16. Конституциялық құқықтар мен бостандықтар: түсiнiгi, маңызы, түрлерi.

Республиканың негізгі заңы тәуелсіз Қазақстанның қоғамдық және мемлекеттік құрылымының іргелі принциптерін бекемдеді.Ел Конституциясының басты міндеті тұрақтылықты нығайту, халықтың әл-ауқатын көтеру және демократияны дамыту болып табылады. Ол халықтың бірлігін бекітті, қазақстанның жерінде ортақ тарихи тағдырымен байланысқан әртүрлі этнос өкілдерін біріктірді. Мемлекетіміз егемендік алғаннан бастап демократиялық мемлекет құруға бағыт алды. Ел Призенді Н.Ә. Назарбаев ұсынған саяси реформалар мен демократияландыру бағдарламасы негізінде азаматтық қоғам құру мемлекеттік саясаттың басымды бағыттарының бірі болып табылады.Демократияландыру бағдарламасын және саяси реформаларды жүзеге асыру демократияның нығаюына септігін тигізді, оның ішінде шын жүзінде көппартиялықтың пайда болуы мен үкіметтік емес ұйымдардың атқарар рөлінің күшеюін атап өту қажетМемлекетіміздегі азаматтық қоғамның негізін қалаушы белгісі ретінде азаматтардың сенім бостандығы мен оны еркін түрде білдіру құқығын бекіту, идеологиялық және саяси әралуандылықты тану, мемлекеттік органдарда саяси партияларды құруға тиым салу болды.Осы жағдайда еліміздің экономикасы сәтті, тез, сенімді, серпінді дамып келеді, осының негізінде адамдардың тұрмыс деңгейі ұдайы жоғарлап келеді, адамның және азаматтың бостандықтары мен құқақтары нақты мазмұнмен толыққан. Мұның бәрі демократияның дамуына, мемлекет пен қоғамдық тұрақтылық үшін материалдық және әлеуметтік жағдай жасайды.Конституцияның 1-бабына сәйкес Қазақстан Республикасы өзін ең қымбат қазынасы – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары болып табылатын мемлекет ретінде орнықтырады. Осы негізгі базалық ереже адам және азамат құқықтары мен бостандықтарына арналған бүкіл 2-тараудың мазмұнын және құрылымын айқындайды. «Адам құқығы» және «азамат құқығы» ұғымдары жақын, бірақ өзінің табиғаты және мазмұны бойынша сәйкес келмейді, өйткені бірінші ұғым барлық қоғам мүшелеріне тән бостандық пен қадір-қасиетті басшылыққа ала отырып, жеке тұлғаны құқығынан айырмайтынын атап көрсетеді. Екіншісі – жеке адамның құқығын мемлекет азаматы ретінде сипаттайды, осындай тұлға ретінде оның құқықтары мен бостандықтарын айқындайды. Адамның нақты мемлекетте пайдалана алатын құқықтары мен бостандықтарының көлемі, сондай-ақ оған осы мемлекет жүктейтін міндет көлемі осы мемлекеттің азаматтығында болуына немесе болмауына тікелей тәуелділікте болады. Азаматтық – бұл заңда көрсетілген жағдайларда азамат пен мемлекеттің өзара құқықтары мен міндеттемелерін орнықтыратын адамның өз мемлекетімен арадағы орнықты құқықтық байланысы. Азамат мемлекеттің егемендігінде болады және мемлекет ол шетелде жүрсе де, одан міндеттемелерін орындауды талап ете алады. Мемлекет өз тарапынан азаматтарды өз аумағында қорғауы және олар одан тысқары жерлерде жүргенде оларға қамқорлық жасауы тиісҚазақстан Республикасының Конституциясында айтылатын адам құқықтары мен бостандықтары оның жалпы құқықтық мәртебесін құрайды. Көрсетілген адам құқықтары мен бостандықтарын абсолютті деп тану, оның Республика азаматтығына жату-жатпауына қарамастан Қазақстан Республикасы аумағында жүрген әрбір адамға таралатынын білдіреді. Құқықтар мен бостандықтардың бөлінбейтіні, конституцияда және соның негізінде қабылданған заңдарда көзделген жағдайларды қоспағанда, Конституция бекіткен адам құқықтары мен бостандықтарынан ешкім, соның ішінде мемлекет те айыра алмайтынын білдіреді. Негізгі құқықтар мен бостандықтардың абсолюттілігі және олардың бөлінбейтіні азаматпен өзара қарым-қатынаста мемлекеттік билікті шектейді. Конституцияда жарияланған адам мен азамат құқықтарының біреуін де мемлекет жоя алмайды, мемлекеттік билік негізгі құқықтар мен бостандықтар есебінен алынған өкілеттіктерге ие бола алмайды.Адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын тану үшін арнайы заңдар мен заңға тәуелді актілерді қабылдау қажеттілігі жоқ, оларды іске асыру үшін мемлекеттік органдардың қосымша рұқсаты талап етілмейді. Сонымен бірге олардың кепілдіктерінің неғұрлым толық және нақты жүйесін орнату мақсатында құқықтар мен бостандықтарды тиісті дәрежеде іске асыру үшін қосымша нормативтік құқықтық реттеу талап етіледі.Азаматты сыйлау, оның қадыр-қасиетін, ойлау және мінез-құлық еркіндігін тану қоғамның сәтті дамуының басты алғышарты болып табылады. Осындай қағидат адамның жауапкершілігінің артуымен қоса, тұлғаның еріктігі мен қоғамдық тәртіптің үйлесуін, тиімді де ұтымды демократиялық мемлекеттің өмір сүруін қамтамасыз етеді. Еркін адам еркін емес адамға қарағанда қоғамның дамуына көп үлесін қосатыны туралы баршаға мәлім емес пе.Конституцияның барлық бөлімдері мен тараулары, оның барлық баптары тұлғаның дамуына еркіндік беруге және осы жолда тұратын кедергілерді жоюға бағытталған. Қазіргі уақытта адамзаттың жоғары құндылықтарына ұмтылған Қазақстан Республикасы үшін тұлғаның бас бостандығы, мемлекеттің конституциялық тұжырымдамасының біртұтас бөлігіне айналды.Сөз соңында, адамның негізгі құқақтары мен бостандықтарын сақтау – бұл Конституцияның және Қазақстан Республикасындағы барлық құқықтық тәртіптің ең басты міндеті екендігін атап айтқан дұрыс. Адам өзінің тағдырын өзі айқындайтынына және де өзінің шешімдері үшін тек қана өзі жауапты екендігіне сенімді болуы тиіс. Ол заң шеңберінде өз қалағаны бойынша өмір сүреді және ешкім оның мінез-құлқын айқындауға құқығы жоқ.