Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Ղազարոսյան, Սարգսյան, Սևանավանք
.pdf
70
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
214
,
-874 . 1
.,
-
-903 . 2
.,
- . 48
-1153 . 7 .
-1176 . 8
.
( )
-1187 . 20
-1201 . 14 .
-1227 . 29
25
.
,
-
- . 17 .
- . 27
- . 31 .
11
., ,
-1421 . 13 .
-1448 . 26 , -
-1451 . 21
-1460 . 38 .
-1462 . 19
-1462 . 30 .
-1465 . 36 .
-1471 . 23
-1475 . 33 .
-1476 . 35 .
-1486 . 9
.
( )
22
34 .
- . 18
- . 37 .
-1510 . 15 .
214
,
: . – .:
71
ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐԱԿԱՆԱՂՅՈՒՍԱԿ՝ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՎԻՄԱԳՐԵՐԻ
-1529 . 32 .
16 .
39 .
40 .
41 .
43 .
- . 6 .
- . 44 .
- . 45 .
-1603 . 12
«» .
-1613 . 3
.,
-1615 . 42 .
-1651 . 4
.,
,
-1654 . 10
., ,
-
-1656 . 58*
.
-1664 . 49* . -
-1664 . 50*
.
-
-1693 . 28
-1740 . 51*
.
-
5 .,
-1785 . 24
.
-1832 . 52*
.
-1835 . 55*
-1836 . 53*
.
-1837 . 54*
.
-1855 . 59*
.
-1860 . 56*
-1862 . 60*
-1875 . 46 .
-1897 . 47
,
-1897 . 57*
72
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
1. ՄաշտոցԵղիվարդեցի
(863–897թթ.897–898թթ.
կաթողիկոս)
215
2. Ստեփանոսվրդ.Սևանցիվանահա՞յր
(մինչև969թ.,այսթվականից
կաթողիկոս)
3. ՍարգիսՍևանցիվարդապետ (989թ.–992թթ,992իցկաթողիկոս)
4. ՍարգիսՍևանցիվանական,վանահա՞յր (հիշվումէ1205–1207թթ.)
216
5. ԴանիելվարդապետՍևանցի (1450–1470թթ.)
6. ՆերսեսեպիսկոպոսՍևանցի (1470ականթ.–1500թ)
7. ԳրիգորիսեպիսկոպոսՍևանցի (1503–1534թթ.)
8. ԿարապետԷջմիածնեցիեպիսկոպոս (1620թ.–)
9. Մխիթարեպիսկոպոս (1654–1695թթ.)
10. Օնոփրիոսաբեղայ (ժամանակնանհայտ)
217
11. ՄարտիրոսՉերքեզյանեպիսկոպոս (1740թ.–1747թթ.)
12. ՀովհաննեսվարդապետՆորադուզցի (1747–1753թթ.)
13. Սամուելվարդապետ (1753թ.,միքանիամիս)
14. Հովհաննեսվարդապետ (1753,միքանիամիս)
15. ԱթանասվրդՄակուեցի5տարի (ժամանակնանհայտ)
16. Եղիազարեպիսկոպոս,3տարի (ժամանակնանհայտ)
17.
ԳրիգորվարդապետԳանձակեցի,
8տարի
(–1805թ.)
16. ՍարգիսվարդապետՈսկանապատեցի (1809–1828թթ.)
17.
Հովհաննեսվարդապետ
ՏերՄարտիրոսյանցՂազախեցի
(1828–18410թթ.)
218
18. Մինասվարդապետ (1840–1841թթ.)
19. ՀարությունեպիսկոպոսԳանձակեցի (1841թ.,միքանիամիս)
215
400
216
217
(1632-1655)
218
73
ԳԱՎԱԶԱՆԱԳԻՐՔՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԱՌԱՋՆՈՐԴՎԱՆԱՀԱՅՐԵՐԻ
20.
ՀովհաննեսվարդապետԱնտոնյան
Տփխիսեցի
(1841թ.,միքանիամիս)
21. Մկրտիչվարդապետ (1348–1358թթ.)
23. ԿարապետվարդապետԲլբուլյանց (1358–1361թթ.)
24.
ՀարությունվարդապետՄարջանյանց
Շիրակեցի
(1361–1869թթ.)
25. ԿարապետվարդապետԲլբուլյան (1369–1892թթ.)
26. ԳալուստվարդապետԱյվազյանց (1892թ.,միքանիամիս)
27. ԳրիգորվարդապետԱկուռեցի (1892–1895թթ.)
28. ՍարգիսարքեպիսկոպՓիլոյան (1896–1901թթ.)
1990թվականիցՍևանավանքիվանահայրերենեղել.
1.
ՏերԽորենաբեղաՄարտիրոսյանը (1990թ.
հոկտեմբեր–1991թ.դեկտեմբեր)
2. ՏերԱթանասաբեղաՄովսիսյանը (1992թ.հունվար–1993թ.մարտ)
3.
ՏերԱռաքելվարդապետՔարամյանը
(1993թ.ապրիլ–1996թ.մայիս,
այժմ՝արքեպիսկոպոս)
4. ՏերՄինասքահանաՄարտիրոսյանը (1996թ.հունիս–2000թ.հուլիս)
5.
ՏերԲագրատվարդապետԳալստանյանը
(2000թ.օգոստոս–2003թ.փետրվար.
այժմ՝արքեպիսկոպոս)
6. ՏերԳարեգինաբեղաՀարությունյանը (2003թ.մարտ–2004թ.հունիս)
7. ՏերՄինասքահանաՄարտիրոսյանը (2004թ.հուլիս–2004թ.օգոստոս)
8.
ՏերՄկրտիչվարդապետՊռոշյանը
(2004թ.սեպտեմբեր–2008թ.փետրվար,
այժմ՝եպիսկոպոս)
9.
ՏերԳևորգվարդապետՍարոյանը
(2008թ.մարտ–2009թ.նոյեմբեր,
այժմ՝եպիսկոպոս)
10. ՏերՄինասքահանաՄարտիրոսյանը
(2009թ.դեկտեմբերից,
այժմ՝ավագքահանա)։
74
Ս
ևանավանքը միջնադարյան Հայաս
տանի հնամենի և տևական գործած
վանքանապատներիցէ։Վանքիպատմությու
նըմշտապեսհետաքրքրելէուսումնասիրողնե
րին,ինչովպայմանավորված՝դեռևսնախորդ
դարասկզբինՍևանավանքումմենագրություն
ներ ենհեղինակել Սբ Էջմիածնի միաբաններ
Զաքարիա վրդ. ԳուլասպյանԲեհբությանց
Տփխիսեցին(«ՎէպծովակինԳեղամայևերջա
նիկկղզւոյնևորոյբնակչացն»,1825թ.)ևՄան
վելվրդ.Կյումուշխանեցին(«Պատմութիւնան
ցիցանցելոցՍէվանայվանուց»,1830թ.)։Սևա
նավանքի պատմությանը նվիրված առանձին
հոդվածներ են հրատարակել վանքի առաջ
նորդՍարգիսեպս.Փիլոյանը,Գյուտեպս.Ղա
զարյանը,ազգագրագետԵրվանդԼալայանըև
այլք։ Իրենց տեղագրություններում վանքի
պատմությաննանդրադարձելեննաևՄեսրոպ
արք.Սմբատյանցը,ՂևոնդԱլիշանըևՀովհան
նեսեպս.Շահխաթունյանցը։
Սևանակղզինբնակեցվածէեղելմերպատ
մության հնագույն ժամանակներից։ Կղզու
մասին նախնական վկայություններն ավան
դութայինեն։ԹդարումՍևանակղզումՄաշ
տոցԵղիվարդեցիվարդապետըհիմնելէմիա
բանություն։ Վանահոր 33 տարվա անապա
տականև22տարվա առաջնորդականկյան
քի մանրամասները մեզ են փոխանցել նրա
վարքագիրները՝Ստեփանոսկրոնավորը,Հով
հաննես Դրասխանակերտցի և Ստեփանոս
Օրբելյանպատմիչները։
Մարիամ Բագրատունու միջոցներով
871թ.կառուցվելենկղզուՍբԱռաքելոցևՍբ
Աստվածածին եկեղեցիները,հիմնվել էԲար
սեղԿեսարացուկանոններովգործողՍբԱռա
քելոց միաբանությունը, իսկ Մաշտոց Եղի
վարդեցու վարդապետարանը կոչվել է «ու
սումնասէր անձանց վարժարան»։ Սևանա
վանքի վարդապետարանից են սերում Երի
ցավանքտեղափոխվածԳևորգիշխանը,Հով
հաննես Դրասխանակերտցի և Ստեփանոս
Սևանցիկաթողիկոսները։
Ժ–ԺԴդդ.Սևանավանքինառնչվողպատ
մականորևէտեղեկությունմեզչիհասել։Փո
խարենըԺԵդարումայստեղէգործելԴանիել
րաբունապետի«Արեւելեան տանվարդապե
տարանը»։ԾագումովՍևանիցԴանիելըսովո
րել է Տաթևի վարդապետարանում, այնու
հետև՝Էջմիածնիդպրանոցում,որնավարտե
լուցհետոձեռնադրվելէկուսակրոնքահանա
և1451թ.հաստատվելՍևանավանքում:
Դանիել րաբունապետի հիմնած վարդա
պետարանում ուսանում էին ոչ միայն տեղի,
այլևՀայաստանիտարբերշրջաններիցեկած
հոգևորականներ,որոնցջանքերովծաղկումէ
գրչությանարվեստնուվանքըդառնումէձե
ռագրապահպան հայտնի կենտրոն: Այսպես,
1461թ.ԴանիելրաբունապետըգնելէԳրիգոր
Տաթևացու Քարոզգիրքը, 1464թ. նշանավոր
մանրանկարիչ Ստեփանոս Առնջեցին նրան
նվիրելէմիՃաշոց,նրապատվերովՎարդան
գրիչնԱղջոց վանքում1471թ.ընդօրինակելէ
մի Ավետարան, որը տարիներ անց Սևանա
վանքումնկարազարդելէԱբրահամՍևանցին։
Նա է նկարազարդել նաև Դանիելի պատվե
րով՝1450թ.ԷջմիածնումընդօրինակվածԳրի
գորաբեղայիՃաշոցը։Դանիելըևսընդօրինա
կելէձեռագրեր,ինչպեսօրինակ՝Սևանավան
քի գրչակենտրոնից մեզ հասած առաջին ձե
ռագիրը՝ 1451թ. ընդօրինակված Գրիգոր Տա
թևացուՄատթեոսիԱվետարանիմեկնությունը։
Դանիել րաբունապետի շնորհաշատսա
ներից էինՍևանի վանահայր Ներսես եպիս
կոպոսը, միաբան Տիրատուրը, Հորդանան
Տաթևացին, Գալուստ Օհանավանցին, Սար
գիսԿետանոցին,ԿարապետՇամբիձորեցին,
ինչպես նաև մանրանկարիչներ Աբրահամը,
ԳրիգորիսըևՍահակը։
75
ՎԵՐՋԱԲԱՆ
Սևանիմիաբանությանանդամներիգրչա
կանգործունեությունըշարունակվելէնաևհե
տագադարերում։ԺԷդարումընդօրինակված
միայներկուձեռագիրէմեզհասել՝Մելքիսեթ
ուԳրիգոր աբեղաների համար գրված«Բառ
գիրքը»(1660թ․)ևՄխիթարեպիսկոպոսի«Ժա
մագիրքՍաղմոսարանը»(1664թ․)։ ԺԸ դարից
մեզէհասելմեկձեռագիր՝Հովհաննեստիրա
ցուիժողովածուն(1738թ․)։ԺԹդարումտասից
ավելի գրիչներընդօրինակություններենկա
տարելՍևանավանքում։Նրանցիցեն՝Մխիթար
Շամքորեցին և Աստվածատուր ՔեալյանՀա
րությունյանը,որոնք1819թ.ավարտելենՆեր
սեսԼամբրոնացուՍաղմոսաց մեկնություննե
րը,ՊողոսՍևանցին,որը1806թ.օրինակելէմի
Աղոթագիրք,ԶաքարիաԳուլասպյանՏփխիսե
ցին, որը 1825թ. գրել է Սևանավանքի պատ
մությանընվիրված«Վէպ»ըևերիցսընդօրի
նակելայն։ՄաշտոցյանՄատենադարանումէ
պահվումնաևՄանվելԿյումուշխանեցու՝Սևա
նավանքում՝ 1830թ. գրած «Պատմութիւն ան
ցից»իինքնագիրօրինակը։ԺԹդարիգրիչնե
րիցնշելիենԱնտոնՏփխիսեցուանունը,որն
ընդօրինակել է մեկնություններ, բանաստեղ
ծությունների ժողովածու, Սիմեոն ՏերՀով
հաննիսյանՇաքեցի գրիչը՝ 1838–1846թթ. ըն
դօրինակածվեցձեռագրով,Պողոս
Պետրոսյան
Կոստանդնուպոլսեցին,որը1850թ.
հեղինակել
է16գլխիցբաղկացածմիմենագրություն,ինչ
պեսնաևՍևանավանքի վանահայրերՀարու
թյուն Մարճանյանցը և Կարապետ Բլբուլյան
ցը, որոնցից մեզ են հասել մեկական ձեռա
գրեր։
Սևանավանքն ունեցել է նաև գրատուն
մատենադարան, որտեղ պահվել են տեղում
գրված, ինչպես նաև տարբեր ճանապարհով
ձեռք բերված մատյաններ. դրանցից 121ն
այսօր Մաշտոցյան Մատենադարանի հավա
քածուումեն։
Սևանավանքնինքնատիպէնաևիրհու
շարձանախմբով: Պատմական աղբյուրներն
ու ավանդազրույցները վկայում են այստեղ
երբեմնիգոյությունունեցածամրոցի,մեհյա
նի, պարսպապատ դղյակի մասին, որոնցից
մեհյանի տեղում Սբ Գրիգոր Լուսավորիչը
կանգնեցրել է փայտյա խաչ և կառուցել Սբ
Հարություն և Սբ Կարապետ եկեղեցիները:
Մինչևնախորդդարի30ականթթ.կանգունէ
եղելուշշրջանումվերակառուցվածՍբԱստ
վածածինեռանավբազիլիկեկեղեցին:Այսօր
թերակղզումկանգունենՍբԿարապետևՍբ
Առաքելոց եկեղեցիները, տեսանելի են մեկ
այլեկեղեցուհիմնապատերը:
Հիշված հուշարձանների որմերից ու կո
թողներից հաջողվել է ընդօրինակել և սույն
աշխատանքումմեկտեղել47վիմագիր,որոն
ցից30ընորահրատեն:Եվս12վիմագիրներ
կայումչիպահպանվելևներկայացվելէըստ
նախորդհրատարակիչների:Վիմագրերիվա
ղագույն հրատարակիչը մատենագիր Մանո
ւելվրդ.Կյումուշխանեցինէ(1768–1843):ԺԹ
դարի20ականթթ.ԽորՎիրապիցտեղափոխ
վելով Սևանավանք՝ նա ուսումնասիրում է
վանքի պատմությունն ու հուշարձանները,
ներկայացնում իր կողմից ընդօրինակված
երեք վկայագիր, չնայած ծանոթ է եղել նաև
այլարձանագրությունների:
Հուշարձանախմբից վիմագրեր են հրա
պարակել նաև տեղագիր հեղինակներ Հով
հաննես եպս. Շահխաթունյանցը, Սարգիս
արք.Ջալալյանցը,Մեսրոպարք.Սմբատյան
ցը,Ղևոնդվրդ.Ալիշանը,ԵրվանդԼալայանը:
Վանքի հնագույն վիմագիրը (874թ.)
առաջինը վերծանել ու հրատարակել էնշա
նավորհայագետ,կովկասագետԼևոն Մելիք
սեթԲեկը: Հետագայում բնագրին անդրա
դարձելեննաևհայագետներԳ.Հովսեփյանը,
Ե. Շահազիզը, հնագետ Կ. Ղաֆադարյանը,
մերօրերում՝Ա.Ղազարոսյանը:Սևանավան
քիցտարբերառիթներովվիմագրերենհրա
տարակելնշանավորհայագետԳ.ՏերՄկրտ
չյանը, վիմագրագետ Ս.Բարխուդարյանը,
ճարտարապետության պատմաբան Վ.Հա
րությունյանը, վիմագրագետ Ա. Շահինյանը,
գրականագետ Ս. Շտիկյանը, վիմագրագետ,
հուշարձանապահպանգործինվիրյալՍ.Սա
ղումյանը, ձեռագրագետ Ա. Ղազարոսյանը,
իսկ եկեղեցական փայտափորագիր դռների
արձանագրություններըտեղենգտելԵվգինե
Մուշեղյանիհայտնիաշխատությունում:
Վանքի վիմագիր ժառանգությունն ըստ
բովանդակության ընդգրկում է թվով տասը
76
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
շինարարական բնույթի վիմագիր, որոնցից
երկուսըվերաբերումենեկեղեցականդռնե
րի պատրաստմանը, թեմի հաստատմանը,
որըվաղագույնվկայագիրնէ,ուրբացիեկե
ղեցիների շինարարության փաստից՝ նշված
են նաև վանքին նվիրված բնակավայրեր և
այգիներ, որոնք, մեր կարծիքով, կազմել են
նորաստեղծ վանքի հարկատու բնակավայ
րերնուայլտարածքները:Առավելսակավեն
նվիրատվական բնույթի վիմագրերը, բայց
փոխարենն առատ են հիշատակագրություն
ները,որոնքներառումեննաևխաչքարային
և տապանաքարային վկայագրերը: Առանձ
նակիկարևորվումենվանքում գործածչորս
քարգործ վարպետների՝ Տրդատ, Դավթակ,
Դավիթև Զաքար/Գրիգորանվանականհի
շատակությունները:
77
АРПЕНИК КАЗАРОСЯН, ГАГИК Г. САРГСЯН
СЕВАНАВАНК:
ИСТОРИЯ, РУКОПИСНОЕ И ЭПИГРАФИЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ
Резюме
–
.
. XIX
,
(«
, », 1825 )
(«
»,
1830 ),
.
,
,
.
,
.
.
. IX
. –
,
–
33
22 .
,
,
,
.
,
.
1461
« ». 1464
.
1471
,
.
,
1450 .
.
,
1451 .
, ,
, ,
,
, .
. XVII
: « »,
(1660 .) «
» (1664
.). XVIII
– (1738 .). XIX
. –
78
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
, 1819 . «
» ;
, 1806 . «
»; ,
1825 . « »,
,
.
« »,
1830 .
XIX
,
;
,
1838–1846 .;
, 1850 .
16 ,
,
.
,
,
; 121
.
.
,
, .
. 1930
.
,
.
45 ,
28 . 12
.
(1768–1843). 1820 XIX ,
,
,
.
–
,
, ,
.
(874 .)
.
. , . ,
. , – .
.
.
, . ,
. ,
. , .
, .
, . .
.
,
.
,
, ,
,
.
, ,
,
.
,
: , ,
/ .
79
ARPENIK GHAZAROSYAN, GAGIK G. SARGSYAN
SEVANAVANK:
HISTORY, MANUSCRIPT AND EPIGRAPHIC HERITAGE
Summary
S
evanavank is one of the ancient and
longfunctioning monasteryhermitag
es of medieval Armenia. The monastery’s histo
ry has consistently attracted researchers’ inter
est, which led to the publication of monographs
at the beginning of the previous century by
Holy Etchmiadzin brotherhood members: Ar
chimandrite Zakaria GulaspyanBehbutyants of
Tiflis (“The Story of Lake Gegham and its Bless
ed Island and its Inhabitants,” 1825) and Archi
mandrite Manvel Kyumushkhanetsi (“The His
tory of Past Events of Sevan Monastery,” 1830).
Separate articles about Sevanavank’s history
were published by the monastery’s leader, Bish
op Sargis Piloyan, Bishop Gyut Ghazaryan, eth
nographer Yervand Lalayan, and others. The
monastery’s history was also addressed in the
topographical works of Archbishop Mesrop Sm
batyants, Ghevond Alishan, and Bishop Hov
hannes Shahkhatunyants.
Throughout Sevan Island has been inhabit
ed since ancient times throughout our history.
The earliest testimonies about the island are leg
endary. In the 9th century, Vardapet (Doctor)
Mashtots of Yeghivard established a brother
hood on Sevan Island. The details of his 33 years
of hermitic life and 22 years of leadership have
been passed down to us by his biographers: the
monk Stepanos, and historians Hovhannes
Draskhanakerttsi and Stepanos Orbelian.
In 871, through the patronage of Mariam
Bagratuni, the Holy Apostles and Holy Mother
of God churches were built on the island. “A
Brotherhood of the Holy Apostles was estab
lished, operating in accordance with the church
canons of Basil of Caesarea, while Mashtots of
Yeghivard’s seminary became known as the
‘school for knowledgeloving persons.’” Several
notable religious figures emerged from Sevana
vank’s seminary, including Prince Gevorg, who
moved to Yeritsavank, and Catholicoi Hov
hannes Draskhanakerttsi and Stepanos of Sevan.
No historical information about Sevana
vank from the 10th–14th centuries has survived
to our time. However, in the 15th century, the
“Eastern House Seminary” of Rabunapet (Mas
ter) Daniel operated here. Daniel, who was orig
inally from Sevan, studied at the Tatev semi
nary and then at the Etchmiadzin school. After
graduation, he was ordained as a celibate priest
and settled at Sevanavank in 1451.
The seminary established by Rabunapet
Daniel educated not only local clergy but also
religious scholars from various regions of Arme
nia. Through their efforts, the art of manuscript
copying flourished, and the monastery became
a renowned center for manuscript preservation.
For example, in 1461, Rabunapet Daniel pur
chased Gregory of Tatev’s Book of Sermons. In
1464, the famous miniaturist Stepanos of Arnj
gifted him a Lectionary. At Daniel’s request, the
scribe Vardan copied a Gospel at Aghjots Mon
astery in 1471, which was later illustrated at
Sevanavank by Abraham of Sevan. Abraham
also illustrated Gregory the Monk’s Lectionary,
which was copied at Etchmiadzin in 1450 at
Daniel’s request. Daniel himself copied manu
scripts, including the first surviving manuscript
Соседние файлы в предмете Этнография Армян