Добавил:

096555144 Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.

Вуз:

Ереванский государственный университет

Предмет:

Этнография Армян

Файл:

Ղազարոսյան, Սարգսյան, Սևանավանք

.pdf

Скачиваний:

Добавлен:

07.10.2026

Размер:

16 Мб

Скачать

☆

<<< < Предыдущая 1 23 / 153 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 > Следующая >>>

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սևանավանքը՝ (Ռուսաստանի տիրապե

տությանտականցածհայությանմիականա

պատճգնարանը ևս), իր երկարատև գոյու

թյանընթացքումերբեմներբեմնհամընդհա

նուր ճանաչում էր ձեռք բերում՝ մեծագույն

ծառայություններ մատուցելով ոչ միայն Գե

ղարքունյաց աշխարհին, այլև ողջ հայ ժո

ղովրդին՝այսօրենքիկիրառմանհետևանքով

վերածվեցմիսովորականվանքի։

1841թ.Սևանավաքի վանահայր է կարգ

վում Հովհաննես վարդապետ Անտոնյան Տփ

խիսեցին, նույն ժամանակ անապատ է այցե

լումՀովհաննեսեպիսկոպոսՇահխաթունյան

ցը,երբգրումէրիր«Ստորագրութիւն»անու

նովհայտնիտեղագրականերկը

Մինչև Մկրտիչ Շիրակացու վանահայ

րությունը (1848թ.)կանանցմուտքը Սևանի

անապատարգելվումէր,թեևլինումէինբա

ցառություններ (այցելել է Մարիամ բարե

պաշտ իշխանուհին կամ անապատ են եկել

կանայքտարբերաղետներիժամանակ):ԺԹ

դարի50ականթվականներիցՆերսեսԱշտա

րակեցի կաթողիկոսի հրամանով վերացվում

էայսարգելքը

Սինոդի միջամտությունը վանական գոր

ծերումանցանկալիենհամարվելբոլորվան

քերիառաջնորդներիկողմից։Նույնըևեղելէ

Սևանավանքում։ՎանահայրՄկրտիչվարդա

պետը1850թ.հուլիսի18ինդիմելէկաթողի

կոսին՝ խնդրելով Սևանի անապատը հանել

Սինոդիհսկողությունից՝պատճառաբանելով,

որ այն ավելի շատ եղել է օրենքի չարաշա

հում: Վեհափառն անպատասխան է թողել

անապատիբողոքը

ՆերսեսԱշտարակեցիկաթողիկոսիօրոք

գավառներում մտցվում է «տեսուչ հոգևոր

գործոց» պաշտոնը: Այդ պաշտոնյան նշա

նակվում էր գավառների աշխարհիկ ազդե

ցիկտներիներկայացուցիչներից:ՆորԲայա

զետումՆերսեսԱշտարակեցու1856թ.հունի

սի28իհրամանովպաշտոնավարումէրԲար

  . [  ], [      -

 ],  664

  ,  664–665:

 . [  ],      , « 

  », 1929, N 1,  56

սեղ աղա Արծրունին: Կային նաև, այսպես

կոչված, վանական կառավարության երեք

անդամներ`տեղիմիաբաններից:Հիշյալկոն

դակով10կետիցբաղկացածհրահանգներով

հայրապետը «կարգի էր» բերում վանական

համակեցությունը՝ հիմնականում ուշադրու

թյունը կենտրոնացնելով տնտեսական

խնդիրներիվրա։

Այս տարիներին Սևանավանք կրոնավո

րելուէգալիս թիֆլիսեցիՂուլիԹայիրյանցը

ևդառնումկրոնավոր՝Ղազարանունով:Նրա

մահիցհետոորդին`Ալեքսանդրը,3500ռուբլի

էկտակում վանքին՝պայմանով,որ այդգու

մարը 30 տարի հետո միայն պետք է հանվի

բանկից և օգտագործվի Սևանավանքում

դպրոցբացելուհամար

:

1856թ. սեպտեմբերի 22ին լուսարարի

անփութության հետևանքով այրվում է Սբ

Աստվածածինեկեղեցուզգեստատունը՝զգա

լի կորուստ պատճառելով վանքին՝ 19 շուր

ջառ,10փորուրար,48շապիկ,4վարագույր,

4սկիհ,4սաղավարտ,6վակասև1արծաթա

պատԱվետարան

Տասը տարի պաշտոնավարելուց հետո՝

1856թ., Մկրտիչ վարդապետը վախճանվում

է,իսկվանահայրէդառնումԿարապետվար

դապետ Բլբուլյանցը։ Նա որոշ շինարարա

կան աշխատանքներ է կատարում Սևանա

վանքում՝ ավելացնում ուխտավորների սեն

յակները,իսկԲարսեղաղաԱրծրունումիջոց

ներով՝երկուսենյակբարձրաստիճանհյուրե

րիհամար

Հարություն Մարջանյանի վանահայրու

թյան շրջանում՝ 1861թ., վանքի միջոցներով

կանաչապատվումէկղզուամբողջտարածքը,

շինվումէմառան,իսկՑամաքաբերդում`«Դր

սիտներ»կոչվող հյուրանոցըևմիամբար

:

          1890 .,    

   1920 . (  . [  ], [ -

      ],  665):

  ,  665

  ,  744

     1862 .,       -

 ,              

 ,              

: 45             

            ,   -

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

1863թ. սալապատվում են բնակելի շինու

թյուններըևնորոգվումվանքիեկեղեցիների

սալաքարերը

: Նրա վանահայրության տա

րիներին Սևանավանքում ՍբԷջմիածնիմիա

բան Հակոբ վարդապետ Սյունեցին շարադ

րում էվանքի պատմությունը՝ «Պատմութիւն

Սևանայ»ն,որնավարտումէ1862թ.

:

Բարեկարգումները շարունակվում են

նաև 1869թ. նորից ընտրված Կարապետ Բլ

բուլյանցի վանահայրության տարիներին:

Միաբանության միջոցներով և նվիրատվու

թյուններիհաշվինկառուցվումենմիշարքշի

նություններ

: 1869թ. կղզում բացվում է

դպրոց, որն իր գործունեությունը շարունա

կումէմինչև1880թ.

:

ԿարապետԲլբուլյանցիվանահայրության

շրջանում՝ նշանավոր արևելագետ, կովկասա

գետՆիկողայոս ՄառըՀայաստանում ճանա

պարհորդելիս, Սևանավանքում կարճ ժամա

նակով հանգրվան է գտնում և կազմում այս

տեղ պահվող ձեռագրերի համառոտ ցուցա

կը

:1871թ.հանգստանալունպատակովՍևա

նավանք է այցելում Գևորգ Դ կաթողիկոսը,

իսկ1890ին,Կովկասումշրջագայելիս՝վանքի

   ,        :   -

            `

               -

:           : 

      ,     -

,          ,    -

       (  ,  118, 393):

 8253,  329:

    Н. Марръ, Списокъ рукописей Се ван-

ского монастыря, Москва, 1890, с. 28, рук. N 63 (-

  Марръ):        « -

   ,          

 ,           , 1862, 

 »    ,         

      (Марръ,  27–28):

                -

  ,            

          :    -

             -

    ,          -

 ,            

      ,        

   ,          ,

      (  . [  ],

[        ],  746):

  ,  126–127:   . [  ],

[        ],  775:

Маррь, Списокъ рукописей Севанского монастыря.

միաբաններինայցելությանէգալիսԻտալիա

յիթագաժառանգՎիկտորԷմմանուիլը

:

Սևանիմենաստանիկյանքնուկենցաղը

ԺԹ դարում որևէ փոփոխություն չի կրում:

Միաբանները նախկինի պես սպասավորում

էին,պարենստանում,խաղաղկյանքովապ

րում։ Սակայն անապատի հոգևոր կյանքի

խաթարումն իր բացասական կնիքն է թող

նում վանականների վրա։ Թե որքանով էր

փոխվելհայվանականիպարտքիգիտակցու

մը,թեորքանովէրնաշեղվելդեպինյութա

կանը, երևում է Սինոդի՝1887թ. դեկտեբերի

30ի վանքերին ուղղված գրությունից, որով

հրահանգվում էր առանց Սինոդի թույլտվու

թյան չվաճառել շարժական գույքը՝ գրքերը,

ձեռագրերը, զարդերը, անոթները,կապալով

չտալհողը,վանքապատկանտունը,կրպակը,

այգետեղինևամենտարիվանքիգույքացու

ցակնուղարկելՍինոդ

:

Գրիգոր վարդապետ Ակոռեցու վանա

հայրության տարիներին`1892թ., Սևանա

կղզի է գալիս Սահակ Ամատունին, որը ցու

ցակագրում է վանքի ունեցվածքը, կազմում

մուտքիևելքինախահաշիվը,հաշվառումձե

ռագրերը

ԺԹ դարի 90ական թվականներին Մկր

տիչԱԽրիմյանկաթողիկոսնառանձնակիու

շադրություն է դարձնում Սևանավանքին,

փորձումէկանգնեցնելվանականությանան

կումը։ԽրիմյանՀայրիկը1896թ.ապրիլի11ի

իրկոնդակով,նպատակունենալով«պայծա

ռացուցանել զբազմադարյան սրբավայրս

մեր», երբեմնի ուսուցիչ Սարգիս Փիլոյանին

ձեռնադրում է կուսակրոն քահանա, տալիս

վարդապետականաստիճանևկարգումՍևա

նավանքիվանահայր

։Նորանշանակվարդա

պետնիրանբասիր վարքով ևհամեստկեն

ցաղովաշխատումէմենաստանումանապա

տականներին վայել կենցաղ մտցնել։ Նա

միաբաններինուղղվածհատուկհրահանգով

  . [  ], [      -

 ],  775:

 . [  ],      , « 

  », 1929, N 5,  295

  ,

 128–130:

 . [  ], . .,  297–298

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

արգելում է ծեծկռտուքը, անվայել պահված

քը, անհնազանդությունն ու անհավատար

մությունը։ Սարգիս վարդապետ Փիլոյանի

օրոքկղզումսկսվումէմեծշինարարություն,

որըտևումէ15տարի՝մինչև1907թվականը։

1897–1898թթ.ՂարաբաղցիԱվետիսՂուկաս

յանիմիջոցներովկառուցվումէմիահարկըն

ծայարանը,1900–1901թթ.ՄովսեսԲարսեղյա

նիծախսերովկառուցվումէվանահորկացա

րանը

,իսկ1899–1910թթ.միխումբբալուցի

ներինվիրատվությանշնորհիվ՝հյուրանոցըև

միմառան։1903թ.կառուցվումէՍբԱստվա

ծածին եկեղեցու զանգակատունը (նկ. 6),

1907թ.՝ուխտավորների և միաբանների կա

ցարանները՝միաբանների և մասնավոր ան

ձանցմիջոցներով

։Սակայնո՛չՍարգիսՓիլո

յանի անձնուրաց աշխատանքը, ո՛չ ընծայա

րանիերկուերեքտարիգործելը,ո՛չնորշեն

քերն ու շինությունները չկասեցրին Սևանի

մենաստանի անկումը։ Այն այլևս նախկին

ավանդականանապատըչէր։Հենցայդպատ

ճառովէլՄկրտիչԱկաթողիկոսի1901թ.հուն

վարի 1ի կոնդակով Սևանավանքը վերած

վումէուխտավայրաղոթատեղիի

։

Ի դարի 20ական թվականներին, իր

«Սևանայ վանքը» ուսումնասիրությունն ամ

բողջացնելու նպատակով կղզի է այցելում

Գյուտեպիսկոպոսը, որը վկայումէ, որմիա

բանության դիվանում սակավաթիվ տեղե

կություններ էինպահպանվել.ԺԹդարի վա

նահայրերիցանկը՝սկսածՄկրտիչվարդապե

տիցմինչևՍարգիսՓիլոյանը,ևտարբերտա

րիներիմիաբաններիոչամբողջականցանկը.

1849թ. եղել է մեկ աբեղա, երկու տիրացու,

              

             

  1901            -

                -

         (.) (. 32):

 . [  ], . .,  301

  ,  302–303, 305

չորս դպիր, 1860թ.՝ հինգ վարդապետ, հինգ

տիրացու, մեկ սարկավագ, հինգ մահտեսի,

1862թ.՝հինգ վարդապետ, երեք սարկավագ,

չորս տիրացու, 1890թ.՝ երեք վարդապետ,

հինգաբեղա,երկուսարկավագ,1896թ.՝հինգ

վարդապետ, մեկ աբեղա, երկու սարկավագ,

ութտիրացու,ութմահտեսի։

Գյուտեպիսկոպոսիայցելությանժամա

նակ մենաստանում եղել է մեկ վարդապետ։

Նախկին միաբաններից երկուսը Մայր Աթո

ռումէին,մեկը՝Գնդեվանքում

:

Որպեսգործողեկեղեցիներ,ՍբԱռաքելո

ցը,ՍբԿարապետնուՍբԱստվածածինըշա

րունակումենգոյատևելմինչև1926թվակա

նը:Հենց այսթվականիցսկսած, իթիվս այ

լոց,այսեկեղեցիներըևսփակվումեն`դառ

նալով պատմական հուշարձաններ: 1926թ.

ՀԿԲԿ Կենտկոմի բյուրոյի որոշմամբ Սևանա

կղզինդառնում էհանգստավայր ևանցնում

ներքինգործերիժողկոմատիիրավասության

տակ:1930ականթվականներինքանդվումէ

ՍբԱստվածածինեկեղեցինևնրանհարողՍբ

Սարգիս մատուռը: Խորհրդային իշխանու

թյանվերջինտարիներիներկուեկեղեցիներն

անցնում են Մայր Աթոռի իրավասության

տակ:

1990թ. Վազգեն Ա կաթողիկոսի օրհնու

թյամբ՝ Արարատյան թեմի առաջնորդ Գարե

գին արքեպիսկոպոս Ներսեսյանի (այժմ՝ Կա

թողիկոսԱմենայնՀայոցԳարեգինԲ)նախա

ձեռնությամբ վերաբացվեց Սևանավանքը:

ՆույնթվականինբացվեցնաևՀոգևորդպրա

նոցը, որը 1994 թվականից կրում է Վազգեն

Վեհափառիանունը:

  ,  384–397

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻ ԳՐՉՈՒԹՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ

ԵՎ

ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Ծաղկեցաւ...իՏանսԳեղամայ,իՍբուխտսՍեւան,

ընդհովանեաւՍբԱռաքելոցս,առաջնորդութեամբ

ԴանիէլվարդապետինևԳրիգորիսեպիսկոպոսի…»

Գրիչ՝Սահակաբեղա,1504թ.,ՄՄ6648,124բ

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱՇ ՏՈՑ Ե ՂԻ ՎԱՐ ԴԵ ՑԻՆ

ԵՎ ՍԵՎԱ ՆԱ ՎԱՆ ՔԻ

ՎԱՐ ԴԱ ՊԵ ՏԱ ՐԱ ՆԸ

նայածՀայաստանիհամարքաղաքա

կան անբարենպաստ պայմաններին,

ԹդարիերկրորդկեսինՀայոց եկեղեցինշա

րունակում էր իր պատասխանատու առաքե

լությունը երկրի մատաղ սերնդի հոգևոր

կրթության և դաստիարակության գործում:

ԱյնիրականացվումէրհիմնականումՀայաս

տանումգործողևնորբացվողվարդապետա

րաններում։ Դրանց մեջ իր նշանակությամբ

առանձնանում էր Սյունյաց աշխարհի ամե

նանշանավորվարդապետի՝ՄաշտոցԵղիվար

դեցուՍևանաանապատիվարդապետարանը:

Եղիվարդեցուկյանքի ևգործունեությանմա

սինմեզկարևորտեղեկություններէփոխան

ցել նրա աշակերտ Ստեփանոս կրոնավորը,

որըհեղինակելէՄաշտոցԵղիվարդեցուվար

քը՝ համառոտ շարադրելով իր ուսուցչի 33

տարվաանապատականև 22տարվա առաջ

նորդականկյանքիպատմությունը

:

Ստեփանոսը՝ ապագա Մաշտոց Եղվիար

դեցին,ԵղվարդիՍբ Թեոդորոսիմենաստանի

քահանայական տոհմից էր: Մաշտոցի

ծննդյան թվականի մասին կարելի է եզրա

կացնել՝ հիմնվելով նրա վարքագրի հետևյալ

վկայության վրա. «Եւ յայսմ ամի (893թ. –

Ա.Ղ.),յորումկարգեցիզսակաւաւորգրումնս,

էր ամք կենաց նորա սակաւ ինչ քան զվաթ

սուն ամ...»

: Այսինքն՝ երբ Ստեփանոս կրո

նավորն ավարտում էր Եղիվարդեցու վարքը

գրելը՝893թ.,Մաշտոցվարդապետըմոտավո

րապես60տարեկանէեղել,այստեղիցէլ՝նա,

հավանաբար,ծնվելէ833թ.:

Ստեփանոսի առաջին ուսուցիչը հայրն

էր՝ Գրիգոր քահանան, որից նա ստացել է

աստվածաբանական առաջին գիտելիքները:

            . – .,

. .    ,  , 1988,  43 ( -

 – . .). . .    , -

        , «  », 1991,

–,  110:

– . .,  43. . .    , -

        ,  110:

Սովորել է Մաքենոցաց ուխտում. «Մանուկն

ուշիմ էր և սիրելի մեծամեծաց ...ստացաւ

վարսանսըւաղականս,պարկեշտս,ընդկերս,

անըստգիւտս և ճշմարտասէրս»,

—

 գրում է

վարքագիրը: Ուսումն ավարտելուց հետո

Սյունյաց Դավիթ եպիսկոպոսի օրհնությամբ

Ստեփանոսըքահանաէձեռնադրվում՝ստա

նալովՄաշտոցանունը։

Մաշտոց Եղիվարդեցին անապատական

կյանքի է անցել 860թ.՝ 27տարեկան հասա

կում:ԱյդտարինաթողելէՄաքենոցացվան

քըև տեղափոխվելԱրտավազիկ մենաստան

(ներկայում՝ ՀՀ Կոտայքի մարզի Արտավազ

գյուղում):Երեքտարիանցայդտեղիցտեղա

փոխվելէՍևանակղզի,որտեղՄարիամԲագ

րատունու միջոցներով 871թ.կառուցել էՍբ

ԱռաքելոցևՍբԱստվածածինեկեղեցիները,

հիմնելՍբԱռաքելոցմիաբանությունը։

Ստեփանոս Ասողիկի վկայությամբ՝ Թ

դարումայդմիաբանությունումշարունակում

էին գործել Բարսեղ Կեսարացու համակե

ցության խստագույն կանոնները

: Այդ կա

նոններովէրապրումնաևՄաշտոցԵղիվար

դեցին։Մանուկհասակիցապրելովճգնական

կյանքով՝նահրաժարվելէրանգամմրգիցև

ջրից, աղոթասեր և սրբակրոն էր։ Ավելին՝

Մաշտոց վանահայրը պարտադրում էր միա

բանությանանդամներիննույնպիսիկյանքով

ապրել:

897թ.գարնանը Մաշտոց Եղիվարդեցին

ձեռնադրվել է կաթողիկոս՝ Հայրապետական

Աթոռինմնալովմոտյոթամիս:

ՄաշտոցԵղիվարդեցինմահացելէ898թ.

,թեևտապանաքարինՀայոցՅԽԶ.՝897թվա

կաննէ։Նրա շիրիմն ամփոփված է Գառնիի

ամրոցի փոքր եկեղեցում: Ուղղանկյունաձև

տապանաքարինհետևյալերկտողարձանագ

րություննէ.«ՅԽԶ.(897)թվ(ին),իՔ(րիստո)

ս /փոխ(ե)ց(աւ)Տ(է)ր Մաշդ(ոց)»: Տառաձ

ևերիցդատելով՝ենթադրվումէ,որգիրնավե

լիուշ՝առնվազնԺԳդարումէփորագրվել

Պատմական տարբեր աղբյուրներ վկա

  ,  160:

.   ,   IX–XIV   ,  ,

1988,  27:

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

յում են,որժամանակի ընթացքում Մաշտոց

Եղիվարդեցուղեկավարած Սևանավանքի Սբ

Առաքելոցմիաբանությունը վերածվումէու

սումնասեր անձանց միաբանության, ուր.

«յաւելոյրաւրըստաւրէզգործմշակութեան»

,

ևբացվում էվարդապետարան,որնիրնշա

նակությամբ առանձնանում էր Հայաստանի

մյուս մեծ և փոքր վարդապետարաններից՝

գնահատվելովորպես«ուսումնասէրանձանց

վարժարան»

: Եղիվարդեցու բացած այս

կրթարանը շարունակում էր Մաքենոցաց

դպրոցի և Սյունյաց վարդապետարանի

ավանդույթները: Վարդապետարանում Սբ

Գրքի մեկնություններից զատ, ամենայն հա

վանականությամբ, ուսումնասիրել են այդ

ժամանակընդունվածերեք գիտությունները

(«եռյակ արվեստները»)՝ քերականություն,

ճարտասանություն,փիլիսոփայություն:

Դպրոցըդասագրքերովապահովելուհա

մար Մաշտոցը հարստացնում է նաև Սևանի

մատենադարանը. «ստանալով զբազմութիւն

գրոց սրբոց՝ զի լուսաւոր եղիցին աչք ոգ

ւոց...»,

—

գրումէՍտեփանոսԱսողիկը

:Այս

պիսով,Մաշտոց Եղիվարդեցին գնելևընդօ

րինակելէտվելձեռագրեր,հարստացրելտե

ղի՝դեռևսԵդարումստեղծվածմատենադա

րանը: Այսօր, դժբախտաբար, այս շրջանի

ընդօրինակություններիցմեզոչինչչիհասել:

Ինչպես վկայում է Հովհաննես Դրասխանա

կերտցին՝ արաբները միաբաններից խլել են

նրանցողջունեցվածքը:Հավանաբարդրանց

հետկորսվելեննաևբազմաթիվձեռագրեր

Մաշտոց Եղիվարդեցու Սևանավանքի

դպրոցում է սովորել և նրա առաջին աշա

կերտներից է եղել Սյունյաց հայկազուն իշ

խան Գևորգը, որը հրաժարվելով աշխարհիկ

ունայն կյանքից՝ Երիցավանքում անցել է

անապատական կյանքի՝ աշակերտելով Թեո

դորոսքահանային: Թերիուսումը լրացնելու

համարԳևորգիշխաննիրուսուցչիհետայցե

լել է այդժամանակ Հայաստանում, մասնա

– . .,  42:  970,  359 :

    ,  20:

  ,  100:

     ,  229:

վորապես՝ Սյունյաց աշխարհում հայտնի եր

կու այրերին՝ Սողոմոն եպիսկոպոսին, ապա՝

ՄաշտոցԵղիվարդեցուն:Թեոդորոսնիրաշա

կերտինթողելէԵղիվարդեցուանապատում,

որտեղնակարողէր,«ուսանիլևկրթիլյամե

նայնվարսառաքինութեան»,

—

գրումէՍտե

փանոս Օրբելյանը

: Եվ քանի որ Մաշտոց

Եղիվարդեցիվարդապետնիրավասուչէրնո

րավարտ իր աշակերտին քահանա ձեռնա

դրելու,նրանուղարկելէԳևորգկաթողիկոսի

մոտ՝ ձեռնադրության: Կաթողիկոսը սանին

հետ է ուղարկել անապատ և Մաշտոց Եղի

վարդեցուն իրավունք տվել նրան քահանա

ձեռնադրելու:Ձեռնադրվածքահանանմինչև

Մաշտոց Եղիվարդեցու մահը մնացել է իր

նշանավորուսուցչիկողքին,ապատեղափոխ

վելԵրիցավանք

:

Մաշտոց վարդապետի մյուս աշակերտը

նրա ազգակից պատմիչ Հովհաննես Դրաս

խանակերտցինէր,որը«մանկութենէ»կրթվել

էՄաշտոցիվարդապետարանում.«...սնեալև

ուսեալառոտսսրբոյնՄաշտոցի,նորինհրա

հանգեալ կրթարանի ուսումնասիրութեանն,

վարժիւք ոռոգացեալ այր քաղցրաբարոյ և

հեզահայաց...»

: Ուսումը ստանալուց հետո,

ինչպեսենթադրումէՄաղաքիաՕրմանյանը,

Դրասխանակերտցին սպասավորել է Գևորգ

կաթողիկոսի մոտ

: Մաշտոցի կաթողիկոս

դառնալուց հետո աջակցել է իր ուսուցչին,

իսկ նրա մահից հետո ընտրվել կաթողիկոս

(897–925)

: Նա Մովսես Խորենացուց հետո

մեզհայտնիերկրորդպատմիչնէ,որհայժո

ղովրդի պատմությունը սկսել է խոր անցյա

  ,  243:

  ,  243–244. . .    ,

         ,  112:

            

   ,  , 1917,  391:   

           40-  .

             -

 ,      ,      

       . «...      

          ,    

         ...» (  -

  ,  183):

   .   ,    , 

.,    , 2001,  1187–1188:

Иованес Драсханакертци, История Армении, Ереван,

1986, с. 11.

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

լիցևհասցրելմինչևիրօրերը՝925թվականը:

ՍամվելԱնեցիննրա«ՊատմությունՀայոց»ը

համարել է «գեղեցկաբան շարադրութիւն»

,

իսկ Ասողիկը հեղինակին՝ «ճարտասան և

պատմագիր»

ՄաշտոցԵղիվարդեցուաշակերտներիցէ

նաև Ստեփանոս Սևանցին, որը ևս նրա ազ

գականներից էր: Հետագայում նա նույնպես

դառնում է կաթողիկոս. «...միաբանեալ

նստուցին յԱթոռ Սրբոյ Լուսաւորչին զՍտե

փանոս, հարազատ արեան սրբոյն առն յԱս

տուծոյՄաշտոցի,որիՍևանկղզւոջ:Եւէրսա

հետևեալ վարուց նորա, որ եկեաց յԱթոռն

Հայրապետութեանն, ամս երկու»

: Ինչպես

նշվեց,Մաշտոցիաշակերտներիցէնաևնրա

վարքագիրը՝Ստեփանոսկրոնավորը,Թդարի

հայ գրչության արվեստի նշանավոր ներկա

յացուցիչներիցմեկը։Նահիմք է դրելհիշա

տակարան գրելու նոր ձևին՝վարքհիշատա

կարաններին

։

Կասկածիցվերէ,որՄաշտոցԵղիվարդե

ցու դպրոցում կրթվել են շատ արժանավոր

աշակերտներ՝ ստանալով «վարս անսը ւա

կանս,պարկեշտս»,սակայն նրանցևնրանց

գործունեության մասին առայժմ տեղեկու

թյուններչունենք:Այսուհանդերձ,Եղիվարդե

ցու վերոհիշյալ սաների՝ Սևանի դպրոցում

բարձրակարգուսումստանալուփաստնիսկ

բավականէ,որՍևանիվարդապետարաննիր

արժանիտեղնունենամիջնադարյաննշանա

վոր վարդապետարանների, իսկ «...ճգնաւո

րական հանդեսիւ և իմաստասիրական ար

հեստիւ»

 պայծառացած վարդապետը՝ հայ

գրիևդպրությաներախտավորներիշարքում:

Սևանավանքում Մաշտոց Եղիվարդեցին

գրել է ճգնական կյանքի մանրամասների

               

             

           (  

  ),     ,        -

    . -   ,    ,

1893,  85:

  ,  160. . .    ,  

       ,  112

   ,  67:

 970. . – . .,  41:

  ,  95:      ,  148:

քննությանըվերաբերող«ՍբհաւրնՄաշտոցի.

Խրատ հոգէշահք», Դվինի 893թ. երկրաշար

ժից տուժածներին ուղղված «Թուղթ մխիթա

րութեան առ Դըւնեցիս», ևՊետրոս եպիսկո

պոսի մահից հետո Սյունյաց եպիսկոպոսա

կանաթոռի՝ՄայրԱթոռիցբաժանմանևինը

հոգևոր դասերն ու եպիսկոպոսական ձեռ

նադրությունը Աղվանից կաթողիկոսությու

նից ստանալու մասին պատմող «Թուղթ առ

Գէորգ կաթողիկոսն Վասն Սիւնեաց Խաչին»

գործերը

:

Պատմական առանձնահատուկ արժեք է

ներկայացնում Եղիվարդեցու «Թուղթ առ

Աբաս սպարապետն» նամակը, որտեղ վար

դապետը հորդորում է սպարապետին իր

նման «հնազանդիլ Աստուծոյ առաւել, քան

մարդկան»չարժանանալԱստծուպատժինև

չվտանգել Հայոց եկեղեցին ու թագավորա

կանիշխանությունը

Մաշտոց Եղիվարդեցին խմբագրել, ամ

բողջացրելևիրկաթողիկոսությանյոթամիս

ներիընթացքումկիրառելէծիսականկանոն

ներիժողովածուն,որը,ինչպեսգրումէԿիրա

կոսԳանձակեցին,իրանունովկոչվեց«Մաշ

տոց». «Սա (Մաշտոց Եղիվարդեցին – Ա. Ղ.)

կարգեաց զգիրսն, որ ըստ անուամբ իւրում՝

կոչիՄաշտոց,ժողովեալզամենայնկարգեալ

աղօթսնևզընթերցուածսնիմիասինէյարմա

րեալյաւելուածով յիւրմէ, որնունիյինքեան

զամենայն կարգս հաւատոյ քրիստոնէու

թեան»

:

«Մաշտոցում»ամփոփվածենեղելմիայն

«զկարգնմկրտութեանևզպսակին,զհաղոր

դութեանն և զթաղմանն, զհոգեհանգիստն և

զխաչօրհնեայն,զսերմօրհնէնև զշեղջ,զկալ,

զհնձանին, զհորս և զկարաս, զջրհօրհնէն և

զոտնալուան, զհիմնարկէք և զեկեղեցօրհ

նէքն, զաւազանին և զպըղծեալ տաճարին,

         , «   

 », . ,   (   ),   - -

, 2008,  560–564:       -

,        ,     -

    ,     ,  

    , «  », 1902, –,  748–753:

.    ,          ,

 113

   ,  81:

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

քահանայի, սարկաւագի, կիսասարկաւագի

ձեռնադրութեաննևզքահանայաթաղնևաշ

խարհաթաղնկանոնները»

:Հետագայումժո

ղովածուումտեղենգտելնաևծիսականայլ

կանոններ։ «Մաշտոց» ծիսական կանոնների

ժողովածուն, իր տարբեր բաժանումներով,

ցայսօրկիրառվումէՀայ Առաքելական եկե

ղեցում

։

ԴԱ ՆԻԵԼ ՐԱ ԲՈՒ ՆԱ ՊԵ ՏԻ

«Ա ՐԵ ՒԵ ԼԵԱՆ ՏԱՆ

ՎԱՐ ԴԱ ՊԵ ՏԱ ՐԱ ՆԸ»

ԵՎ ՁԵ ՌԱԳ ՐԱ ԿԱՆ

ԺԱ ՌԱՆ ԳՈՒԹ ՅՈՒ ՆԸ

ևանավանքի գրչակենտրոնի գործու

նեությանմասինԺ–ԺԵդդ. որևէտե

ղեկություն մեզ չի հասել։ Միայն ԺԵ դարի

երկրորդ կեսին Սևանավանքում հիշվում է

Դանիելվարդապետիվարդապետարանը,որ

տեղգրվելևնկարազարդվելենձեռագրեր:

ԴանիելըծնվելէՍևանակղզում,սովորել

Տաթևիվարդապետարանում:Խորասանիտի

րակալ,ԼենկԹեմուրիորդիՇահրուխի1435թ.

արշավանքից հետո միաբանների մի մասի

հետԴանիելըտեղափոխվելէՍանահին։Սո

վորելէնաևՍբԷջմիածնիդպրանոցում,աշա

կերտել Երեմիա վարդապետին։ Դպրանոցն

ավարտելուցհետոձեռնադրվելէկուսակրոն

քահանա

:

Սբ Էջմիածնում սովորելիս՝ 1450թ. Դա

նիելնիրծնողների՝ՏերԿարապետիևՀամա

վորիմիջոցներովմի«Ճաշոց»էպատվիրելիր

ազգականԳրիգորաբեղային

:Հետագայում

         1300 .   -

 «            »

(«      »)    (– .

.,  338-339, . .    ,  

       ,  114-115)

.    ,          ,

 116–117

          , .  -

,   . .   ,    ,

1979,  542. . .    ,    -

  ,  103:

 «  »           

              -

ձեռագիրըՍևանավանքումծաղկելէԴանիե

լի շնորհաշատ աշակերտ Աբրահամ Սևան

ցին

1451թ.Սևանա կղզում Դանիել աբեղան

սկսումէիրուսուցչականգործունեությունը:

Այստեղնահիմնումէվարդապետարան,որ

տեղսովորում էինոչ միայնտեղի, այլև Հա

յաստանիտարբերշրջաններիցեկածհոգևո

րականներ։ Դանիելի վարդապետարանում

ուսուցումն իրականացվում էր Տաթևի վար

դապետարանիուսումնականծրագրով։Ապա

գա վարդապետներն այստեղ ստանում էին

տեսականև գործնականհարուստգիտելիք

ներ, ծանոթանում տարբեր գիտությունների

վերջին ձեռքբերումներին: Շուտով Դանիելի

և նրա վարդապետարանի անունը տարած

վումէամբողջՀայաստանում։ԺԵդարիերկ

րորդկեսիձեռագրերիցտեղեկանումենք,որ

Սևանավանքի վարդապետարանը փոխարի

նելէ«Արևելեանտանհամալսարանին»՝Տա

թևին

:Այնհիշվումէ«Արևելեանտանվար

դապետարան»

անունով,իսկնրարաբունա

պետը՝«րաբունապետհամայնազգի»

պատ

վանվամբ:

Ուսուցչական գործունեությանը զուգա

հեռ, Դանիելը Սևանավանքում նաև ձեռա

գրերէընդօրինակել:Դժբախտաբարնրաըն

դօրինակածմիայնմեկձեռագիրէմեզհասել՝

ՄատթեոսիԱվետարանի՝Գրիգոր Տաթևացու

մեկնությունը, որի բնագրին կից կան նաև

            

      . «       

                

               

,    ,      ,  -

  ,         , -

            

           -

...» (          ,

.   ,   . .   ,   -

, 1979,  544. . .    ,  

    ,  103:

   ,  545 / 103:

            .  ,

  (      ./),  , 1958, 

142:

   ./,  429. . .    ,

      ,  104:

    ,  42:

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

քարոզներ (ՄՄ 1301)։ Հատկանշական է, որ

այս ձեռագիրը Սևանավանքի գրչակենտրո

նիցմեզհասածառաջինձեռագիրմատյանն

է(նկ.33,34)։

Դանիելը ոչ միայն ինքն էր ընդօրինա

կում, այլև ձեռագրեր էր պատվիրում և հա

վաքում Սևանավանքի մատենադարանում:

Մասնավորապես,նա1461թ.Առաքելաբեղա

յից գնել է Գրիգոր Տաթևացու «Քարոզգիր

քը»

,1464թ.իրդասընկեր,նշանավոր ման

րանկարիչ Ստեփանոս Առնջեցուց նվեր է

ստացել«Ճաշոց»,որիընդօրինակողնուման

րանկարիչընվիրատունէր

100

:

Տասըտարիանց՝1471թ.,Աղջոցվանքում

ՎարդանգրիչըԴանիելրաբունուպատվերով

ընդօրինակումէմիԱվետարան(ՄՄ8409)

101

,

որը տարիներ անց Սևանավանքում նկարա

զարդումէԱբրահամՍևանցիմանրանկարի

չը.«կիլիկյանարվեստիհետևողությամբ,մի

ջակից բարձր որակով»

102

: Ավարտելով նկա

րազարդումը՝Աբրահամծաղկողըթողելէհի

շատակարան՝ անվանելով իր ուսուցչին.

«եռայմեծ» և «զաստուածաբան մեծ րաբու

նի»

103

(նկ.35,36):

   ./,  156–157:

.      -

      «          »

(   ./,  156),  ,     

       ,       

    (         -

            (  

. .), «    », 1892,  3,  80–83):

             -

:             ,

              ,

            (  

./,  158, . 1):         

            ,  

            -

 ,            ,

      ,          -

         . «    

  ,      ,    , 

////» (,           , N 271):

100

 3759, . 941. . .    ,  

    ,  103:

101

 8409,  381–382. .    ./, 

315–316:

102

.   ,            -

  , «            -

    », . ,  , 1983,  210:

103

 8409,  282. . .    ,  

    ,  104:

Դանիել Սևանցի րաբունապետի մասին

տեղեկություններկաննաևնրասաներիըն

դօրինակած ձեռագրերի հիշատակարաննե

րում: Դանիելի առաջին սաներից էր եղբոր

որդին՝Ներսեսը,որն արդեն 1470ականթթ.

եպիսկոպոսէրևղեկավարումէրՍևանիմիա

բանությունը

104

:ՆրանաշակերտելէնաևՏի

րատուրը, որը 1462թ. Տեպուրի վանքում

սպասավորելիս՝ իր ընդօրինակած Ավետա

րանիհիշատակարանումհիշումէիրուսուց

չին՝Դանիելվարդապետին

105

։Ինչպեսհիշվում

է Ղազար գրչի «Մաշտոցի» հիշատակարա

նում,1474թ.նաՍևանավանքիմիաբանէր

106

Սևանավանքի վարդապետարանում ու

սանածև վարդապետականաստիճանստա

ցածհոգևորականներըչէինմոռանումիրենց

ուսուցչին՝ անվանելով նրան «մեծ հռետոր»,

«քաջրաբունապետ»,«տիեզերալոյս»:

1476թ.ՂազարգրիչըԴալարումընդօրի

նակած «Մաշտոցի» հիշատակարանում հի

շումէ«քաջրաբունապետԴանիէլի»վարդա

պետարանն ավարտած աչքի ընկնող աշա

կերտներին

107

:

ԴանիելրաբունապետիսաներիցէրՀոր

դանան վարդապետ Տաթևացին։ Գրչության

արվեստի մեջ հմուտ Հորդանան աբեղան

1478թ. իր հոգևոր ընկերոջը՝ Գրիգոր Բջնե

ցունօգնումէԱվետարանընդօրինակելիս

108

:

Այդ նույն թվականին Մկրտիչ եպիսկոպոսը

գրումէմի«Շարակնոց».«սիրասնունդաշա

կերտի տիեզերալոյս և քաջ րաբունապետի

Տանս Արևելեան Դանիէլի մեծի հռետորի»՝

Տաթևի տեսուչ արքեպիսկոպոս Հորդանանի

պատվերով՝ իր ծնողների հիշատակին

109

:

1500թ. Հունան եպիսկոպոսի ընդօրինակած

104

   ,  282 / 104:

105

   ./,  171. . .    , -

     ,  104:

106

   ,  396 / 104:

107

               

 , . ,   . -   ,   ,

1970,  519:           

 «    ». .    ./, 

396:

108

  ./,  426

109

 6125,  328. . .    ,  

    ,  105:

<<< < Предыдущая 1 23 / 153 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 > Следующая >>>

Соседние файлы в предмете Этнография Армян

#
21.05.2022157 Кб11Հովհաննիսյան Կ., Ս. Դավիթ անունը կրող սրբավայրերը պատմական Հայաստանի տարածքում.-ԼՀԳ, 2021, թիվ 2.pdf
#
13.10.2021293 Кб15Հովհաննիսյան Կ., Սիմոնյան Լ. Թուխ Մանուկ սրբավայրերի տոնածիսական սովորույթների շուրջ.pdf
#
17.06.202515 Мб16Հովհաննիսյան, Նոյ նահապետը. ժողովրդական վիպաշար, 2024.pdf
#
14.10.20218 Мб105Հովսեփյան Հ., Ղարադաղի հայերը. Ազգագրություն, հատոր 1.pdf
#
03.02.2022341 Кб12Հովսեփյան Ռ., Հացազգիների մշակումը միջնադարյան Տիգրանակերտում.-ԼՀԳ, 2017, թիվ 1.pdf
#
07.10.202616 Мб0Ղազարոսյան, Սարգսյան, Սևանավանք.pdf
#
20.04.2026101 Мб1Ղանալանյան Ա․, Առածանի.pdf
#
17.04.202619 Мб0Ղանալանյան Ա․, Սայաթ-Նովայի ստեղծագործության ժողովրդական ակունքները.pdf
#
22.11.202218 Мб34Ճանիկեան Յ., Հնութիւնք Ակնայ.pdf
#
18.05.2024936 Кб5Ճերահյան, Հայ ժողովրդական սիրային երգեր, 1927.pdf
#
10.09.202439 Мб6Ճուլարտեան, Առածք ազգայինք, 1880.pdf