Файловый архив студентов. Файловый архив студентов.
1330 вузов, 5507 предметов.
/ Регистрация
FAQ Обратная связь Вопросы и предложения
Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Ереванский государственный университет
Предмет:
Этнография Армян
Файл:

Ղազարոսյան, Սարգսյան, Սևանավանք

.pdf
Скачиваний:
0
Добавлен:
07.10.2026
Размер:
16 Мб
Скачать
☆
30
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԱվետարանիհիշատակարանումՀորդանանը
հիշվումէհանգուցյալներիշարքում
110
:
Դանիելրաբունապետիմյուսսանը՝Գա
լուստՕհանավանցին,Սևանավանքիվարդա
պետարանն ավարտելուց հետո սպասավո
րում էր Արագածոտնի Հովհանավանքում:
1464թ. Մաթեոս գրիչն իր ընդօրինակած
«Մաշտոցը»նվիրումէՀովհանավանքին,որի
«վայելողների»թվումնշվումէ նաևՏերԳա
լուստիանունը
111
:Գալուստվարդապետըհիշ
վում է նաև 1476թ. նախ՝ Հովհանավանքում
գրված «Մաշտոցի» հիշատակարանում, այ
նուհետև՝Դանիելիաշակերտներիթվում՝Ղա
զարգրչի«Մաշտոցի»հիշատակարանում
112
:
Դանիելի տաղանդավորաշակերտներից
էր նաև Աբրահամ Սևանցին, որը հոգևոր
կրթությունստանալուցհետոմնացելէՍևա
նավանքում, զբաղվել գրչությամբ, մանրա
նկարչությամբևքանդակագործությամբ:Նա
է նկարազարդել 1450 թվականին Դանիելի
ստացած «Ճաշոցը»: Նկարազարդելիս՝ երկու
նկարի տակ թողել է իր ուսուցչին նվիրված
չափածոներբողներ
113
:1471թ.մանուկԱբրա
համնօգնում էՎարդանեպիսկոպոսին Ավե
տարանգրելիս,այնուհետև,քսանտարիանց
Աբրահամն ինքն է նկարազարդում այդ ձե
ռագիրը
114
։
Դանիել րաբունապետի պատվերով Աբ
րահամՍևանցին1486թ.քանդակազարդումէ
ՍևանավանքիՍբԱռաքելոցեկեղեցուհարա
վային դուռը։ Այդ բարձրարժեք արվեստի
գործն այսօր ցուցադրվում է Հայաստանի
պատմության պետական թանգարանում։
110
 3002,  330. . .    , .
.:
111
   ./,  216:
112
              -
  , . ,  520:
113
          , .  -
,  545. . .    ,   -
   ,  103:        -
           «  » 
            
.              
              -
     (.   ,      -
     , «  » . ., 1988, N 3,
 63–70):
114
 8409,  13:
Դռան պատկերաքանդակներն ամփոփող
շրջանակումնաիրերախտիքնէհայտնումիր
ուսուցչին՝«եռամեծիս»,«րաբունապետիսհա
մայնազգի»
115
:ՆշանավորգիտնականԳարե
գինՀովսեփյանը բարձրէ գնահատել Աբրա
համՍևանցուքանդակագործականարվեստը.
«…հանձինԱբրահամիունինքԺԵդարուամե
նալավարվեստագետներիցմեկը,ժամանակի
սովորականմակերևույթիցբարձրյուրընտիր
տեխնիկայովևշարադրականությամբ»
116
:
ԱբրահամՍևանցիննշվածդռանարձա
նագրությանմեջհիշատակումէԴանիելիևս
մեկ սանի՝ Գրիգորիսի անունը (Գրիգորիսը
մեծրաբունապետիեղբորտղայի՝Եսայուոր
դինէր),որն օգնելէնրանդուռըպատրաս
տելիս. «եղբաւր մեր սիրելի, շնորհաւք իլի
Գրիգորիսի»
117
: 1504թ. Գրիգորիսն արդեն
եպիսկոպոսէրևԴանիելրաբունապետիհետ
ղեկավարում էր Սևանի Առաքելոց միաբա
նությունը։Դրամասինիրնկարազարդածձե
ռագրերից մեկի հիշատակարանում վկայում
է միաբանության անդամ Սահակ աբեղան
118
(նկ.37–40):
ՍևանումԴանիելվարդապետիմոտէսո
վորել նաև Սահակ աբեղան, որն Աբրահամ
Սևանցու և Գրիգորիս եպիսկոպոսի նման
հմտացել էգրչությանև մանրանկարչության
մեջ: Ցավոք, մեզ է հասել, նրա ծաղկած ձե
ռագրերից ընդամենը մեկը, որը նա նկարա
զարդելէՍևանավանքում՝ Մաքենոցաց վան
քի հայտնի գրիչ Ալեքսանոսի խնդրանքով՝
թողնելովհետևյալհիշատակարանը.«Ծաղկե
ցաւ...իՏանսԳեղամայ,իՍբուխտսՍեւան,
ընդհովանեաւ Սբ Առաքելոցս, առաջնորդու
թեամբ Դանիէլ վարդապետին և Գրիգորիս
եպիսկոպոսի, ձեռամբ փծուն և անարժանս
սուտանուն աբեղայ, [որ] Սահակ կոչի, ի
խնդրոտէրԱլէքսանոսճգնաւոր աբեղայի,ի
թվականիսՋԾԳ(1504)»
119
:
115
    ,  42:
116
.   , . .,  216:
117
  :
118
 6648,  124:
119
  :
31
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՍևանավանքումԴանիելրաբունապետին
աշակերտած ևհետագայումերկրի այլվան
քերում սպասավորած վարդապետների գոր
ծունեության և վաստակի ուսումնասիրու
թյունը թույլ է տալիս արձանագրելու, որ
Սևանիվարդապետարաննիրարժանիտեղն
ունիհայդպրոցիպատմությանմեջ։
Ս ԵՎԱ ՆԱ ՎԱՆ ՔԻ
ԺԷ–ԺԹ ԴԱ ՐԵ ՐԻ
ՁԵ ՌԱԳ ՐԱ ԿԱՆ
ԺԱ ՌԱՆ ԳՈՒԹ ՅՈՒ ՆԸ
ԵՎ ՆՇԱ ՆԱ ՎՈՐ ԳՐԻՉ ՆԵ ՐԸ
Ս
ևանիանապատումգրչականկյանքը
վերազարթոնքէապրելԺԷ–ԺԹդդ.
120
:
ԺԷ դարից միայն երկու ձեռագիրէմեզ հա
սել:Առաջինը«ԺամագիրքՍաղմոսարանն»է,
որը1664թՍբԱռաքելոցմիաբանությանվա
նականներին է նվիրել Մխիթար եպիսկոպո
սը
121
: Երկրորդը «Բառգիրք» է, որն ընդօրի
նակվել է 1660թ.,Մելքիսեթ և Գրիգոր աբե
ղաներիհամար:Այնդասագիրքէ,որն աբե
ղաները ստացել են միասին օգտագործելու
համար և որն իրենց մահից հետո պետք է
հաձնվեր Սևանի Սբ Առաքելոց վանքին՝ ի
պահ
122
։ Այս ձեռագրի ուսումնասիրությունը
ցույց է տալիս, որ դրա ընդօրինակմանն ու
նկարազարդմանըմասնակցելեներկուգրիչ
ներ,որոնցանուններըհայտնիչեն։
ԺԷ դարում Սևանավանքի մատենադա
րանումնորոգվումենժամանակիընթացքում
խունացած և մաշված ձեռագրերը
123
, նաև
դպրոցիսաներիհամարանհրաժեշտնորձե
ռագրերենձեռքբերվում:
ԺԸդարումՍևանավանքումընդօրինակ
վածմեկձեռագիրէմեզհասել:Այնժողովա
ծուէ,որիրորդու՝Հովակիմիհամարկազմել
է Հովհաննես տիրացուն
124
։ Ժողովածուում
120
 .    ,        –
  ,  127–137
121
 4106,  196:
122
 533,  235:
123
 7839,  359:
124
 6958,  270:
ամփոփված են Ստեփանոս Սյունեցու, Սար
գիսՇնորհալու,ՆերսեսԼամբրոնացու,Գևորգ
Երզնկացու,ԳրիգորՏաթևացումեկնություն
ներնուքարոզները:Այսժողովածունծառա
յելէորպեսդասագիրք։Հովհաննեսգրիչըձե
ռագրի ընդօրինակումը սկսել է Սբ Ամենա
փրկիչեկեղեցումևավարտելՍևանակղզում՝
1738թ.: Ժողովածուի հարուստ բովանդա
կությամբ քարոզներն ու մեկնությունները
հիմքենտալիսենթադրելու,որՀովհաննեսն
օգտվել է Սևանավանքի մատենադարանում
պահվողնյութերից:
ԺԹդարի սկզբին՝Սարգիս վարդապետի
վանահայրության տարիներին, Սևանավան
քումաչքիէընկնումՌափայելվարդապետը։
Նա ծնվել է 1765թ. Գանձակում, ուսանել է
Հարանց (Տաթևի) մեծ անապատում, ապա
կրոնի և գիտության մեջկատարելագործվե
լունպատակովհաստատվելՍևանավանքում:
1793թ.ձեռնադրվել էաբեղա և«էր վարժա
պետկրօնաւորաց»
125
:Ռափայելվարդապետի
ամենահայտնի սաները Մխիթար և Աստվա
ծատուրգրիչներնէին։
Իրուսուցչինման«գրասէրևաղօթասէր»
էր Մխիթար վարդապետ Շամքորեցին
126
:
Նկատելով վանքի մատենադարանում Սբ
գրքերիպակասը՝նաընտիրգաղափարօրի
նակներէբերելտալիսևայլգրիչներիհանձ
նարարում ընդօրինակել դրանք: Ինքն էլ
սկսումէՆերսեսԼամբրոնացու«Մեկնութիւն
Սաղմոսաց»իընդօրինակությունը,որիպատ
վիրատունէրԵփրեմԱՁորագեղցիկաթողի
կոսը
127
:Ընդօրինակումըմնացելէանավարտ։
Լամբրոնացու այս աշխատանքն ամբողջու
թյամբընդօրինակելէԱստվածատուրգրիչը`
Ռափայել ևՄխիթարվարդապետների աշա
կերտը:
Աստվածատուր ՔեալյանՀարությունյան
երևանցին Հովհաննես Քեալյան իշխանի որ
դինէր։Նրա ընդօրինակությամբ միայն այս
ձեռագիրնէմեզհասել:«Մեկնության»ընդօ
րինակումըգրիչըսկսելէ1815թ.ևավարտել
1819թ. Սևանի անապատում։ Այս ձեռագրի
125
 1650,  60. .     ,  71:
126
    ,  71:
127
 3760,  100:
32
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ընդօրինակմանպատմության մանրամասնե
րը շարադրված են Աստվածատուրի թողած
հիշատակարանում։ Եփրեմ կաթողիկոսը
Մխիթարին ևԱստվածատուրին տրամադրել
է«Մեկնության»ընտիրգաղափարօրինակև
թուղթ:Նրանքգործըհավասարապեսբաժա
նել են իրար մեջ. առաջին չորս կանոնները
Մխիթար վարդապետը պետք է արտագրեր,
իսկ մնացած չորսը` Աստվածատուրը: Մխի
թար վարդապետը երկու կանոն գրելուց հե
տո,անառողջլինելուպատճառով,կիսատ է
թողել ընդօրինակությունը և անավարտ վի
ճակումամփոփելմեկմատյանում
128
:Նահանձ
նարարել է իրաշակերտին կատարել կաթո
ղիկոսի ցանկությունը՝ ավարտին հասցնել
«Սաղմոսաց մեկնության» ընդօրինակումը:
Ավարտելով ընդօրինակումը՝ Աստվածատու
րը ձեռագիրը նվիրել է «ի վայելս և ի շահ»
Սևանա անապատին, որ «աստ ի Սբ անա
պատսպահեսցենմիշտ»
129
:
ԺԹդարիմեզհայտնիգրիչներիցէրՊո
ղոսՍևանցին։ՆաԿոտայքիԲարձրարբիգյու
ղում ապրող Ղազարի և Աննայի որդին էր,
կրթվել էր Սևանի անապատի դպրոցում և
զբաղվել գրչությամբ: Պողոս Սևանցու ընդօ
րինակությամբ մի «Աղոթագիրք» է մեզ հա
սել,որն արտագրվել էմահտեսիԽաչատուր
Թիֆլիսեցուխնդրանքով:Գրիչնայնընդօրի
նակել է տպագիր օրինակից, ապա՝նկարա
զարդել: «Աղոթագիրքն» ավարտվում է. «ի
թվինՌՄԾԵ(1806),իգղզինՍբՍէվանայ...»
130
:
ԶաքարիաԳուլասպյանԲեհբությանՏփխի
սեցինՍևանավանքէեկելՍարգիսվարդապե
տիառաջնորդությանտարիներին։Վանահոր
պատվերով գրել է ՍբԱռաքելոց միաբանու
թյանպատմությունը`դեպքերիշարադրանքը
հասցնելով մինչև 1825թ.:Գուլասպյանի այս
աշխատանքը`«ՎէպծովակինԳեղամայևեր
ջանիկկղզւոյնՍևանայևորոյբնակչացն»,ու
նի երկու` ընդարձակ և համառոտ խմբագ
րություններ:Այնշատկարևորսկզբնաղբյուր
էոչմիայնՍևանիանապատի,այլև,ընդհան
րապես,հայանապատական կյանքիուսում
128
 3760:
129
 3809,  515:
130
 2530,  48:
նասիրության պատմության համար: «Վէպի»
երեքհիմնականգլուխներում`«Յաղագսեկե
ղեցական պաշտամանց այժմեան եղելոց»,
«Յաղագս բարուց և վարուց նոցին» և «Յա
ղագսապրելացթէուստի՞ունին»,հեղինակը
հանգամանորեններկայացնումէանապատի
տնտեսականևհոգևորկյանքիբոլորմանրա
մասները:Գիրքըբաղկացածէ12գլխից,ունի
համառոտառաջաբանևվերջաբան:«Վէպի»
համառոտ խմբագրությունն ավարտվում է
Հայկ նահապետին նվիրված մի բանաստեղ
ծությամբ
131
(նկ.41,42):
Սևանավանքի մատենադարանում պահ
վողձեռագրերիցանկը
132
կազմելէԺԹդարի
նշանավորվարդապետՄանուելԿյումուշխա
նեցին, որը նաև վանքի առաջնորդ Հովհան
նեսվարդապետՂազախեցուպատվերովգրել
և1830թ.ավարտելէՍևանիանապատիպատ
մությանը նվիրված իր երկը՝ «Պատմութիւն
անցից անցելոց Սէվանայ վանուց» վերտա
ռությամբ:Աշխատությանինքնագիրօրինա
կը նախկինում պահվել է Սևանավանքի մա
տենադարանում,իսկայժմ՝ԵրևանիՄաշտոց
յան Մատենադարանում
133
: Հեղինակը կղզու
պատմությանշարադրանքըսկսումէՍբԳրի
գորԼուսավորչիկողմիցընծայարաններիկա
ռուցումիցևհասցնումմինչև1830թ.:Այսաշ
խատությունըտպագրվելէ1871թ.Վաղարշա
պատում։
Սևանի միաբանության քսաներկու ան
դամներից էրնաև «արագագիրևընթերցա
սէր» գրիչ Անտոն աբեղա Թիֆլիսեցին, որի
ընդօրինակությամբերեքձեռագիրէմեզհա
սել։Նա պատվիրատուն էնաև 1828թ.Սևա
նավանքում՝գրիչՀովհանՎանանդեցուընդ
օրինակած Կուռնելիոս Ալափիտացու «Մեկ
նութիւնգրոցնՄովսիսի»գործի,որիընդօրի
նակումնավարտվելէ1829թ.փետրվարին
134
:
131
 8074,  20–21:       
             «-
 »    :
132
    ,  80, 83:   . [  -
], [        ],  620:
133
 7654:
134
 4030,  1:
33
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
Անտոնաբեղանյոթտարիանցայննվիրելէ
Սևանավանքին
135
(նկ.43,44):
Անտոնաբեղայիընդօրինակությամբմեզ
հասածառաջինձեռագիրըՀակոբԿարնեցու
(Սիմոնյանի)«ՄեկնութիւնԵրգոցերգոյնՍո
ղոմոնի»գործնէ,որիընդօրինակումըգրիչն
ավարտել է մեկ ամսում՝ սկսելով. «յամի
Տեառն1833 մայիսի6...ինոյն վասնյերջա
նիկկղզւոջնՍևանու»ուավարտում.«...1833
յունիսի12ի...»
136
:Երկուտարիանց՝ 1835թ.,
Անտոն աբեղան ձեռագիրը հանձնել է Սևա
նավանքի մատենադարանին՝ ի պահ
137
: Այդ
նույնթվականիննասկսելէմեկ այլ՝Գևորգ
Սկևռացու «Մեկնութիւն Եսայեայ» ձեռագրի
ընդօրինակությունը, որն ավարտելուց հետո
նույնպեսնվիրելէՍևանիմատենադարանին`
ի հիշատակ
138
: Անտոն աբեղայի ընդօրինա
կությամբվերջինձեռագիրը,որհասելէմեզ,
1835թ.ընդօրինակվածՊետրոսԲերդումյանի
«Աղբիւր բացեալ»ն է: Անտոն Թիֆլիսեցին
նաև ձեռագրի ստացողն է: Այս ձեռագիրն
«արագագիր»գրիչըսկսելէփետրվարի20ին
ևավարտել 10օրում
139
(նկ. 45, 46):Ինչպես
այս,այնպեսէլ նախորդ ձեռագրերը Սևանի
անապատին նվիրելիս, ՝ Անտոն աբեղան
պատվիրել է միաբանության անդամներին.
«ո՛չ իվաճառհանելև ո՛չ բաշխել ումեքև ո՛չ
իւրացուցանել,այլի հասարակութեան միջի
պահել»
140
:
Դժվարէասել, թեքանի այլձեռագիրէ
ընդօրինակել Անտոն աբեղան, սակայն մի
բանակներև է.նա եղել էհմուտգրիչ, որին
Մանուել Կյումուշխանեցինանվանելէ «աչա
լուրջ,խորախորհուրդ,արագագիր,ընթերցա
սէր»
141
:
Սևանավանքի միաբաններից էր Սիմեոն
ՏերՀովհաննիսյանՇաքեցին,որիընդօրինա
կությամբ մեզէ հասել վեց ձեռագիր: «Մայր
ցուցակձեռագրաց»իկազմողներընրանհա
135
 4030,  1:
136
 4031,  424:
137
  :
138
 3761,  3:
139
 4016,  1, 75:
140
 4016,  1:
141
    ,  88:
մարելեննաևմատենագիր,որըհեղինակելէ
աստվածաբանականբնույթի«Ցուպքահանա
յից» և «Կերակուր քահանայից» գործերը
142
։
Վերոնշյալ վեց ձեռագրերից երկուսի գրչու
թյանվայրնանհայտէ,սակայնմերուսումնա
սիրություններըցույցենտալիս,որդրանքևս
գրվելենՍևանավանքում:
ՍիմեոնՇաքեցին1838թ.ընդօրինակելէ
«Հարցմունք Աթանասի և Պատասխանիք
ԿիւրղիԵրուսաղէմացւոյ»երկը,որընվիրված
էՍևանիանապատին
143
:
1846թ. Սևանավանքում Եղիազար Վա
նանդեցու համար Սիմեոն Շաքեցին ընդօրի
նակել է Գրիգոր Տաթևացու «Քարոզգիրքը»,
որումամփոփվածէՏաթևացու«Ձմեռանհա
տորից»ու«նաևայլոցսրբոցգրոց»գործերից
33քարոզ
144
:
Երբեմն ձեռագրերի հիշատակարաննե
րումմիաբանությանանդամներիթվարկումն
էլբավականէլինումդրանցընդօրինակման
վայրը որոշելու համար: Սիմեոն գրչի մյուս
երկու՝ «Խրատք եւ հոգեշահք քարոզ երանե
լոյնԲարդուղիմէոսիևՊետրոսիԱրագօնաց
ւոյ»
145
 և Հովհան Ոսկեբերանի «Մեկնութիւն
Մատթէի»
146
ընդօրինակածձեռագրերըհենց
այդպիսիքեն:ԴրանքգրվածենՍևանավան
քիմիաբանությանանդամներիհամար,ավե
լին՝ ընդօրինակող գրիչն էլ այդ միաբանու
թյանանդամներիցէ,ուստիայսձեռագրերը
ևսգրվելենՍևանիանապատում:
Մատենադարանում է պահվում 1841թ.
Սիմեոն Շաքեցու՝ տպագիր օրինակից ար
տագրածերկուձեռագիր՝«Ցուպքահանայից»
և«Կերակուր քահանայից», որոնց հեղինակը
ՊողոսքահանաԿաղզվանցինէ։Վերջինսայս
գործերը գրել է. «ազնվազարմ Միրիճանեան
Մկրտչի» պատվերով։ Պողոս Կաղզվանցին
նշում է, որ «Ցուպ քահանայից»ը գրելիս
օգտվելէ ՀինևՆոր Կտակարաններից, Գրի
142
 3558, 3559:          
     , . ,    .   ,
.   , .    (     -
  /),  , 1965,  1040:
143
 3398,  1:
144
 5703,  1:
145
 3164,  1, 163:
146
 9728,  175–180:
34
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
գորԼուսավորչի,ՆերսեսՇնորհալու,Հովհան
նես Երզնկացու, Գրիգոր Տաթևացու աշխա
տություններից
147
(նկ.47)։
«Կերակուր քահանայիցը» ավելի ստվա
րածավալ է,ունի26 գլուխ ևհամապատաս
խանցանկ։Ավարտելովընդօրինակությունը՝
գրիչըձեռագրիպահպանակիվրահիշատա
կարանէթողել.«ԱրդահանեալքգրոցԿերա
կուրքահանայիցաշխատութեամբ մահտեսի
Սիմէոնէ ՏէրՅօհանէսեանՇաքեցւոյ,ի միա
բանութենէՍբանապատինՍևանայ»
148
:
ՍբԷջմիածնիմիաբանՀովհաննեսեպիս
կոպոսՇահխաթունյանցըՍևանավանքէ այ
ցելել1840ականթթ.՝ՀովհաննեսԱնտոնյան
Տփխիսեցու վանահայրության տարիներին,
երբ ամբողջացնում էր իր «Ստորագրութիւն
Կաթուղիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն
Արարատայ»տեղագրականաշխատությունը:
Մեծապես օգտվելով Զաքարիա Գուլասպյա
նի՝ վանքում պահվող Սևանավանքին նվիր
ված ձեռագրից՝ իր ուսումնասիրության մեջ
հատկապեսանդրադարձելէմիաբանության
ներքինկյանքին:«Ստորագրութիւնից»պարզ
վումէ,որվանքումդեռևսշարունակումէին
առաջնորդվել Բարսեղ Կեսարացու համակե
ցությանկանոններով
149
:
 Պողոս Պետրոսյան Կոստանդնուպոլսե
ցին Սևանավանքում 1850թ.գրելէ«Ստորո
գութիւնՍևանայ»մենագրությունը,որըբաղ
կացածէ16գլխից՝«Կանխազեկոյցտեղեկու
թիւնք»,«ՍտորագրութիւնՍևանայ»,«Զի՞նչէր
առհնովքայսկղզի,ևուստի՞անունսՍևան»
և այլն, Սևանավանքի պատմության շարա
դրանքը հասցնելով մինչև Սարգիս վարդա
պետիվանահայրությունը(Երսղմ3578)
150
:
Սևանավանքում Հարություն Մարճան
յանց աբեղան ընդօրինակել է մի ձեռագիր՝
«Աւարտեցաւ Կանոնգիրքս ի փառս... ի յօ
գուտ մանկանց եկեղեցւոյս, Ասքանազեան
147
 3558,  2:
148
 3559,  2:
149
   ,  136:
150
               
    , .   ,   . .
  ,    , 1990,  604:
ազգին, յամի Տեառն 1855»
151
: Հարություն
աբեղան այննվիրել էիր հոգևորեղբայրնե
րին՝ «Ի վայելս ընդհանուր միաբանից անա
պատին Սևանայ»
152
: Կանոնագիրքը ծառայել
էնաևորպեսդասագիրք.«յօգուտմանկանց
եկեղեցւոյս»: Այդ նպատակով է նաև Հարու
թյուն աբեղան արտագրել և ժողովածուում
տեղադրել Սարգիս քահանայի «Յաղագսառ
շահիևմասնաւորիրաց»գործը
153
:
 Կարապետ Բլբուլյանցը, որը հետագա
յում փոխարինել է Մկրտիչ վանահորը, կա
տարելէ զգալիշինարարականաշխատանք
ներ՝միաժամանակզբաղվելգրչությամբ:Նրա
ընդօրինակությամբմեզէհասելմիձեռագիր`
«Վարք և պատմութիւն Մխիթարայ Գոշի»
154
:
Ձեռագրի ընդօրինակման ժամանակն ու
տեղնանհայտեն.պետքէենթադրել,որայն
գրվելէ Սևանավանքումմինչև ԺԹդարի80
ականթթ.:
ԺԹդարիսկզբիցմեզէհասելնաևմիձե
ռագիր, որի միայն ժամանակն ու տեղն է
հայտնի: Այն «Քարոզգիրք» է՝ «Հաւաքեալ ի
զանազանգրոցյումեմնէբանասիրէիմիաբա
նութենէ վանուց Սրբոյն Սևանայ, որ ի մէջ
կղզոյն Գեղամայ»: Ձեռագրի հիշատակարա
նումնշվածէ,որ«Քարոզգրքի»կազմողըգրիչն
է,որն իրնյութերըհավաքել էՍևանավանքի
մատենադարանումպահվողմատյաններիցև
ինքնէլ խմբագրել։Ավարտելովձեռագրիհի
շատակարանը՝գրիչնայնամփոփումէ.«թուին
1801 հոկտեմբերի սկսեալ» խոսքերով
155
` ցա
վոքչնշելովիրովլինելը,ինչպեսնաև՝մատյա
նիավարտմանժամանակը:
1860ական թթ.Սևանիանապատէգա
լիս Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Սմբատյանցը,
որը շրջում էր Նոր Բայազետ գավառի ողջ
տարածքովևնյութերհավաքումիրապագա
«Տեղագիր Գեղարքունի ծովազարդ գաւառի,
որ այժմ Նոր Բայազիտ գաւառ» խորագրով
աշխատության համար: Նրա վկայությամբ՝
1865թ. Սևանավանքում կային 20 վարդա
151
 4028,  138
152
  :
153
  , 139:
154
 8147,  8:
155
 5574,  2:
35
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
պետ,սարկավագևդպիր,որոնք.«միայնգի
տէինհայերէնկարդալևգրելԲկամԳկարգի
աշակերտաց չափով` այն է միադասեան
դպրոցիուսումն,ևայնոչկանոնաւոր»
156
:Նա
կարևոր է համարում Մաշտոց Եղիվարդեցի,
Ստեփանոս Գ և Սարգիս Ա հայրապետների
օրինակով վանական դպրոց բացելն ու ողջ
գավառի համար քահանաներ պատրաստե
լը
157
: Մեսրոպ Սմբատյանցը հատուկ զեկու
ցագրով դիմում է Գևորգ Դ կաթողիկոսին՝
Սևանավանքումդպրոցբացելու,կղզուանա
պատական ավանդույթները վերականգնելու
համար:ՎեհափառիհատուկհրամանովՍևա
նավանքում1869թ.սեպտեմբերի18ինդպրոց
էբացվում:Նորաբացդպրոցումդասավանդե
լուհամարկաթողիկոսըՍբ ԷջմիածնիցՍևա
նավանքէուղարկումՀովակիմսարկավագին,
Եղիա վարդապետ Ջալալյանցին և Հովակիմ
վարդապետՂամեքյանցին:Այսդպրոցումու
սուցանում էին կրոն, հայոց լեզու, պատմու
թյունևերգեցողություն:Դպրոցն իրգործու
նեությունըշարունակումէմինչև1880թ.
158
:
1895թ. Սևանավանքի վանահայր Սար
գիս արք. Փիլոյանը գրում է «Սևանի վանքի
պատմութիւն»ը՝ այն հասցնելով մինչև իր
օրերը
159
:Սակայն,անցելէինայնժամանակ
ները,երբ,ինչպեսգրումէՍարգիսեպիսկո
պոս Ջալալյանցը. «...այս վանքն է մինն ի
հռչակաւոր մենաստանաց Հայոց ծաղկեալ
յութնևյիննդարուն,պերճացեալփիլիսոփա
յական և աստուածաբանական մակացու
թեամբքևլցեալմիանգամայնհրեշտակական
ժուժկալութեամբ,յորումծաղկեցանիզանա
զան ժամանակս արք անուանիք և ականա
ւորք»
160
:
156
  ,  126:
157
  ,  127:
158
 . [  ],     , « 
  », 1929, N 5,  300:   . [-
 ], [        ],  775:
159
  . [  ], . .:
160
  .   ,       
   ,  , 1858,  109:
Ս ԵՎԱ ՆԻ Ա ՆԱ ՊԱ ՏԻ
ՄԱ ՏԵ ՆԱ ԴԱ ՐԱ ՆԸ
Ժ
ամանակի ընթացքում վանքերին և
վարդապետարաններին կից գրչու
թյան կենտրոններում ձեռագրերը ստվարա
նում և սկսում էին պահվել «յամբարանոցս
մատենից»
161
 (մատյանների ամբարներում),
որոնք կոչվում էին նաև գրատուն, գրանոց,
արկեղքգրոց,գանձարան,դիվան,նշխարա
նոց,իսկավելիուշ՝մատենադարան
162
:
«Ամբարանոց մատենից» է ունեցել նաև
Սևանիանապատը:Այստեղպահվումէինծի
սական մատյաններ, անապատականների
«Վարք սրբոցներ», ընդհանրական հայրերի
գործերի թարգմանություններ և այլ ձեռա
գրեր:
Սևանավանքի միաբանության երկարա
տև գոյության ժամանակահատվածում մերթ
դանդաղել, մերթ ակտիվացել է անապատի
գրչական և դպրական կյանքը, սակայն այդ
ամբողջընթացքումհարստացելէվանքիմա
տենադարանը:
Սևանիմատենադարանի՝հնագույններից
մեկըլինելումասինպահպանվել էմի ուշա
գրավվկայություն:ՊատմահայրՄովսեսԽո
րենացու հաղորդմամբ՝ այստեղ է պահվել
Մեսրոպ Մաշտոցի հրամանով թարգմանված
Եվսեբիոս Կեսարացու «Պատմութիւն եկեղե
ցական»ը. «...Եկլէսիաստէ գիրք Եւսեբի Կե
սարացւոյ,զորետթարգմանելերանելիվար
դապետն մեր Մաշտոց ի հայ լեզու: Խնդիր
արասցես ի Գեղարքունի, ի գաւառին Սիւ
նեաց...»
163
:Այս վկայության հիմամբ՝ ուսում
նասիրողներն այդ գործի պահպանման վայ
րըհամարումենՍևանիծովապատ,ապահով
անապատը
164
:
161
            (  
   ),     .     . -
  ,  , 1913,  22:
162
.   ,         -
,  ,  , 1964,  44:
163
   ,  120:
164
  .   ,         -
   , . ,   , 1835,  96: . -
 ,          ,
 , 1959,  188:
36
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
Թ դարում՝ վանքի վանահայր Մաշտոց
Եղիվարդեցուառաջնորդությանտարիներին,
Սևանի մատենադարանը հարստացելէբազ
մաթիվնորաշխատություններով։Ստեփանոս
Ասողիկ պատմիչը հաղորդում է, որ Մաշտոց
վարդապետը գնել է. «...զբազմութիւն գրոց
սրբոց`զիլուսաւոր եղիցին աչք
ոգւոց իտե
սութիւն ճանապարհին Տեառն...»
165
: Սևանա
վանքի մատենադարանը հարստանում էր
նաև միաբանության անդամների ընդօրինա
կություններով։
Վանքիմատենադարանընորնյութմիա
վորներով հարստացվելէնաևհետագադա
րերում:Եթեավանդականկրթությանհամար
բավարար էին Տաթևի վարդապետարանի
գրապահոցիցՍևանավանքիմատենադարան
տեղափոխված ձեռագիր ձեռնարկները,
ապա, մասնավորապես, ԺԵ դարում Դանիել
րաբունապետի «Արևելեան տան վարդապե
տարանում» կատարելագործված ծրագրով
ուսուցումնիրականացնելուհամարնորնյու
թեր պարունակող մատյաններ էին պետք,
ուստիև՛Դանիելը,և՛նրաաշակերտներընոր
ձեռագրերէինընդօրինակում:
Սևանավանքիմատենադարանիցսակավ
ձեռագրերենմեզհասել,ևդրանցմեծմասն
էլ ուշ՝ ԺԷ դարից հետո կատարված ընդօրի
նակություններ են: Վաստակաշատ ձեռա
գրագետՕնիկԵգանյանիճշգրտմամբ՝Երևա
նի Մաշտոցյան Մատենադարանում Սևանա
վանքից121ձեռագիրէ
պահվում
166
:
Որոշ ձեռագրերում կան Սևանավանքին
նվիրելու մասին վկայություններ: Մասնավո
րապես, պահպանվել են Սևանավանքի միա
բան Անդրիասի եղբայր Թամազի՝ Աբրահամ
վարդապետին ձեռագիր նվիրելու մասին և
միաբան Մեսրոպ վարդապետի՝ Սևանավան
քին ձեռագիր Ավետարան նվիրելու մասին
հիշատակությունները
167
:
ԺԷ դարում կորստից փրկվել և Սևանա
վանքի մատենադարան է վերադարձվել եր
165
  ,  160:
166
              
     , . ,    .   ,
.   , .    (    -
 /),  , 1984,  –:
167
 3482, . :  4025,  2:
կուձեռագիր,մեկը՝1632թ.վանքումպահվող
«Գանձարանն»է,որըԲջնիումնորոգելէտվել
վանքիմիաբանՀովհաննեսՇոռոթեցին,մյու
սը ժողովածու է, որը Սևանավանքում Անդ
րեասն է նորոգել
168
: Սևանի անապատի մա
տենադարանում տարբեր գրչակենտրոննե
րում ընդօրինակված ԺԷ դարի նաև այլ ձե
ռագրեր են եղել, սակայն դրանց մեծմասի՝
Սևանավանքբերվելուժամանակըհայտնիչէ:
ԺԸ դարում (ստույգ թվականը հայտնի
չէ) Սևանավանք է բերվում մի Ժամագիրք,
որըպատկանումէրՏերՄարտիրոսին,1716թ.
միաբանՏերՄխիթարնիրծնողներին`Ղազա
րին և Մարգարիտին պատկանող Հայսմա
վուրքընվիրումէՄխիթարվարդապետին
169
:
Այդ ժամանակ վանքի սեփականություն է
դառնումևսչորսձեռագիր
170
:
Մատենադարանում անհամեմատ մեծ է
ԺԹդարումգրվածևՍևանավանքիննվիրա
բերված ձեռագրերի թիվը: Այսպես, Դավիթ
եպիսկոպոսը1806–1807թթ. չորս ձեռագիր է
նվիրել Սևանավանքի մատենադարանին
171
:
ՁեռագրերեննվիրելՍբԷջմիածնիմիաբան
ներՄկրտիչԹոխաթեցինևԲարսեղԷջմիած
նեցին
172
:ԺԹդարի30ականթթ.մեծնվիրատ
վությունէկատարելՄանուելԿյումուշխանե
ցին`8ձեռագիրև120տպագիրգիրք
173
:Այս
տարիներին Սևանավանքի մատենադարանը
հարստացել է նաև Զաքարիա Գուլասպյան
Բեհբության Տփխիսեցու, Մեսրոպ Սմբատ
յանցի,ԱնտոնՏփխիսեցու,ՍտեփանոսԼիմե
ցուևայլերախտավորայրերիկողմիցարված
նվիրատվություններով
174
:
Սևանավանքումշատավելիմեծթվովձե
ռագրեր,հատկապեսվաղընդօրինակություն
ներկլինեին,եթեդրանցմիզգալիմասըդարե
րիընթացքումչոչնչացվերերկիրներխուժած
թշնամիներիձեռքով։Բազմաթիվձեռագրերի
կորստյանպատճառէր նաևպահպանության
168
 7839,  359. .  3778:
169
 3474, . :  3810,  521:
170
 3994, 4106, 3473, 3779:
171
 3487, 4071, 4034, 4001:
172
 4029, 4000:
173
 3766, 4002, 4027, 4036, 4039, 3638, 4411, 4026:
174
 4109, 4276, 3637, 4040:
37
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
համարկղզումբարենպաստպայմաններիբա
ցակայությունը: Թեև տարբեր միջոցներ էին
գործադրվում ձեռագրերի պահպանությունն
ապահովելուհամար,այդուամենայնիվ,մատ
յաններիցշատերնանմխիթարվիճակումէին:
Մագաղաթե և թղթե ձեռագիր մատյանները
խոնավությունից հաճախ խունանում և քայ
քայվումէին:Սակայներախտիքի,շնորհակա
լությանարժանիբանիմացևհոգատարմիա
բաններիձեռքով(ՀովհաննեսՇոռոթեցի,Անդ
րեաս և ուրիշներ) շատ ձեռագրեր փրկվել և
վերադարձվել են մատենադարան: Ցավոք,
թշնամու անթիվ հարձակումներից հրաշքով
փրկված Սևանի մատենադարանի մեծ թվով
հազվագյուտ ձեռագրեր անդառնալիկորսվել
են նաև երբեմն սքեմն անարժանորեն կրող
որոշ հոգևորականների անպատասխանատու
վերաբերմունքիհետևանքով
175
:
Սևանավանքում պահվող ձեռագրերի
նկատմամբհետաքրքրությունըմեծացելէԺԹ
դարում։ 1833թ. Զաքարիա Գուլասպյան Տփ
խիսեցին այստեղպահվողձեռագրերի հիշա
տակարաններնարտագրելէտվելևմեկմատ
յանում ամփոփել 33 հիշատակարան: Ցավոք,
այսժողովածուիճակատագիրնանհայտէ
176
:
1830թ.,Մ.Կյումուշխանեցուհանձնարա
րությամբ,ԱնտոնաբեղանկազմելէՍևանա
վանքում պահվող 47 ձեռագրերի ցուցակը:
Այնուհետևկազմվելեն1870թ. ԵղիաՋալալ
յանցի՝Սևանավանքի107ձեռագրերիցուցա
կը(ճակատագիրնանհայտէ),1892թ.Նիկո
ղայոս Մառի՝ 110, Սահակ Ամատունու՝ 112,
ՄեսրոպՄագիստրոսարք. ՏերՄովսիսյանի՝
115ձեռագրերիցուցակները
177
:
175
    ,  65:
176
  ,  394:
177
   /,  :
Սևանավանքումանապատականկյանքի
ավարտիցհետո,տեղիմատենադարանիան
կայունևանբարենպաստպայմաններիպատ
ճառով ՄայրԱթոռը ձեռագրերը ևտպագիր
գրականության մեծ մասը տեղափոխել է Սբ
Էջմիածնիմատենադարան:Կաթողիկոսական
դիվանի 1911թ. հուլիսի 12ի N 1739 գրու
թյամբ մատենադարանապետ Մեսրոպ Մա
գիստրոս արք. ՏէրՄովսիսյանը գնում է
անապատ և տեղում հաշվառում 115 ձեռա
գիր:Նույնթվականինոյեմբերի 15ինանա
պատի առաջնորդ Սարգիս Փիլոյանը մատ
յաններն ուղարկում է Մայր Աթոռ՝ վանքում
թողնելով19ձեռագիր(115ից):ՄեսրոպՄա
գիստրոսի ցուցակագրության ժամանակ
վանքիգրադարանիցանհետացելէերկուձե
ռագիր՝ԱմիրդովլաթԱմասիացու«Բժշկարա
նը» և «Քաղուածք ապաշխարութեան»ը:
Վանքումմնացած10ձեռագրերից9ը(բացի
«Կանոնագիրք առաքելոց և հայրապետաց»
ից) և այլ ձեռագրեր 1930թ. հանձնվել են
Երևանիպատմությանթանգարանին,այստե
ղիցէլ 1938թ.՝ՄաշտոցյանՄատենադարա
նին
178
:
ՄաշտոցյանՄատենադարանումենպահ
վումևս8ձեռագրեր,որոնքստացվելենՍևա
նավանքից, սակայն վերոհիշյալ ցուցակնե
րումդրանքչենարձանագրվել
179
:
Ստորև, ժամանակագրական կարգով,
ներկայացվում են նախ Սևանավանքի միա
բանների ընդօրինակած և նկարազարդած,
այնուհետ՝ վանքի գրատան ձեռագրերի ցու
ցակները:
178
     /,  78–79:
179
   /,  :
38
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ՑՈՒՑԱԿ ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔՈՒՄ ԸՆԴՕՐԻՆԱԿՎԱԾ ԵՎ ՆԿԱՐԱԶԱՐԴՎԱԾ ՁԵՌԱԳՐԵՐԻ
1 2 3 4 5 6 7
/

 
       
1  970  
,
-
 
893 . (. .)
–  
2  3230    1450 .  , 
 ,  
[],     
   
3  1301  
  
  

1451 .
,  
    ,
    
  
4  8409   
1471 .
. 1498 .
 , 
  .,  ,
 ,   .

5  1611    ()
 .
1534 .
 ()  ,   .
6  4106  
,
,

1644-   ()   .
7  533    1660 .      -
8
BL 14839 (46)
(. .)
   1669 .  , 
  ,  
  -,   
 
9  6958 
,

 1738 .
 , «`  
   
ոյ   
  
   
 »
 ,  գ
10  2530 
,

 1806 . 
  , 
 
11  3760  
 , 

1814 .    .,   .
12  3809  
 , 

1815–1819 . 
  ,
  .
13  8074  
  ,
    

1825 .   
39
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻԳՐՉՈՒԹՅԱՆԿԵՆՏՐՈՆԸԵՎՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆԺԱՌԱնԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
14  10452  
 . 
 , 
 
1825 .   
15
 , .
44, . 355
 
 . -
,   
     

1825 .   
16  4030  
 , . 

1828–1829 . 
   ,
  . 
17  7554  
 , 
   
1830 .   
18  3761  
 , 

1833 .  ,   
19  4031  
  ,
   
1833 .  ,   
20  4016    ,   1835 .  ,   
21  9728  
 , 

1835-   ()   -
22  3164  
.   
   
 
1838 .  ()
  - ,
     
-
23  3398  
  
 

1838 . 
  - ,
     
-,   
,  
24  3558  
 . , 

1841 .    - 
25  3559  
 . , 

1841 .    - 
26  5703    1846 . 
  - ,
  . 
27  8147  
   

 . –   
28
 3578,
( 2)

( 102) 
 ( ) 1850 . –    . . 
29  10655 ()  
  
  .
  
1871 .   [. .] 
Соседние файлы в предмете Этнография Армян
Помощь Обратная связь Вопросы и предложения Пользовательское соглашение Политика конфиденциальности