Добавил:

096555144 Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.

Вуз:

Ереванский государственный университет

Предмет:

Этнография Армян

Файл:

Ղազարոսյան, Սարգսյան, Սևանավանք

.pdf

Скачиваний:

Добавлен:

07.10.2026

Размер:

16 Мб

Скачать

☆

<<< < Предыдущая 12 / 152 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 > Следующая >>>

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

ո րի գրչին են պատ կա նում Հով հան նա վան քի (1948 թ.), Սա նա հի նի

(1957 թ.), Հաղ բա տի (1963 թ.) վան քե րին, ինչ պես նաև Եր ևա նի միջ նա-

դար յան հու շար ձան նե րին (1975 թ.) նվիր ված ստվա րա ծա վալ մե նագ-

րութ յուն նե րը: Նշ ված աշ խա տութ յուն նե րում հա մա լիր կեր պով ներ կա-

յաց վել են հու շար ձան նե րի պատ մա ճար տա րա պե տա կան նկա րա գիրն

ու վի մագ րա կան ժա ռան գութ յու նը, մինչ դեռ վեր ջին տա րի նե րին հրա-

տա րակ վող ու սում նա սի րութ յուն նե րում մե ծա պես կար ևոր վում է նաև

վանքն իբրև գրչութ յան կենտ րոն ներ կա յաց նելն ու ձե ռագ րա կան ժա-

ռան գութ յու նը լու սա բա նե լը (Խոր Վի րապ, Նո րա վանք, Եր ևա նի Ս. Ա նա-

ն իա ա ռաք յա լի ա նա պատ և այլն): Այս ա ռու մով, ըն թեր ցո ղի դա տին

հանձն վող սույն ու սում նա սի րութ յու նը գա լիս է ուղ ղա կ իո րեն լրաց նե լու

միջ նա դար յան վան քերն իբրև գրա վոր ժա ռան գութ յան կենտ րոն ներ

ներ կա յաց նող հե տա զո տութ յուն նե րի շար քը, որ տեղ իր մնա յուն և ու-

րույն տեղն ու նի նաև Ս ևա նա վանքն իր պատ մամ շա կու թա յին ժա ռան-

գութ յամբ:

     

Պատ մա կան գի տ. դոկտոր

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Տեսեալիմաստանօրզտեղւոյսվայելչութիւնևսրբոցեկեղե

ցեաց զպայծառութիւն և զկրօնից բնակչացն զբարեկարգու

թիւն կամ եղև ինձ կոչել զսա՝ Երջանիկ կղզի, որ արդարև

յաղագս զերազանն գեղայ պարունակողին և ի սմա պարու

նակոլոցն»։

ԶաքարիավարդապետԳուլասպեանԲեհբութեանց․

«ՎէպծովակինԳեղամայեւերջանիկ

կղզլոյնՍեւանայորոյեւբնակչացն»

(Մատենադարան,ձեռ,ՄՄ8074,50ա)

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

ևանավանքի մասին պատմական

առաջինտեղեկություններըվկայված

ենԷդարիպատմիչՄովսեսԿաղանկատվացու

«ՊատմութիւնԱղուանիցաշխարհի»

,ինչպես

նաև Թ–Ժ դարերի պատմագիր կաթողիկոս

Հովհաննես Դրասխանակերտցու «Պատմու

թիւն Հայոց» աշխատություններում։ Առանձ

նապեսարժեքավորենՀովհաննեսԴրասխա

նակերտցուվկայությունները,որնընդօրինա

կելևմեզէփոխանցելՍևանավանքիմիաբա

նության հիմնադիր Մաշտոց Եղիվարդեցի

վարդապետի հասարակականքաղաքական

գործունեությանըվերաբերող երկու կարևոր

տեղեկություն՝ 863թ. Դվինի երկրաշարժից

հետոնրագրածնշանավորթուղթըևԵղիվար

դեցիվարդապետիուԱբասԲագրատունիիշ

խանիմիջևթղթակցությանմանրամասները

ՀետագայումհայմատենագիրներիցՍտե

փանոս Ասողիկը և Կիրակոս Գանձակեցին

իրենց երկերում անդրադարձել են Սևանա

վանքիպատմությանը՝լրացնելովայնժամա

նակի նոր վկայություններով

: Պատմական

հարուստ նյութ է ամբարված նաև Սյունյաց

մետրոպոլիտ,պատմագիրՍտեփանոսՕրբել

յանինշանավոր«ՊատմութիւննահանգինՍի

սական» աշխատության էջերում, որտեղ

պատմագիրը ներկայացրել է Մաշտոց Եղի

վարդեցուկենսագրությանևՍևանավանքում

       ,       

  ,           

.     ,  , 1983,  318 (   -

    ):

              

    ,  , 1912,  148–158,162,

163–166 (        )

              

    , .   , 1885,  181, 182, 258,

259, 285 (     ):      -

,     , . .  -  -

 , , 1961,  67, 81, 172 (    -

 )

նրա գործունեության մասին որոշ մանրա

մասներ, ինչպես նաև՝ տեղեկություններ

կղզումեկեղեցիներիկառուցմանմասին

Սևանավանքիմասին կարևոր ուսումնա

սիրություն է համարվում ՍբԷջմիածնի միա

բանԶաքարիավարդապետԳուլասպյանԲեհ

բությանցՏպխիսեցու՝1825թ.Սևանավանքում

գրած «Վէպ ծովակին Գեղամայ և երջանիկ

կղզւոյն և որոյ բնակչացն» անտիպ գործը:

Սևանավանքին նվիրված այս աշխատության

մեջառաջինանգամշարադրվելէկղզուբազ

մադարյա պատմությունը։ «Վէպ»ում հա

րուստնյութկաՍևանակղզուաշխարհագրա

կանդիրքի,բնության,լճիհարստության,ինչ

պեսնաևվանականկյանքիվերաբերյալ:Աշ

խատանքն ունի համառոտ և ընդարձակ

խմբագրություն

1871թ.ՍբԷջմիածնումհրատարակվելէ

ՄանուելվարդապետԿյումուշխանեցու՝Սևա

նավանքում՝1830թ.գրված«Պատմութիւնան

ցից անցելոց Սէվանայ վանուց» երկը, որը

սկզբնաղբյուրային արժեք ունի վանքանա

պատի պատմության ուսումնասիրման հա

մար

Սևանավանքիպատմություննավելիամ

բողջականէներկայացվելվանքիառաջնորդ

ՍարգիսՓիլոյանիհոդվածաշարում («Հովիւ»

շաբաթաթերթի 1906թ. համարներում)

, որ

տեղ հեղինակը պատմական դեպքերի շա

               

        ,  , 1910, 

243 (     ):

   .      (   ) .

8074, 10482, 10655, .     ,  -

      (   ), . 44, .

355:

   .     ,     

       ,    , 1870 (-

      ), .  7554:

  . [  ], [      -

 ], « »,  , 1906:

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

րադրանքը հասցնում է մինչև իր վանահայ

րությանժամանակաշրջանը՝1895թվականը:

«Հանդէսամսօրեայ»ի1928–1929թթ.հա

մարներումտեղէգտել«Սևանայվանքը»խո

րագրով Գյուտ եպիսկոպոս Ղազարյանի ար

ժեքավորհոդվածաշարը:ՍկսելովԳրիգորԼու

սավորչի կողմից Սբ Հարության և Սբ Կարա

պետ ընծայարանների հիմնադրումից՝ հեղի

նակըկղզումճգնականկյանքիմանրամասնե

րի շարադրանքը հասցնում է մինչև Իդարը:

Աշխատանքը կարևոր աղբյուր է ոչ միայն

Սևանի, այլևՀայաստանի այլանապատների

կյանքիուսումնասիրմանհամար

:

1895թ. Վաղարշապատում հրատարակ

վելէ Մեսրոպարքեպիսկոպոս Սմբատյանցի

տեղագրական կոթողային աշխատությունը,

ուր մանրամասն տեղեկություններ կան ԺԹ

դարի 60ական թթ. կղզու միաբանական

կյանքիմասին

:

Սևանավանքի պատմությունը պատշաճ

ուշադրության է արժանացրել Ղևոնդ Ալի

շանն իր՝ «Սիսական» մենագրության մեջ

:

ԱրժեքավորտեղեկություններկաննաևՀով

հաննես եպիսկոպոս Շահխաթունյանցի

 և

ազգագրագետ Երվանդ Լալայանի՝ Սևանա

վանքինվերաբերողաշխատություններում

Բնականաբար,Սևանավանքիգրչության

կենտրոնների պատմության ուսումնասի

րության համար կարևորագույն սկզբնաղ

բյուրներ են վանքում գրված ձեռագրերն ու

դրանց հիշատակարանային տվյալները: Ցա

վոք, Սևանավանքի գրչակենտրոնում ստեղծ

ված ձեռագրական ժառանգությունից մեզ

շատ բան չի հասել: Այս հանգամանքից ժա

 . [  ],     , « 

  »,   , 1928, 1929:

  .   ,       

     ,        ,

   , 1895 (     ):

.   ,   .       -

 ,   , 1893

   .    ,    -

              -

 , . . -    ,    ,

2014,  346–361 (      ):

.   ,  , «     », -

, 1908, N 1,  83–85.   -    

    , «     », -

, 1908, N 2,  116–156:

մանակին դժգոհել է նաև Մանուել վարդա

պետ Կյումուշխանեցին՝ Սևանի անապատի

պատմությունը շարադրելիս. «Նոյնպէս Դա

նիէլիևՆերսէսիպատմութեանցնոչպատա

հեցայ: Ամենախոնարհաբար խնդրեմ՝ զի

գտանող հարք կամ եղբարք զպակասութիւն

մերլցուսցեն,որպէսևիսկզբանսոյնգրուա

ծոյսխնդրեալեմ»

:

Ըստավանդության՝Սևանա կղզին բնա

կեցված է եղել հնագույն ժամանակներից։

Կղզում եղել է մեհյան, որը պարսպապատ է

եղել: Հայաստանում քրիստոնեությունը պե

տականկրոնհաստատելուառաջինտարինե

րիցսկսվումէկղզուքրիստոնեականժամա

նակներիպատմությունը։Ըստավանդության՝

Սբ Գրիգոր Լուսավորիչը, ունենալով Տրդատ

թագավորի հովանավորությունը, քանդել է

կղզու հեթանոսական տաճարը, որի տեղում

305թ.կառուցելէՍբՀարությանևՍբԿարա

պետի վկայարաններն ու կատարել դրանց

նավակատիքը՝ իր քարոզն ավարտելով այս

պես.«Տէ՛րիմՅիսուս,զՔեզաղաչեմբնակիլի

սմա Քոյով զօրութեամբ եւ տացես ամենայն

շնորհսսրբոյտաճարինմեծի՝աշխարհաքա

րոզՔոյոյՅարութեան,որյԵրուսաղէմ:Եւեթէ

ոքյիմ ազգէոչ լիցիկարօղ երթալիՍբքա

ղաքն Երուսաղէմ, յաղագս հեռաւորութեան,

գալովեկեսցէիՍբվաններիցսանգամևհա

մարեսցիըստանդրգնացեալմահտեսիս,ուր

հաստատիւր ընդունելի մաղթանք երեքերա

նեան Հօրն մերոյ՝ երկնաւոր ձայնիւ»

: Այ

սինքն՝ Լուսավորիչը սահմանել է, որ եթե

Երուսաղեմ՝Տիրոջգերեզմանինայցելության

գնալու հնարավորություն չունեցող հայ հա

վատավորըերեքանգամՍբՀարությանտա

ճար այցելության գա, նույնպես կհամարվի

մահտեսի

:Ավանդություննասումէնաև,որ

նավակատիքիցհետոՍբԳրիգորԼուսավորի

չըվկայարանումթողելէԿեսարիայիցիրհետ

բերածսպասավորներին

    ,  46, 65:

              -

     (      .   -

,     ) –  10655,  53:

.    ,          ,

«  », 1991, –,  109:

  . [  ], [      -

 ],  132:

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հավանելով տեղի լռությունը և առանձ

նությունը՝Լուսավորիչնասելէ.«Սաէվան»,այ

սինքն՝վանքիհամարտեղ։Տարիներիընթաց

քումայսխոսքերըհնչյունափոխվելենևդար

ձելՍևան։Այստեղիցէլկղզուանվանծագումը։

Սակայն ՄենուաIի Ուրմիա լճի մոտ թողած

սեպագիրարձանագրությանմեջհանդիպում

ենքԿուանեբնակավայրիանվան։Ուրարտա

գետՀովհաննեսԿարագյոզյաննիր«Սեպագիր

տեղանուններ»գրքումայդբնակավայրիան

վանհետէկապումՍևանալճիանվանումը՝Կո

ւանե,Կուան,Կեյան,Կեւան,Սեւան

։Գրքիմեկ

այլմասումհեղինակըտեսականորենբացատ

րումէՍևանլճանունիցնահանգիանվանառա

ջացումը՝Սևան,Սևանիք,Սևնիք,Սյունիք,Սյու

նիքիցէլ՝Սիւնիտոհմանունը

։

Դ դարում Հայաստանում Լուսավորչի

տոհմիցսերվածՆերսեսՄեծըհիմնումէվան

քեր,հաստատումվանականմիաբանություն

ներևանապատներ։Միաբանությունևանա

պատէհիմնվումնաևՍևանակղզում։Սևանի

անապատը եղել է Հայաստանի ամենահին

միաբանությունը, այն գոյատևել է մինչև Ի

դարի30ականթվականները:

Սևանա կղզու մասին պատմական առա

ջին տեղեկությունները վերաբերում են Հա

յաստանի արաբական տիրապետության ժա

մանակաշրջանին: Է դարի վերջի և Ը դարի

սկզբիարաբականարշավանքներիցմեկիժա

մանակ, երբ գրավված էինանգամ Սյունիքի

որոշ շրջաններ,այդ նահանգիԳեղարքունիք

գավառիմեջմտնողՍևանակղզիներեքտա

րիդիմադրել էթշնամուն. «Իհարիւր քառա

սունևհինգթուականութեանՀայոց(696)եկն

ՄահմէտներկրորդիՀայք...ԵւդարձաւՄահ

մէտն ի Չորայ, գայ պաշարէ զՍևան ծովա

պատնբերդամսԳ(3)...»

:Մահմեդը միայն

702թ.էկարողանումգրավելայն:Նույնպիսի

դիմադրության է արժանանում նաև Մրուան

ոստիկանը.երկուտարիպաշարմանմեջպա

հելովկղզին՝ 750թ.մեծդժվարությամբգրա

.    ,        ( -

         ),  , 1998,

 102

  ,  188

     ,  318:

վումէայնևսրիքաշումմիաբաններինուհա

րակիցգյուղերիբնակիչներին

Թ–Ժդարերում,Հայաստանիհամարհա

մեմատաբար խաղաղ պայմաններում, վան

քեր են կառուցվում նաև Գեղամա երկրում:

Այդենվկայում ինչպեսվանականհամալիր

ներիվիմականարձանագրությունները(Մա

քենիսի,Կոթավանքի,Սևանավանքիևայլն)

,

այնպես էլ՝ մատենագրական վկայություն

ներնուձեռագիրհիշատակարանները:

Թդարիսկզբին Սևանավանքում իրգոր

ծունեությունն էսկսում ՄաշտոցԵղիվարդե

ցին՝զգալիորենաշխուժացնելովանապատա

կանկյանքը։

922թ. արաբ զորավար Նսրի նախաձեռ

նությամբարաբականզորքըմտնումէՀայաս

տան։ Նորից ամայանում են հայկական գյու

ղերն ու քաղաքները, փակվում եկեղեցիներն

ումենաստանները,իթիվսդրանց՝նաևՍևա

նա կղզու անապատը. «...ի միանձնացելոցն

կուսակրօնիցմիայնարանս,որիՍևանկղզւոջ՝

ունայնացեալիբոլորստացուածոց, ասնոցև

անասնոց, և միայն զփրկութիւն անձանց հո

գացեալ»

:

ԱրաբներըշուտովՀայաստանենուղար

կումԲեշիրզորավարին,որը925թ.բանակէ

դնում Ցամաքաբերդ գյուղի մոտակայքում՝

նպատակ ունենալով վերջնական պարտու

թյանմատնելիր70քաջերովՍևանակղզում

ամրացած Աշոտ Երկաթին։ Սակայն հայոց

արքան հանկածակի հարձակվում և պար

տությանէմատնումարաբզորավարիմեծա

քանակբանակին

:

Ժ դարի պատմական կարևոր իրադար

ձություններիցմեկնէլայնէր,որԱնիումգու

մարված եկեղեցական ժողովում հայ հոգևոր

այրերնուիշխաններըՍտեփանոսվանական

ՍևանցունքաղկեդոնականՎահանՍյունիկա

     ,  93–94:

       (   ), 

IV,    .   ,        

 ,   .    ,  , 1973,

 290, 121: .    ,        -

 , «  » . ., 1990, N 1,  52:

     ,  335:

  ,  356:

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

թողիկոսիփոխարեննստեցրինկաթողիկոսա

կանաթոռին

:

Այդ ժամանակ Սևանի միաբանությու

նում էր հաստատվել Սարգիս ճգնազգյացը,

որը մանուկ հասակից նվիրված էր հոգևոր

կյանքին:Աղբյուրներիվկայությամբ,շուտով

ՍարգսիևԳրիգորՄագիստրոսիմիջևնամա

կագրությունէսկսվում,ևվերջինսՍարգսին

հրավիրումէԱնի՝մանկահասակԳա

գիկթա

գավորի հետ«գրականությամբ զբաղվ

ելու»

:

Շատ չանցած, Սարգիս ճգնազգյացը Գագիկ

արքայից ստանումէ սկզբումՇողագավան

քի, հետագայում Սևանավանքի առաջնոր

դությունը,իսկ992թ.դառնումՀայոցկաթո

ղիկոս:Նրահրամանովէ,որՍտեփանոսՏա

րոնացին՝Ասողիկը,1004թ.գրումէ իր«Տիե

զերականպատմությունը»

:

1200թ.ՍբԱստվածածինեկեղեցումաղո

թելու համար Սևանավանք է այցելում Մխի

թար Գոշը, որի մասին վկայված է վերջինիս

«Վարք»ում

:

Սևանավանքի սպասավորների վանա

կանևհոգևորմշակութայինգործունեությու

նըշարունակվումէնաևԺԳդարում:Մեզհա

սած աղբյուրներում հիշվում է Սարգիս մե

նակյացի անունը, որը մասնակցել է Լոռեի

(1205թ.) և Անիի (1207թ.) եկեղեցական ժո

ղովներին

: Այդ ժամանակ է տեղի ունեցել

թուրքսելջուկների հերթական հարձակումը

Սևանավանքի վրա։ Վանքում ապաստան

գտածմիաբաններնուլճափնյաբնակչությու

նը միայն պատահականության շնորհիվ են

փրկվելգերեվարումից

:

  ,  181–182:

        ,     ,

1910,  6–69:

  ,  258–259, 285:

     « »       

     .     «   .

    .         -

 » (  ,  380–386): « » 

               

( 8147),    ,    ,  -

              -

 .     ( .   ,   

     ,  , 2020, 196–205)

   ,  172:

    ,     ,  33–37:

Պատմականնյութիպակասիպատճառով

անհայտությանմեջէմնումՍևանավանքիհե

տագաերկուդարերիպատմությունը:

ԼենկԹեմուրիորդիԽորասանի ևԻրանի

տիրակալ Շահռուխի երրորդ՝1435թ. ավերիչ

արշավանքիցհետո դադարում է գործել Տա

թևիհամալսարանը,որնառանց այն էլ1425

թվականիցհետոկորցրելէրիրերբեմնինշա

նակությունըևվերածվելվարդապետարանի:

Միաբանների մի մասը, աշակերտների հետ,

հաստատվումէՍանահինում

։Նրանցղեկա

վարում էր Շմավոն րաբունին, որն այստեղ

ապաստանգտնելուերրորդտարումընդօրի

նակումէմիՇարակնոցևնվիրումիրաշակերտ

Դանիելդպիրին։Վերջինսորոշժամանականց

դառնումէՍևանավանքի վարդապետարանի

րաբունապետ,որի ուսուցչապետության տա

րիներինՍևանավանքումէհաստատվումԱրև

ելյան Հայաստանի վարդապետարանը, որը

հայտնի էրնաև «Արևելեանտանվարդապե

տարան» անունով: Այն իր գործունեությունը

շարունակումէմինչԺԶդարիսկիզբը

։

ԺԷ դարասկզբին սկսվում է շահ Աբասի

արշավանքը Հայաստան, որն ուղեկցվում է

հայոցմեծտեղահանությամբ.ամայանումեն

քաղաքներ և շեներ, ավերվում վանքեր ու

եկեղեցիներ, փակվում միաբանություններ:

Այս դեպքերին ականատես Առաքել Դավրի

ժեցիպատմագիրըգրումէ.«Իսկեկեղեցիքև

վանօրայք, ամենեքեան անշուք և անպա

տիւք, բնաւին կողոպտեալք ի զարդուց և ի

սպասուց... Բազմաժամանակեայ փակեալ

դրամբք խաւար և անլոյս, լռեալ ի պաշտա

մանց և ի պատարագաց, աւերեալ և խախ

տեալ շինուածք նոցա, տանիք և որմունք,

իբրև զանտէր... օտարացեալ... և անմխի

թար... »

: Դատարկված վանքերում իսպառ

  . [  ], [      -

 ],  197:

            .  ,

    (1401–1450 .),   .  -

,  , 1955  470 (      ./).

. .    ,        

    , «        »,

1986, N 3,  120:

.    ,           

 ,  99-107:

      ,    , .

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

մոռացության էր տրվել դպրությունը, մշա

կութային կյանքը. «Ոչ բնաւ ընթեռնուին

գիրս,այլէինփակեալևլռեալմատեանքաս

տուածայինք...վասնզիոչգիրսգիտէինևոչ

էլզօրութիւնսգրոց...»

Հայոց անապատական կյանքի վերած

նունդըսկսվումէ ավերածությունից ամենից

քիչտուժածՍյունյացաշխարհում՝ՏաթևիՀա

րանցանապատում:ԱյստեղԺԷդարիսկզբին

Սարգիս եպիսկոպոս Սաղմոսավանցին և Կի

րակոս քահանա Պոնտացին հիմնեցին աղո

թասեր կրոնակիցների և աշխարհականների

միաբանություն՝ սահմանելով համակեցու

թյան7կանոն

:Հարանցանապատէինգալիս

Հայաստանաշխարհիբոլորկողմերից։ՍբԷջ

միածնից անապատ էգալիսնաև Կարապետ

եպիսկոպոս Էջմիածնեցին: Անապատի հիմ

նադիրների մահվանից որոշ ժամանակ անց

նա գալիս է Սևանի անապատ` միաբանների

կյանք մտցնելով Սարգիս եպիսկոպոսի սահ

մանածհամակեցությանկանոններնուբարե

փոխումները՝պահպանելովնաևՍևանիանա

պատի հիմնադրման ժամանակից անապա

տականներիհամարսահմանվածԲարսեղԿե

սարացուկանոնները:

Սակայնվանականներըմիայնճգնական

կյանքով չէին ապրում, նրանք ձգտում էին

լավ ուսում ստանալ. «...յատկապէս արտա

քին գիտութիւնները սովրելով, այն է՝ օտա

րազգիհեղինակներիգրուածներըկարդալով,

.    ,  , 1990,  242 (  

   ). . .    ,     -

  –   , «  », 1997, , 

123–127

   ,  242:

  ,  219–221:     . 1.  -

      : 2.       -

   : 3.     ,   

       ,       -

: 4.       ,      -

    : 5.          

             ,  -

             

      : 6.         

              

     : 7.         -

   `          -

 (.     ,  50–51): .  -

 ,        –   ,

«  », 1997, ,  123–124

թարգմանելով եւ նրանց հետեւողութեամբ

նորերը կազմելով: Փիլիսոփայական գիտու

թիւնը՝ տրամաբանութիւն, քերականութիւն,

տօմարագիտութիւն յատկապես ուշադրու

թեանեն առնում եւհայ միտքըընդլայնում:

...հոգու ազնուացման իւրահատուկ ուղին

բռնելով երբեք չեն քաշուում, արտաքին գի

տութիւնների, փիլիսոփայութեան այլ եւ այլ

ճիւղերի ծանօթանալուց, սովորելուց»

:

Դրանքդառնումէիննաևվարդապետարան

ներիուսուցմանհիմնարարգիտությունները՝

իրենցծրագրայինդասավանդմամբ:

Սևանավանքի վարդապետարանում վե

րականգնվումենՄաշտոցԵղիվարդեցիվար

դապետի և Դանիել րաբունապետի ուսուց

մանավանդույթները,այննորկյանքէստա

նում, իսկ մատենադարանը համալրվում է

նոր ձեռագրերով: Կարապետ եպիսկոպոսի

սաները` Մխիթար եպիսկոպոսը և Բարսեղ

վարդապետը,շարունակումենիրենցուսուց

չիգործը:

Պարսկականտիրապետությանտարինե

րին Հայաստանի շատ վանքեր զրկվել էին

վանքապատկան հողերիցևծանր վիճակում

գտնվող հայ բնակչության օժանդակությու

նից: Սևանավանքի միաբանությունն իր գո

յությունը պահպանում էր Հայաստանում և

Վրաստանիհայաբնակվայրերումհանգանա

կածմիջոցներիհաշվին

:

ԺԷ դարի 50ական թվականներին՝ Մխի

թար եպիսկոպոսի վանահայրության ժամա

նակ, Սևանավանք ուխտի եկած թիֆլիսեցի

Սուլխան,Զալ,ԶոհրապՉիթաղյանեղբայրնե

րը, տեսնելով Սևանավանքի եկեղեցիների

անմխիթարվիճակը՝իրենցմիջոցներով1654–

1664թթ.ընթացքումվերականգնումենՍևա

նավանքի եկեղեցիները, իսկ խոջա Բեյբութ

իշխանը հինգ կրպակ է նվիրում միաբանու

թյանը

 . [  ],     , « 

  », 1928, N 1–2,  60:

  . [  ], [      -

 ],  619: .    ,       

–   ,  124

    ,  107–108:   . [  -

], [        ],  474: . -

  ,        –   , 

124

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ըստմիձեռագրիվկայության՝1669թվա

կանին Սևանավանքի առաջնորդն էր Անդ

րեասվարդապետը

,իսկ1690թվականիցնո

րիցառաջնորդէդառնումՄխիթարեպիսկո

պոսը։

1692թվականիցսկսած,շուրջերկուտա

րի, Սևանա կղզում կրոնավորում էր Սեբաս

տիայից եկած Մխիթարը (ապագա Մխիթար

Սեբաստացին), որըեկել էրուսանելուև հե

տագայում Հայաստանում լուսավորություն

տարածելունպատակով

:

1740թ. Սևանավանքի առաջնորդն էր

Մարտիրոս եպիսկոպոս Չերքերյանցը։ Այս

վանահորից սկսած առաջնորդները հաջոր

դումենմիմյանցառանցընդհատումների։

Հովհաննես վարդապետ Նորատուսցու

վանահայրությանժամանակ՝1748թ.,Երևանի

պարսիկ խանի հրամանով Ղազար Ջահկեցի

կաթողիկոսնաքսորվումէՍևանակղզի։Վեր

ջինիս փոխարեն կաթողիկոս է օծվում Քյու

թյուր կոչվող Պետրոս եպիսկոպոսը։ Սակայն

աքսորը կարճ է տևում։ Ղազար վեհափառը

վերադառնումէՍբԷջմիածինևնորակոչկա

թողիկոսինաքսորումՋահուկ

Նադիրշահիսպանությունիցհետոպար

սիցգահինտիրելուհամարդաժանպայքարէ

V. N. Nersessian, A catalogue of the Armenian manu-

scripts in the British Library acquired since the year

1913 and of collections in other libraries in the United

Kingdom, vol. one, The British Library, London, 2012, pp.

285–291, N 46.

        ,        -

    16-           -

  :             -

               

     :          -

   :           -

  :           

          ,   1896 .

  .             -

               -

   ,          -

 :               -

          1801 .

           ,     -

      109     (  .

[  ], [        ],  475:

    .,        –  -

,  124–125)

  . [  ], [      -

 ],  618

սկսվում պարսիկների ու աֆղանների միջև։

Ընդհարումները տեղափոխվում են Հայաս

տան,ևԱզատաֆղանխաննիր10հազարա

նոցզորքովավերումուկողոպտումէմերեր

կիրը։1751թ.աֆղանԱզատխանիարշավան

քիժամանակթշնամուզորքերըհասնում են

Սևանալիճ:Ափամերձբնակչությունըպատս

պարվում է Սևանա կղզում. «իբրև յամրոցի

անմատոյց...յորսէինոմանցյերևելեաց,որ

պէսՄելիք ՍարգիսջաննԳեղարքունւոյԱլա

վերդի իւզբաշին, այսինքն` հայր Գաբրիէլ

իւզբաշուն,ուրևԳաբրիէլնէրմանուկհասա

կաւյայնժամ,շուրջզամաւՓրկչին1755»

Կղզում հավաքված մարդիկ Սբ Ծննդյան

տոների նախօրեին՝ պատարագի ժամանակ,

տեսնումեն, որսառածջրերիվրայով թշնա

միներըդանդաղմոտենումենկղզուն:Խուճա

պահար ժողովուրդն օգնություն է հայցում

Հովհաննես վարդապետից և խնդրում. «տալ

ինքեանց հրաման փախչելոյ ի վերայ սա

ռին...»

:Վարդապետը,սակայն,հանգստաց

նում է հավաքվածներին և սառնասրտորեն

շարունակումպատարագը:Թշնամինդանդաղ

մոտենումէկղզուն:Հանկարծսառույցըկոտր

վում է, և միայն հատուկենտ զինվորների է

հաջողվում փրկվել. «Զսոյն ճշմարիտ պատ

մութիւնսասացինձՆիկողոսանունոմնքա

նակեռցի հարիւրամեան, որ տակաւին կեն

դանիէ»,

—

հավաստումէԶաքարիաԳուլասպ

յանը

Հովհաննես Նորատուսցուն հաջորդում

ենեպիսկոպոսներ և վարդապետներ, որոնց

միայնանուններնենհիշատակված

 10655,  58: .          

         1747 . (   -

,  60. .     .,      -

 –   , , 125)  ,   -

               

               

   ,             -

         (.    ,

                -

          ,  , 2020, 

185, . 12):

 10655,  59

 10655,  59. . .    ,   

    –   ,  125

  . [  ], [      -

 ],  619

ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

1825թ.,«իբրև խաղաղ նաւահանգիստ»,

ՍևանակղզիէգալիսԶաքարիաեպիսկոպոս

Բեհբության Տփխիսեցին: Մի քանի տարի

անց, 1828թ. Սևանի առաջնորդ ընտրվելու

կապակցությամբ, Սբ Էջմիածնիցմիաբանու

թյուն է այցելում Մանուել եպիսկոպոս Կյու

մուշխանեցին:

Հովհաննես Ղազախեցու վանահայրու

թյանժամանակ՝1828–1829թթ.ռուսպարսկա

կան,1829թ.ռուսթուրքականպատերազմնե

րից հետո, Գեղարքունիքում բնակություն են

հաստատում հայեր Պարսկաստանից և

Արևմտյան Հայաստանից. «...հեղան զեղան

ազգքմերիզանազանկողմանցևիգաւառաց

օտարտէրութեանց...,յորոցիվիճակեալգիւ

ղօրայքն Սէվան եղեց բազմամարդ մերազն

բնակչօք,ևամենեքեանջերմեռանդյօժարու

թեամբ արդիւնատուք են սրբոյ անապա

տիս»

:

Շաքիիցվերաբնակեցվածհայությանմի

ջոցներով նորոգվում է կղզու Սբ Աստվածա

ծինեկեղեցուտանիքը։Այդմասինարձանագ

րությունէեղելեկեղեցուարևմտյանդռանաջ

կողմում: 1836թ. միաբանների կենցաղային

պայմաններիբարելավմաննպատակով,թիֆ

լիսահայերի դրամական օգնությամբ, կա

ռուցվումենխցեր:Միաբաններիցմեկի՝Ստե

փանոս Լիմեցու մահից հետո, նրա կտակով

նախատեսվածմիջոցներով,1836թ.հիմնովին

նորոգվում էՍբ Աստվածածինեկեղեցու գա

վիթը,կառուցվումենայլշինություններ(մա

ռան,օդա)

:

Հովհաննես Ղազախեցու վանահայրու

թյան տարիներին Սևանի անապատը դեռևս

առանձինթեմէր՝Գեղարքունիքիգավառի24

գյուղերով, բայցՆիկոլայ1ինի 1836թ.մար

տի 11ի «Պոլոժենիե»ով՝ («

Положение об

управ ле нии делами Армяно-Григорианской

церкви в Рос сии

»)Սևանիթեմնընդգրկվումէ

Երևանի թեմի կազմում: Սևանավանքն էլ,

մյուսվանքերիհետ, մտնում էԵրևանիկոն

սիստորիայիիրավասությանտակ,որովմիա

    ,  86. . .    ,  -

     –   ,  125–126

  . [  ], [      -

 ],  621:            

         :

բանությունըպարտավորվումէրամենտարի

հաշվետվություն ներկայացնել տարեկան

եկամուտի մուտքիևելքի մասին:Նորօրեն

քով վանքին արտոնություն էր տրվում՝ լրա

ցուցիչեկամուտունենալուդեպքում,այնօգ

տագործել ըստ ցանկության, իսկ պակաս

եկամուտիդեպքումհոգևորատյանըպետքէ

լրացներ պակասը: Միաբանության գոյու

թյան աղբյուրները մնում էին միայն վանքի

կալվածքներնուժողովրդինվիրատվություն

ները:ԱյդտարիներիցսկսածՍևանիկառա

վարիչնընտրվումէրմիաբանությանկողմից

ու հաստատվում բարձրագույն ատյանով,

ապա նոր միայն կարգվում վանահայր

:

Նախկինում վանքի կենսագործունեությունը

միանձնյա տնօրինում էր վանահայրը, չկար

աշխարհիկ վերահսկողություն, չկար հաշվե

մատյան։Այսօրենքովվանքերըվերածվեցին

մի յուրօրինակ «հաշվապահական հիմնար

կությունների», որոնց բոլոր նյութական

ձեռքբերումներիմասինամենտարիպետքէ

հաշվետվություն ներկայացվերՍինոդին։Այ

սինքն՝վանքերըկորցնումէինիրենցներքին

ինքնավարությունը

«Պոլոժենիե»ով թեմական ու ծխական

դպրոցներըդառնումէինազգայինեկեղեցա

կանդպրոցներ,վանականդպրոցներըփակ

վումէին։ԵվեթեԺԹդարիսկզբինհայմտա

վորականությունը գերազանցապես ներկա

յացնում էին հայ հոգևորականները, ապա

նույնդարի50ականթվականներիցերևանէ

գալիսհայաշխարհիկմտավորականդասը։

ԳյուտեպիսկոպոսՂազարյանը,խոսելով

«Պոլոժենիե»ից հետո հայ եկեղեցու մասին,

գրում է. «Այս կանոնադրութեամբ հէնց հայ

եկեղեցին իւր աւատական վիճակից ելաւ,

միապետականոգուկնիքստացաւ ուաստի

ճանաբարսկսեցաւելիմիպաշտօնական,սա

ռը ձեւականութեան ենթակայ հիմնարկու

թիւն դառնալ, կորցնելով իւր կենսունակու

թիւնը, իւր ժողովրդական սկզբունքների մի

քանիսը»

  ,  663:

 . [  ],      , « 

  », 1929, N 1,  56–57:

 . [  ],     , « 

  », 1928, N 1–2,  52

<<< < Предыдущая 12 / 152 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 > Следующая >>>

Соседние файлы в предмете Этнография Армян

#
21.05.2022157 Кб11Հովհաննիսյան Կ., Ս. Դավիթ անունը կրող սրբավայրերը պատմական Հայաստանի տարածքում.-ԼՀԳ, 2021, թիվ 2.pdf
#
13.10.2021293 Кб15Հովհաննիսյան Կ., Սիմոնյան Լ. Թուխ Մանուկ սրբավայրերի տոնածիսական սովորույթների շուրջ.pdf
#
17.06.202515 Мб16Հովհաննիսյան, Նոյ նահապետը. ժողովրդական վիպաշար, 2024.pdf
#
14.10.20218 Мб105Հովսեփյան Հ., Ղարադաղի հայերը. Ազգագրություն, հատոր 1.pdf
#
03.02.2022341 Кб12Հովսեփյան Ռ., Հացազգիների մշակումը միջնադարյան Տիգրանակերտում.-ԼՀԳ, 2017, թիվ 1.pdf
#
07.10.202616 Мб0Ղազարոսյան, Սարգսյան, Սևանավանք.pdf
#
20.04.2026101 Мб1Ղանալանյան Ա․, Առածանի.pdf
#
17.04.202619 Мб0Ղանալանյան Ա․, Սայաթ-Նովայի ստեղծագործության ժողովրդական ակունքները.pdf
#
22.11.202218 Мб34Ճանիկեան Յ., Հնութիւնք Ակնայ.pdf
#
18.05.2024936 Кб5Ճերահյան, Հայ ժողովրդական սիրային երգեր, 1927.pdf
#
10.09.202439 Мб6Ճուլարտեան, Առածք ազգայինք, 1880.pdf