31. Өндірістік және басқару есептерінің айырмашылықтары.

Басқарушылық есеп – ұйымның өз ішінде неғұлым негізделген басқарушылық шешімдер қабылдауға және ағымдағы операциялардың тиімділігі мен өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін ақпараттарды ұсыну. Ал қаржылық есеп ең алдымен ақпаратты сыртқы құрылымдарға, яғни ұйым қызметкерлері қатарына енбейтін тұлғаларға ұсынуға бағытталған.

Өндірістік және басқарушылық есептің басты айырмашылықтары:

* Құқықтық талаптар. Қаржылық есептіліктер ұйым басшылары ақпаратты өздері үшін қажетті не қажетсіз деп тануына тәуелсіз жыл сайын ұсынылуы тиіс. Басқарушылық есептілік толықтай факультатвті болып табылады. Яғни, мұндай ақпарат менеджмент үшін оның маңыздылығы оны дайындауға жұмсалатын шығындардан жоғары болған жағдайда ғана ұсынылады.

* Бизнестің жеке құраушылары немесе сегменттеріне бағытталуы. Қаржылық есептілік жалпы кәсіпкерлік қызметті сипаттайды, ал басқарушылық есептіліктер басты назарды ұйымның жекелеген құраушыларына, мысалы, шығындарға және шығарылатын өнім түрлерінің, көрсетілетін қызметтердің рентабельділігіне, тұтынушыларға және қызмет түрлеріне аударады. Сонымен қатар, басқарушылық есеп бойынша ақпараттар ұйым бөлімшелері, цехтер және бөлімдер сияқты бейорталықтандырылған нысанда қызметін жүзеге асыратын, ұйымның операциондық құрылымдарының экономикалық көрсеткіштерін өлшеуге мүмкіндік береді.

* Бухгалтерлік есептің жалпылама қабылданған қағидалары. Қаржылық есептілік құжаттары құқықтық талаптарға және ХҚЕС сияқты жалпылама қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаларына сәйкес дайындалып, рәсімделуі тиіс. Басқарушылық есептіліктерге қандай да бір талаптар қойылмайды. Мұнда, ең алдымен, ұйым менеджерлерінің сұраныстарын қанағаттандыруға және менеджерлер үшін шешім қабылдауда, жоспарды орындауда және бақылау функцияларын жүзеге асыруда пайдалы ақпараттарды дайындауға басты назар аударылады.

* Уақыттық шектеулер. Қаржылық есептіліктер ұйымда болып кеткен операциялар туралы ақпаратты көрсетсе, басқарушылық есептіліктерге тек өткен жағдайлар туралы ақпараттар емес, сондай-ақ, болашақ мерзімге қатысты ақпараттар көрініс табады. Қабылданатын шешеімдер болашақ жағдайларды жүзеге асыруға бағытталған, сол себепті менеджерлерге күтілетін болашақтағы шығындар мен түсімдер туралы толық ақпарат қажет.

* Есептілік құжаттарын беру жиілігі. Бүге-шүгелі толық қаржылық есептіліктер жиынын бизнестің әрбір құрылымы жылына бір рет, ал салыстырмалы түрде толық емесі алты айда бір рет жарияланады. Басқарушылық сипаттағы ақпара оған деген қажеттілік туындай салысымен дереу ұсынылады. Сол себепті қызметтің түрлі түрлері мен бағыттары бойынша басқарушылық есептіліктер күнсайын, апта сайын және ай сайын ұсынылуы мүмкін.

32. Басқару есебінің функциялары

Басқару жүйесі мен ұсталымдар есебі жүйесі арнайы талаптарға жауап беретін ақпараттарды генерациялау. Ол міндетті:

• шығындарды сатылған өнім көлемі мен тауарлы- материалдық қорлар арасында ішкі және сыртқы есептілікті дұрыс көрсету мақсатында және құжаттандыру үшін бөлу;

• дұрыс басқару шешімдерін қабылдау үшін қажетті ақпаратты дайындау және ұсыну;

• жоспарлау, бақылау жүргізу және ұйымның жұмысын бағалау қаржылық жағдайын анықтау мақсатында қажетті ақпаратты дайындап ұсыну.

Қаржылық есептің ережесі бойынша табысты есептеуде оған кеткен шығындар мен кірістері сәйкестендірілуі керек. Оған сәйкес сатылмаған дайын тауарлар не/се жартылай дайын тауарлардың өзіндік құны қарастырылған осы кезеңде өткізуден түскен түсіммен салыстырылатын, сатылған тауарлардың өзіндік құнына қосылмауы қажет. Бұл өнімнің көп ассортименттін шығаратын ұйымда ТМҚ пен өнімнің әрбір түрі бойынша шығыстарын нақтылау үшін пайдалануды қажет етеді. ТМҚ құнын бағалау базасы талданатын кезеңдегі есепті кезеңнің табысын есептеуде шығындардан шегерілуі тиіс дайын қорлардың өзіндік құнының сомасы мен жұмыстағы өнімдер мен кез-келген қолданылмаған шығыс мтериалдарының құны анықтайды. Осы баға ТМҚ өзіндік құнын анықтау мен баланстық есептілікке енгізу үшін негіз болып табылады. Қаржылық есептіліктің талаптарын сәйкес шығындарды есепті кезеңдегі шығысталған шығындарды сатылған тауарлар мен ТМҚ құрамындағы өнімдерге бөлуді және әрбір өнімге не/се қызмет түрлеріне қатыстылығы қарастырылады.

Басқару есебінің және шығындар калькуляциясының екінші талабы-менеджерлерге нақтыланған шешімдерді қабылдауға мүмкіндік беретін сәйкесқаржылық ақпаратты ұсыну. Бұл стандартталған және стан-маған есептіліктерден тұрады.Стандартталған ақпаратқа өнімдер, қызметтер, тұтынушы, дистрибютерлер арнасы секілді бизнестің түрлі сегменттеріндегі рентабельділіктерінде ұйымның табысты қызмет түрлерімен айналысып жатқандығына кепілдік беру үшін қолдануды қажет етеді. Осындай ақпарат ресурстарды бөлгенде ж/е өнімнің ассортименті жайлы шешім қабылдағанда ж/е ұйым қандай өнім түрлерімен жұмыс жасамайтындығ жайлы шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Шығындар жайлы нақты ақпарат қандай қызмет түрлері табысты қайсысы табысты еместігі жайында шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Басқару есебі жүйесі жоспарлау, бақылау, ұйымның функционалдық көрсеткіштерін өлшеу үшін қажеті ақпараттармен қамтамасыз етілуі қажет. Жоспарлау қызмееттің нақты түрінде не/се ресурсында мақсат пен міндетті қою және осыған жету үшін не қажет екендігін анықтайды. Ұйым қысқа мерзімді н/се ұзақ мерз.жоспар құрады. Ал бақылау-нақты көрсеткіштердің жоспарланған көрсеткішпен сәйкес келетіндігін көрсететін процесс болып табылады. Бухгалтер-аналитиктер менеджерлерге кері байланыс ретінде кезеңдік есептіліктрді жіберуі тиіс.