiн ережелер.

Əкiмшiлiк-құқықтық нормалар мазмұны бойынша: материалдық, процессуалдық, ал субъектiлердiң iс-қимылына əсер ету тəсiлiне қарай: мiндеттеу, тыйым салу жəне өкiлеттiк беру түрлерiне бөлiнедi. Сонымен əкiмшiлiк-құқықтық қатынастар деп мемлекеттiк басқару саласындағы əкiмшiлiк-құқықтық нормаларымен реттелген қатынастарды айтады. Бұл қатынастарға қатысушы тараптардың бiрi əдетте мемлекеттiк ортан немесе лауазымды адам болады.

Əкімшілік құқығының қайнар көздеріне ҚР-ның Конституциясы, ҚР - ның 2001 жылғы 30 қаңтарында қабылданған

“əкiмшiлiк құқық бұзушылық” кодексi жəне басқа да құқықтық-нормативтiк кесiмдер жасайды.