52. Нолдик бюджет

Бюджет– орталықтандырылған ақша қорының құралу көздері мен жұмсалу бағыттарын сипаттайтын экономикалық категория, ақшалай кіріс пен шығыстың балансы. Мемлекеттің заңмен немесе жергілікті өкілді органдардың шешімдерімен бекітілетін, мемлекеттің өз міндеттерін қамтамасыз етуіне арналған және салықтар, алымдар, басқа да міндетті төлемдер, капиталмен жүргізілетін операциялардан алынатын кірістер, салыққа жатпайтын және заң актілерінде көзделген өзге де түсімдер есебінен құрылатын орталықтандырылған ақша қоры.

Бюджет түрлері:

Статистикалық бюджет негізінде мерзім басында қарастырылған көрсеткіштер,күтілген өнімді сату мен ресурстарды пайдалану деңгейлері және олардың негізінде анықталатын көрсеткіштер жүйесі есепптелініп қойылады. Бұл бюджеттің ерекшелігі мерзім біткен соң өзгерістер енгізілмейді.корректировкалар жүргізілмейді.

Ықшамды бюджет жоспарланған сату, шығындар негізінде нақты көлемге істелінген деңгейде жасалынады.Икемді бюджет төмендегідей тқрт этапта жұргізіледі.

1. жоспар бойынша сату бағасы өнімнің айнымалы шығындары негізінде және тқрақты шығындар деңгей арқылы жасалынады

2. нақты шығарылған және сатылған өнім деңгейін анықтау

3. икемді бюджет негізінде сатылған өнім мен шығарлыған өнім деңгейінің сомасы анықталады.

4. ықшамдалған бюджет бойынша жоспарланған шығандар мен нақты шығындар анықталып,өнімнің бір данасына шыққан шығын деңгейін есептемейді.Ауытқуларды анықтау ықщамдалған бюджет пен статистикалық бюджеттің ауытқуын анықтау екі деңгейде:

бірінші деңгейде статистикалық бюджет бойынша ауытқу анықталады.

Екінші деңгейде ықшамды бюджеттен және көлем бойынша ауытқу анықталады.Статистикалық ауытқу=ықшамды бюджет ауыт+көлем бойынша ауытқу

Нөлдік деңгейдегі бюджет бюджеттеу,қайта бағалану негізінде құрылатын түрі (нөлдік нүктедегі бюджет) Мұнда әрбір қызмет түрлері бойынша жеке жеке бағаланып,деңгейлері анықталған. Қабылданған қызметті жүргізу комбинациялары бөлінген немесе жұмсалатын ақша деңгейімен сәйкестендіріледі. Нөлдік бюджет қызметтің әрбіреуін нөлден бастауды талап етеді.

53. Нормативтік тәсілдің пайда болуы мен дамуы және ол туралы түсінік

Нормативтік тәсіл өндірістік шығындардың көлеміне алдын ала бақылау жасауды қамтамасыз етіп және басқару есебінің талаптарына толық жауап береді. Нормативтік тәсіл, материалдардың, еңбек ресурстарының, қосымша шығындардың стандарттарға сай жұмсалуын қамтамасыз ететін, шетелдерде қолданылатын «стандарт-кост» жүйесіне сәйкес келеді. Ол тәсіл бойынша нақты шығындардың сомасы стандарттық шығындар көлемімен са- лыстырылады, солардың негізінде өндірістік үрдістерді басқару үйымдастырылып, өнімнің нақты өзіндік құнының қалыптасуы бақылауға алынады.

Технологиялық үрдіс пен калькуляңия жасау объектілерін әр ұйым технологиялық кұжаттарға және сметаға байланысты анықтайды. Өнім өндіруге жұмсалатын еңбек ресурстарын азайту, жұмыс сағаттарын мейлінше кеміту, заманауилық техника мен технологияны пайдалану, нормалау тәсілдерін жетілдіру, еңбек- ті ғылыми түрде ұйымдастырудың прогрессивтік формаларын пайдалану ж.т.б. өндірістік шығындарды есептеудің нормативтік тәсілін енгізуге ықпал етеді.

Өндіріс шығындарының есебін және өнімнің өзіндік кұнын калькуляциялаудың нормативтік тәсілі. Шығындарды нормативтік түрде есептеу тәсілі материалдарды, еңбек және қаржы ресурстарын ұқыпты пайдаланып, олардың өндірістегі резервтерін айқындауға ықпал етеді. Нормативтік тәсіл бір бірлік онім, жұмыс, қызмет түрі үшін жұмаслатын материалдық және қаржылық ресурстар мен еңбек мөлшерін техникалық тұрғыдан есептеп шығаруға негізделген. Өндірістік шығындардың нормасы - өндірісті басқарудағы басты фактор болып табылады. Нормалар өндірістің техникалық және ұйымдастыру деңгейінің дамуын көрсетіп, ұйым қызметінің соңғы нәтижесіне әсерін тигізеді. Нормалар пайдалану уақьггына сай, ағымдағы және жоспарлы норма болып екіге бөлінеді.

Жұмыстың маусымдық жоспарын жасау, материалдарды жұмыс орнына жіберу, еңбеккерге атқарған жұмысына сай ақы төлеу, сол уақыттағы ағымдағы немесе күшін жоймаған нормалар бойынша атқарылады, ай сайын детальдар, өнімдер, жабдықтар бойынша нормативтік калькуляңия жасалады.

Нормалардың өзгерістері хабарлама келіп түскен сәттен бастап технологиялық және техникалық құжаттарға енгізіледі, ал нормативтік калькуляция, хабарламаны алғаннан кейінгі басталатын айдың басынан бастап өзгертіледі. төмендегі тапсырмаға сәйкес болуға тиіс: -өндірістің техникалық деңгейін көтеру;-ендіріс пен еңбекті ұйымдастыруды жақсарту;-табиғи ресурстарды пайдалануды жақсарту;-өндірісті дамыту.Нормативтік калькуляция жасау үшін арнаулы бөлім немесе қызмет түрі ұйымдастырылады, онда барлық қүрылымдардан норма мен нормативтер келіп түскеннен кейін, ақпараттардың нормативтік базасы жасалып, нормативтік калькуляция есептеледі, соған сәйкес талдау жасалып, нормаларға тиісті өзгертулер енгізіледі.

Өндірістік шығындарды есептеудің нормативтік тәсілі бойынша, жоспарлы, нормативті және есепті калькуляция көрсеткіштері қолданылады.

Шығындардың есебін нормативтік тәсіл бойынша жүргізу ерекшеліктерінің бірі, ағымдағы және алдағы болатын шығындарды анықтау мүмкіндігімен байланысты. Мысалы, бір құжаттар бойынша материалдар, шикізаттар, жанармай босатылып, бекітілген нормаға сәйкес еңбек ақы есептеледі Басқа құжат бойынша - қоймадан босатылған материалдар мен шикізаттар, егер нормадан артық есептелген еңбек ақы колемі болса, сол көрсетіледі. Операциялар орындалмай тұрып, бұл құжаттарға өндіріс үрдісі мен оған кететін шығынды бақылайтын тұлғалар қол қоюға тиіс (құрылым бастығы, бас инженер). Технологияны сақтай отырып, шикізаттың, материалдардың, еңбек шығындарының нормадан ауыткуын анықтайды.Оң ауытқулардың нәтижесінде - еңбек өнімділігі артып, детальдарды өндеу, шығындарды үнемдеуге қол жеткізіледі.Теріс ауытқулардың нәтижесінде - қосымша шикізат пен нормадан тыс матералдар пайдаланылып, қалдықтар көлемі өсіп, кұралдардың дұрыс жүмыс істемеуі нәтижесінде, еңбек ақы көлемі осіп, норматив бойынша қаралмаған технологиялық операцияларды жүргізуге мәжбүр болады.Нормативтік калькуляцияға сәйкес, егер ағымдағы айда нормативтен ауытқу туралы құжат жасалған болса Нақты өзіндік кұнның есебі төмендегі формула бойынша есептеледі:

Сф = Сн +- Он +- Ин,мүнда: Сф - нақты өзіндік қүн;Сн - нормативтік өзіндік құн;Он - нормадан ауытқу (үнемдеу немесе артық шығын);Ин - норманың өзгеруі (көбею немесе азаю).