Файловый архив студентов. Файловый архив студентов.
1330 вузов, 5507 предметов.
/ Регистрация
FAQ Обратная связь Вопросы и предложения
Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Ереванский государственный университет
Предмет:
Этнография Армян
Файл:

Ղազարոսյան, Սարգսյան, Սևանավանք

.pdf
Скачиваний:
0
Добавлен:
07.10.2026
Размер:
16 Мб
Скачать
☆
50
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
. 1–3.           
( Documenti di architettura Armena, 18, Sevan)
51
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՎԻՄԱԳՐԱԿԱԿԱՆԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
. 4–6.          
( Documenti di architettura Armena 18, Sevan)
52
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
կառուցվածՍբԱռաքելոց
187
ևՍբԱստվածա
ծինեկեղեցիներիցառաջիննայսօրվավերին
մեծ կառույցն է, իսկ Սբ Աստվածածինը
գտնվել է կղզու բլրի ստորոտին և չի պահ
պանվել,ուստիներկայիսփոքրեկեղեցինՍբ
Կարապետնէ՝կառուցվածնախորդիցավելի
վաղ:Նախքան Մարիամիկողմից մյուս եկե
ղեցիների կառուցումը, այն եղել է Մաշտոց
Եղիվարդեցու նստավայրը
188
: Ուշագրավ է
Ա.Ղազարոսյանի եզրահանգումը Մարիամի
թողածարձանագրության բնույթի վերաբեր
յալ: Նա այն համարում է ոչ թեշինարարա
կան,այլ`նվիրատվական.«Արձանագրությու
նը գրվել է հին եկեղեցու (Սբ Կարապետ –
Գ.Ս.)վրա,ՍբԱռաքելոցիշինարարությունից
երեք տարի հետո կատարված նվիրատվու
թյանառթիվ,Աշոտիևնրադստեր`Մարիամի
կողմից»
189
:Այսեզրակացությանհամարհիմք
էծառայել ՄաշտոցԵղիվարդեցու աշակերտ
Ստեփանոս գրչի ընդօրինակած «Մաշտոցի»
հիշատակարանի հետևյալ հատվածը. «Եւ
յայսմ ամի, յորում կարգեցի զսակաւաւոր
գրումնս,էրամքկենացնորասակաւինչքան
զվաթսունամ,իսկմեկնեալնէրիկերակրոց
ևիբոլորիսկհեշտութեանցմարմնոյ`ԼԳ(33)
ամք,ևիշինութեանտեղոջսԻԲ(22)ամք»
190
:
Նկատիունենալովմեջբերմանվերջինբառա
կապակցությունը՝ Ա.Ղազարոսյանը կարծում
է,որ«893թ. (ձեռագրիընդօրինակման տա
րեթիվնէ–Գ.Ս.)արդեն22տարիգոյություն
ունեին Սբ Առաքելոց միաբանության երեք
187
   .             
     ,       
(   ) (. 22 , ),        
     ,          -
               
       :        -
        ,      -
  ,           -
:             -
  ,    ,     
   ,          -
       (.    ,   -
  .               -
      , «      
 »,            
.    ,  , 2022,  160):
188
.   , . .,  56:
189
  ,  54:
190
– . .,  43:
եկեղեցիները՝ՍբԿարապետը,ՍբԱռաքելոցը,
ՍբԱստվածածինը, ևվերջին երկուսի շինա
րարություննավարտվելէ893–22=871թ.»
191
:
Կարծումենք,որայստեղփաստվածէ871թ.
միայն տեղում շինությունների կամ շինու
թյան գոյությունը: Ինչ վերաբերում է վերը
նշված երեք եկեղեցիներին (այդ անուննե
րով), ապա կարելի է միայն ենթադրել, իսկ
վիմագրիբնույթը,որինստորևկանդրադառ
նանք, տեղին կլինի դիտարկել որպես երկ
բնույթ՝շինարարականնվիրատվական:
Մենք անհավանական չենքհամարում Լ.
ՄելիքսեթԲեկիհայտնածկարծիքըՄարիամի
արձանագրության՝ուշ ընդօրինակություն լի
նելու առիթով, չնայած առավել հակված ենք
վկայագրիբնօրինականությանը:Այսկապակ
ցությամբհնարավորենքհամարումնմանխո
շոր և նշանավոր կրոնական, ուսումնական
կենտրոնում «Քոթուկ»մատյանիգոյությունը,
որտեղկարողէինշարադրվածլինելեկեղեցի
ներիկառուցմանունվիրատվություններիմա
սին վկայությունները, որոնք, ելնելով ինչինչ
անհրաժեշտությունից, փորագրվել են նաև
եկեղեցուորմին:
Սևանավանքի եկեղեցիների որմերին և
առանձին կոթողների վրապահպանվելէ 47
վիմագիր, որոնցից 30ը հրատարակվում է
առաջինանգամ,ևս12վիմագիրչիպահպան
վելևտեղէգտելնախընթացհրատարակու
թյուններում, այսինքն՝ սույն աշխատության
մեջ առաջին անգամ մեկտեղվում է Սևանա
վանքից59վիմագիր
192
:
Հուշարձանախմբի վիմագիր ժառանգու
թյունը որպես սկզբնաղբյուր օգտագործելու
առաջնեկը Սյունյաց պատմագիր Ստեփանոս
Օրբելյաննէ,որըկղզումճգնողՄաշտոցԵղի
վարդեցումասինհետևյալնէհաղորդում.«Եւ
յետբազումճգանցհրամանառնուիտեսլեան
191
.    , . .,  54:
192
              
        .
† ‡ –             
     ,
‰ Š –           -
   ,
[ ] –        ,
/ –            (.):
53
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՎԻՄԱԳՐԱԿԱԿԱՆԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
շինել եկեղեցի յանուն երկոտասան առաքե
լոց, և սահմանել միաբանակեացս. յաղագս
որոյևգայինառնաերկոտասանքնիվերայ
ծովուն յանուրջս.և նշանէին զտեղիեկեղեց
ւոյն»
193
: Մաշտոց «երանելու» այս առաքելու
թյանըսատարէկանգնումՍյունյացմեծտի
կին Մարիամ իշխանուհին, որը «…գայ առ
սուրբն Մաշտոց. և բազում թախանձանօք ի
հաւանածեալզնաձեռնիգործարկեալշինեն
զգեղապաճոյճեկեղեցիսնյանունՍուրբԱռա
քելոց, և զմիւսն, յանուն տիրուհւոյ Աստուա
ծածնին…. յ323 (874–Գ.Ս.) թուականին Հա
յոց»
194
: Այսօրինակ խոշոր վանքաստեղծ նա
խաձեռնությունը, անշուշտ, պետք է ուղեկց
վեր ճոխ նվիրատվությամբ: Սևանավանքը
«սեփականատեր»էդառնումհարկատուգյու
ղերի,այգիների,սրբազանմասունքներիևայլ
կարողությունների:
նիստին,5տող.
ԿԱՄԱՒՆ ԱՅ, ՍԻՒՆԵԱՑ ՏԻԿ └Ի┘Ն
ՄԱՐԻԱՄ, ՇԻՆ └Ե┘ՑԻ
Զ └Ե┘Կ └Ե┘Ղ └Ե┘ՑԻՔՍ ՅԱՆՈՒՆ ՍԲ
ԱՌ └Ա┘Ք └Ե┘Լ └Ո┘ՑՆ, ... ՄԻԱՑԱՒ
Թ └Ա┘Գ └ԱՒՈՐՆ┘ / ԱՇՈՏ ԵՒ ՏՎԱՔ
ՎԱԽՄ ՍԲ ԱՌ └Ա┘Ք └Ե┘Լ └Ո┘ՑՍ՝
ԶՎԱՐՍԵՐՆ, ԶԳՈՄԱՁՈՐ,
193
  ,  173:
194
  ,  173–174:
ՑԱՄ └Ա┘ՔԱԲԵՐԴ, ԲԵՐԴՔ,
ՈՒՌ ┌Ե┐/ԱՑՏԱՓ, ՈՐ └Ս┘Ն
ԿՌԱԿԾՆԿԻՆ, ԱՅԳԻ Ի ԳԱՌՆԻ ԵՒ
ՅԵՐԵՒԱՆ ԵՒ Թ └Ա┘Գ └ԱՒՈՐՆ┘ ԱՇ └Ո┘Տ
ԵՏԱ ┌Յ┐ / ԶԱ └ՍՏՈՒԱ┘ԾԸՆԿԱԼ ՆՇԱՆՍ
ՏԱ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹ └ԻՒՆ┘ ԶԿԿԱՅ ԵՒ
ԿՈՐԱՏԵՂ, ՈՎ ԽԱ/ՓԱՆԷ
ՅԺԸ └ՀԱՅՐԱՊԵՏԱՑՆ┘ ՆԶ └Ո┘Վ └ԵԱ┘Լ
ԵՂ └Ի┘ՑԻ, ԹՎ └ԻՆ┘ ՅԻԳ (874),
Կ └Ա┘Տ └Ա┘Ր └Ի┘Չ └Ք┘ Ա └ՒՐ┘Հ └ՆԻՆ┘ Յ ԱԾ:
Հ րատ.  1938, 414.
    2007, 165.     1990,
51–52
195
:
անվարժ գրչի ձեռքով, հարուստ է դարաշր
ջանին ոչ այնքան բնորոշ կցագրերով, ինչն
արդենիսկկասկածելիէդարձնումդրավա
վերականությունը: Այս խնդրին անդրադառ
նալով՝ Լ.ՄելիքսեթԲեկըմատնանշումէ տա
ռաձևերիոչկանոնավորուվայելչագիրլինե
լը,լեզվումառկաբարբառայնությունը,որոնց
հիմամբ՝նավկայագիրըհամարումէ ուշ ժա
մանակների ընդօրինակություն, ինչը կա
տարվել է մինչև ԺԳդարի կեսերը, քանի որ
Ստեփանոս Օրբելյանը գրեթե նույնությամբ
ներկայացնում է այն: Վերևում հավանական
համարեցինք այս վիմական բնագրի նաև
վանքի«Քոթուկ»մատյանումզետեղվածլինե
լուտարբերակը,որիցկարողէրօգտվելպատ
միչՕրբելյանը:Սույնվարկածնառաջադրում
ենք՝ նկատառելով նաև վերծանության, նույ
195
              -
               
             -
 ,   , ,       -
             -
 (.):
54
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
նիսկ մեր ժամանակներում առկա դժվարու
թյուններըևդրանցովպայմանավորված՝տա
րընթերցումները: Նկատի ունենալով վկայա
գրի աղբյուրագիտական նշանակությունը,
պահպանվածության, գրչագրման բավական
խրթին պատկերը ևդրանցով պայմանավոր
ված՝վերծանությանխնդիրները,նպատակա
հարմար ենք գտնում ստորև ներկայացնել
նաև արձանագրության նախորդ հրատարա
կիչներ՝Լ.ՄելիքսեթԲեկիևԿ.Ղաֆադարյանի
գրչագրերնուվերծանությունները.
Լ.ՄելիքսեթԲեկն առաջին տողի վերջում՝
ԱՌ‰ԱŠՔ‰ԵŠԼ ‰ՈŠՑՆ բառից հետո, կարդացել է
ՄԻԱԲԱՆՈՒԹ‰ԵԱՄŠԲ ԱՇՈՏՈՅ, իսկ երրորդ
տողում՝ ՅԵՐԵՒԱՆ ԵՒից հետո, ԹԱՆԿԱԳԻՆ
ՆՇԱՆ, չորրորդ տողում՝ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻ‰ՒՆŠ
բառիցհետո,վերծանելէԶԿՏԱԿԵԼՈՅ:
 ‰Š, 
‰Š , 
‰Š‰Š‰Š  ‰Š
‰Š‰‰Š  …
‰Š‰Š /   
 ‰Š ‰Š‰Š‰Š …
, ,
‰Š‰Š, , /
,  , 
‰Š    
‰Š‰Š   /
  
 ‰Š  … 
 ,  / 
‰Š ‰Š‰Š  ‰Š
 (323 + 551 = 874) ‰Š‰Š
‰Š‰Š ‰Š‰Š:
Կ.Ղաֆադարյանը, խոսելով «Հին հայերենի
համառոտագրություններ»ի մասին, որպես
դրանց կիրառման վաղագույն օրինակներից
մեկը (մինչև Ժ դ.), ներկայացնում է խնդրո
առարկավկայագրիհամառոտագրություննե
րը.ԶԵԿՂՑՔՍ–զեկեղեցիքս,ՄԻԱՑԱՒ–միաբա
նեցաւ,ԹԳ–թագաւոր,ԱՌԱՔԼՑՆ–առաքելոցն,
ԱՇՏ–Աշոտ, ԵՂՑԻ–եղիցի, ՆԶՎԼ–նզովեալ,
ԹՎ–թվին
196
: Աշխատության հավելվածում, ի
196
.    ,       -
  , «           
  »,       , . 5, -
, 2007,  155:
55
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՎԻՄԱԳՐԱԿԱԿԱՆԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
թիվս շարադրանքում անդրադարձած այլ
բնագրերի,ներկայացնումէնաևՍևանիսույն
վիմագիրը: Մեր կարծիքով՝ երկրորդ վերծա
նություննառավելհարազատէբնագրին:
Վկայագիրը հաղորդումէ միկարևոր տեղե
կություն, այն է՝ Մարիամ իշխանուհին կա
ռուցելէսուրբառաքյալներիանվամբ«եկե
ղեցիքս» (եկեղեցիներ)և,կարծումենք՝այս
միտմամբ է Ա.Ղազարոսյանը շինարարու
թյան«առարկան»կոչել«ՍբԱռաքելոցմիա
բանություն», ինչպես վերևում մատնանշե
ցինք, չնայած, որ թիվ 9 արձանագրության
հիմամբՍբ Առաքելոցանունով կոչելէ«մեծ
եկեղեցին»
197
:Ա.Ղազարոսյանը,թերևս,նույն
պեսվերծանությանխնդիր էունեցել, հատ
կապեսնկատառելովվիմագրիպահպանվա
ծության, գրելաձևի ու տառաձևերի նրա
նկարագրությունը.«Այնգրվածէհին,խառը
գրությամբ, երկաթագիր, գրչագիր, բոլորա
գիր, անհասկանալիության աստիճանի հա
մառոտագրված: Խիստ հողմահարված է և
ենթակակորստյան…»
198
:
Սևանավանքիայս վիմագիրը կարևորվում է
վկայվածնվիրատվություններիշարքումնաև
Երևանից այգի նվիրաբերելու հիշատակ
մամբ,որովայնհամարվումէմեսրոպյանվի
մագրերում՝Երևանտեղանվանվկայությամբ
ցարդհայտնիվաղագույնվիմագիրը
199
:
քիաջկողմում,կամարիտակ,6տող.
197
.    , . .,  55:
198
  ,  51:
199
.    ,          
      , «»     
 , 2020, N 3,  248–249:
ԵՍ` ՍԱՐԳԻՍ, ԾԱ/ՌԱՅ ՔԻ, ՇԻՆ/ԵՑԻ
ԶԵԿԵՂԵՑ/ԻՍ, ՈՐ[Ա] ՄՏԷՔ Ի ՍԱ, /
ԶԻՍ ՅԱՂԱՒԹՍ Յ/ԻՇԵՑԷՔ, ┌Թ┐Վ └ԻՆ┘
ՅԾԲ (903):
Հ րատ.    1967, N 185.    1980, 82.
    1990, 52–53:
վածվիմագրիչորրորդտողը:Ս.Սաղումյանն
այդհատվածըչիվերծանել,չնայածայնառ
կաէհոդվածիվերջումներկայացվածգրչա
գրում: Ա. Ղազարոսյանն այդ տողում կար
դացելէ.…ԻՍ,ՈՐԵՄՏԷՐԻՍԱ:Իրշինածեկե
ղեցու «տեր» լինելու հանգամանքի այսօրի
նակարտահայտչաձևըմեզբավականխորթ
է թվում: Ա. Ղազարոսյանը կարծում է, որ
Սարգիսը,հավանաբար,ՄաշտոցԵղիվարդե
ցու աշակերտն էր և վերջինիս կաթողիկոս
դառնալուցհետո(897–898)Սևանումփոխա
րինելէնրան
200
:Նրահամոզմամբ՝վկայագի
րըվերաբերումէՍբԱռաքելոցեկեղեցուար
ևելյանկողմումնշմարվողմեկայլեկեղեցու
ավերակներին: Վերջինիս կառուցումը Ստ.
Մնացականյանըենթադրաբարվերագրումէ
ՍտեփաննոսՍևանցի(969–972)կամՍարգիս
Սևանցի կաթողիկոսին (990–1019)՝ առավել
հակվելով դեպի վերջինս
201
: Այն,որ հիշված
«Քրիստոսիծառա»Սարգիսըկարողէրլինել
Մաշտոց Եղիվարդեցու աշակերտը, իսկ հե
տագայում նաև՝ վանքի առաջնորդը, չենք
բացառում,սակայն,որայստեղհիշվումէայլ
եկեղեցումասին,չենքկարողհամաձայնել:
Շինարարական վկայագրերի բնորոշ հատ
կանիշներից մեկն էր դրանց փորագրումն
այնկառույցիորմին,որըշինվելկամնորոգ
վելէ՝ բացառությամբ եզակիդեպքերի, երբ
վիմագրերը զետեղվել են խաչքարերի կամ
այլկոթողներիվրա:Այսպարագայումհարց
է առաջանում, եթե եկեղեցին կառուցել է
Մարիամ իշխանուհին, ապա ի՞նչ է «շինել»
Սարգիսը:Եթեառաջնորդվենքվիմագրիեր
րորդչորրորդ տողերի մեր վերծանությամբ.
…ԵԿԵՂԵՑԻՍ,ՈՐԱ ՄՏԷՔԻՍԱ…,ապապարզ
է,որՍարգիսը«շինել»էայստեղեղածեկե
ղեցինևուխտավորներինխնդրումէեկեղե
ցի մտնելիս՝ աղոթքներում նաև իրեն հիշել:
200
  ,  53:
201
.     ,        -
      ,  37:  .     
.              
,             -
 (.    , . .,  53):
56
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
Ըստ այդմ՝կարելի է հավանական համարել
Սարգսիկողմիցեկեղեցիննորոգված,վերա
շինված լինելու հանգամանքը, իսկ այն, որ
նորոգման փաստը վիմագրերում հաճախ
նաև «շինել» բայով էր արտահայտվում,
հայտնի իրողություն է: Տրամաբանական է
նաևՍ.Սաղումյանիտեսակետը,ըստորի՝վի
մագիրը,հավանաբար,վերաբերումէեկեղե
ցունախամուտքիկառուցմանը,որիպատին
էլայնփորագրվածէ:
մասում,6տող.
ԵՍ` ԱՆԱՐԺԱՆ ԿԻՐ/ԱԿՈՍ
ԱԲԵՂԱՅԷՍ, / ԿԱՆԽԵՍՑԻ ԴՈՒՌՍ
ՍԲ ԿԱՐԱՊԵՏԻՍ, / ՈՎ ԿԱ └Ր┘ԴԱ՝ └ԱԾ┘
ՈՂ └ՈՐՄ┘Ի / ԱՍԷ: ԹՎ └ԻՆ┘ ՌԿԲ (1613):
Հ րատ.    1980, 82.
մի երևույթ. եկեղեցու դուռը պատրաստել
տեղադրելը:
յին և հարավարևելյան նիստերի վրա, սպի
տակներկով,1տող.
ԹՎ └ԻՆ┘ ՌՃ (1651), ՆՈՐՈԳԵՑԱՒ ՍԲ
ԿԱՐԱՊԵՏՍ:
Հ րատ.     2014, 352.
   1895, 119.    1908, 73.,
, 1938, 414.,      1960,
28.     1990, 51:
րից Հովհաննես եպս. Շահխաթունյանցը և
Մեսրոպ արք. Սմբատյանցը թվականը վեր
ծանել են ՌՃԿԳ (1714): Այս արձանագրու
թյուննառիթէդարձելորոշուսումնասիրող
ներիհամար`եկեղեցինիրավամբանվանելու
Սբ Կարապետ, սակայն Լ. ՄելիքսեթԲեկը,
հետագայումնաևՍտ.Մնացականյանըկար
ծումեն,որիրականումՍբԱռաքելոցեկեղե
ցինՍբԿարապետէվերանվանվելուշշրջա
նիվերանորոգումներիժամանակ:
լին,12տող.
Ի ԱՅՆՈՒՆ ԱՅ, ԵՍ` ՄԷԼԻՔ / ՊԱՊԷՍ,
ՄԷ └ԼԻ┘Ք ԾԱՏՈՒՐ/ՃԱՆՍ, ՄԱԹԻՈՍ
ԷՐԷՑ, ՕՀԱ/ՆԷՍ ՊԱՊԷՍ,
ՔԵՂՈՒՊԱԹՍ, / ԸՍՏԷՓ └Ա┘ՆՈՍՍ
ԾԱՂԿՈՒՆՈՒՑ, / ՁՈՐԻ ՄԵԾ ՈՒ ՓՈՐՔ
ՏԱՆՈՒ/ՏՐԷՔՍ ԷԿԻՆՔ Ի ԴՈՒՌՍ ՍԲ
ԱՌ/ԱԳԵԼՈՑ: / ԳԻՐ ՏՎԻՆՔ Ճ └ԱՆԻ
ԱՂԻՆ, ՈՐ ՉՊԷԿ/ԽՈՒԻՆ ԽԱ┘ՐՃՆ
ՎԵՐ ԿԱԼԱՆՔ / ԻՆՉ ՄԷԼԻՔ ԿԱՄ
ՏԱՆՈՒՏ └Է┘Ր, / ՈՐ ԷԼ ԽԱՐՃ ԳՑԻ
ՉՊՈՒԽ:
Հ րատ.    1895, 119.    1908, 80:
ղի վերջում կարդացել է ԿՊԷՇԽՈՒԻՆ, իսկ
վերջին տողում՝ ԽԱՐՃից հետո. ՉԳՑԻ
ՉԻՊՈՒԽԼՈՒԻՆ: Վիմագիրն աչքի է ընկնում
լեզվաոճական անհարթություններով, բայց
և՝ բովանդակային յուրօրինակությամբ: Այն
միշարքուխտավորտանուտերերիանունից
կազմվածարտոնագիրէ:
հենվածհյուսիսայինպատին,քիվին,1տող.
└ՍԲ ԽԱ┘ՉՍ Բ └Ա┘Ր └Է┘ԽԱՒՍ Է
ԲԱԼԱԲ ┌ԷԿԻՆ┐:
57
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՎԻՄԱԳՐԱԿԱԿԱՆԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ներսում,3տող.
┌ԱՅՍ┐ Է ՏԱՊԱՆ ՍԻՍԱՆ...
... Ի ԲԱՐԷՊ └Ա┘ՇՏ └ՈՒ┘Թ └ԵԱՆ┘...
Ի ... ՈԲ:
թովտապանագրայինէ,սակայնփորագրված
էպատին:Վերջում,հավանաբար,թվականն
է.ՈԲ(1153):
(արևմտյան). կենտրոնական ուղղանկյան
շրջագծին,3տող.
Ի ԹՎ └ԻՆ┘ ՀԱՅՈՑ ՈԻԵ (1176),
ՆՈՐՈԳԵՑԱՒ ԴՈՒՌՆ ԵԿԵՂԵՑՈՅՍ
ՀՐԱՄԱՆ/ԱՒ ԻՇԽԱՆԱՑ ԻՇԽԱՆ /
ՔՐԴԻՆ ԵՒ ՁԵՌԱՄԲ ՅՈՀԱՆՆԻՍԻ
ՀԻՒՍԱՆՆ, ՈՐՔ ԸՆԹԵՌՆՈՅՔ
ՅԻՇԵՍՋԻՔ:
Հ րատ.      1871, 42.
    2014, 350.    1893, 84.
   1895, 120.    1908, 79.
   1969, 41.    1964, 60:
տանի պատմության թանգարանում: Կար
ծում ենք, որ իշխանաց իշխանը Թիֆլիսի
ամիրա Քուրդ կամ ԱմիրՔուրդ Արծրունի
Մահկանաբերդցինէ (ԺԲդարի 20–90ական
թթ.)
202
:Ղ.Ալիշանը,հավանաբար,նկատիու
նենալովհայտնիՔուրդՎաչուտյանին,թվա
կանըկարդացելէՈՂԲ(1243):Մ.Սմբատյան
ցի համոզմամբ՝ Սբ Աստվածածին եկեղեցու
գավթի տապանագրում նշված Քուրդն այս
նույնիշխանացիշխաննէ:
(հարավային).4տող.
Ջ ՀԱ └ՅՈՑ┘ ԹՎ └Ա┘ԿԱՆԻ ԼԵ ԹԻՒ
ԱՎԵԼԻ (1486), ՅԱԹ └Ո┘ՌԱԿԱԼ └ՈՒ┘
ԹԵ └ԱՆ┘ ՏՆ ՍԱՐԳՍԻ, Ի ԽԱՆՈՒ
202
     .   ,     -
  (    )       –
  ,          ,
. ,  , 1998,  20:
ԹԵ └ԱՆ┘ ՅԱՂՈՒՊ Բ └Է┘ԿԻ, ԾԱՂԿԵՑԱՒ
ԴՈՒՌՆ ՏԱՃԱՐ ԱՌԱՔԵԼՈՑՆ,
ՀՐԱՄԱՆԱՒ Վ └ԱՐ┘Դ └ԱՊԵՏ┘Ի՝
ԵՌԱՄԵԾԻՍ / ԴԱՆԻԷԼԻ ԵՒ ՍԻՐԵԼԻ
ՈՐԴՈՅ ՍՈՐԻՆ՝ ԵՊԻՍ └ԿՈՊՈՍ┘
ՆԵՐՍԻՍԻ, / ՁԵՌԱՄԲ ՍՈՐԻՆ
ԱՇԱԿԵՐՏԻ՝ ԱՆԱՐԺԱՆԻՍ
ԱԲՐԱՀԱՄԻ, ՆԱՅԵՒ ԵՂԲԱՒՐ ՄԵՐ
ՍԻՐԵԼԻ՝ ՇՆՈՐՀԱՒՔ ԻԼԻ
ԳՐ └Ի┘Գ └ՈՐԻ┘ՍԻ, ՈՏՍ ԱՆԿ └ԱՆ┘ԻՄ
ԱՄ └ԵՆԱՅՆ┘Ի ՀԱՅՑԵԼ ՏԷ ՊԱՐԳԵՒ
ՁՐԻ, ՐԱԲՈՒՆԱՊԵՏԻՍ ՀԱՄԱՅՆ /
ԱԶԳԻ ԵՒ ԾՆՈՂԱՑՆ ԻՒՐՈՑ ԲԱՐԻ
Կ └ԱՐ └Ա┘Պ └Ե┘Տ Ք └Ա┘Հ └ԱՆԱՅ┘Ի ԵՒ
ՄԱՒՐՆ ՀԱՄՕ(=ԱՒ)ՈՐԻՆ:
Դռանվերևում՝շրջանաձևպատկերիմեջ.
ՅՍ ՔՍ
Վերին հորիզոնական տողի ներքևում՝
չորս մարդկային կերպարանքների գլուխնե
րիմիջնամասում,2տող.
ՄԿՐՏ
ԻՉ
Ա └ՍՏՈՒԱ┘ԾԱԾ
ԻՆ
ՍՏԵՓԱ
ՆՈՍ
ԼՈՒՍԱՒՈ
ՐԻՉ
Հ րատ.      1871, 42–43.
    2014, 350.    1893, 84.
   1895, 120.    1908, 79–80.
   1913, 178.    2003, 104.
   1983, 202–204.    1964, 64.
    1990, 55 ( ):
տանի պատմության թանգարանում: Տաս
ներկու առաքյալներիգլխավերևում,ելնդա
վորտառերովփորագրվածէվեցփակագիր,
որոնք,ինչպեսնախորդհրատարակիչներին,
այնպեսէլմեզ,չհաջողվեցվերծանել:Առաք
յալներիներքևում՝եռակամարիտակ,մարդ
կանց քանդակներ են: Ձախ քանդակը Դա
նիել վարդապետն է, աջը` Ներսես եպիսկո
պոսը.Վ‰ԱՐŠԴ‰ԱՊԵՏŠԵՊ‰ԻՍԿՈՊՈՍŠ
203
:
Մեսրոպարք.ՍմբատյանցըԿարապետքահանա
յիկողակցիանունըվերծանելէ«Համասփիւռ»:
203
             -
        .    `  -
  (.   ,         
     , «         -
       », . ,  , 1983,
 201–216):
58
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔ. ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՁԵՌԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ՎԻՄԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
տին,քիվիտակ,8տող.
ՇՆ └ՈՐ┘Հ └Օ┘Ք ԵՒ ՈՂՈՐՄՈՒԹ └ԵԱՄ┘Բ
ԱՄԵՆԱԶՕՐԻՆ ԱՅ, ՄԵՔ՝ ԵՐԵՔ
ՀԱՐԱԶԱՏ ԵՂ/ԲԱՐՔՍ` ՍՈՒԼԽԱՆ,
ԶԱԼ ԵՒ ԶՈՐԱՊ, ՏՎԱՔ ՆՈՐՈԳԵԼ
ԵԿ └Ե┘Ղ └Ե┘Ց └Ի┘Ս ՅԻՇ/ԱՏԱԿ ՄԵԶ ԵՒ
ՄԵՐ ՆՆՋ └ԵՑԵ┘ԼՈ┘ՑՆ, ՀՕՐՆ՝
ԹԱՂ └ԱԻՆ ԵՒ ՄՕՐՆ՝ Պ └ԷԿԻ
Ս └ՈՒ┘Լ Թ └Ա┘ ՆԻՆ, ՀԱՆԳ └ՈՒ┘ Ց/ └ԵԱ┘Լ
ԵՂԲՕՐՆ՝ ՊԱՊԻՆ ԵՒ ԱՄ └ԵՆԱՅՆ┘
ԱԶԳԱՅՆՈՑ, ԱՅԼ ԵՒ ԽՈՍՏԱՑԱՔ ՇԱՀ
ԸՍՏԱՑ/ՈՒԱԾՈՑ ՄԵՐՈՑ ԸՆԴ ՍՄ └Ա┘Յ
ՏԱՍԱՆՈՐԴԵՍՑՈՒՔ, ԵՒ ՄԻԱԲԱՆ └Ք┘ /
ՍԲ ՈՒԽՏԻՍ ԽՈՍՏԱՑԱՆ ՅԵՏ
ՈՒԹՕՐԷԻՑՆ ԱՒՈՒՐ ՏՕՆԻ / ՍԲ
ԿԱՐԱՊԵՏԻՆ ՊԱՏԱՐԱԳ ՄԱՏՈՒՑԱ
ՆԵԼ Վ └Ա┘ՍՆ┘ ՄԵՐ: ՆՈՐՈԳԵՑԱ ┌Ք┐ / Ի
ԹՎ └ԱԿ └Ա┘ՆԻՍ ՀԱՅՈՑ :Ռ:Ճ:Գ: (1654),
Ի Հ └ԱՅ┘Ր └Ա┘Պ └Ե┘ՏՈՒԹԵ └ԱՆ┘ ՏՆ
Փ └Ի┘Լ └Ի┘Պ └Ո┘ՍԻ,
Ա └ՌԱ┘Ջ └Ն┘ՈՐ Դ └Ո┘Ւ └ ԹԵԱՆ┘
ՄԽ └Ի┘Թ └Ա┘Ր └ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ┘:
Հ րատ.      1871, 112–113.
    2014, 350.    1893, 84.
   1895, 119–120.    1908, 80:
որոշտարընթերցումներկան.Մ.Սմբատյան
ցըվերծանությանմեջբացէթողելՀԱՆԳՈՒ
ՑԵԱԼԵՂԲՕՐՆՊԱՊԻՆհատվածը:Տփխիսեցի
Չիթաղենց մեծահարուստ տոհմի ներկայա
ցուցիչները շինարարական ու նվիրատվա
կանգործունեությունենիրականացրելնաև
Գեղարդավանքում, որտեղ Սուլխանը հան
դեսէգալիսՍալեանունով
204
:Գեղարդիվի
մագրումնշվածեննաևՍուլխանիկնոջ`Դեր
ջանի կամ Դրեջանի, որդու` Ստեփանոսի
անունները: Այս տոհմի ներկայացուցիչ Չի
թաղենցՉիթաղիորդիՆազարը(+1783)թաղ
վածէԹբիլիսիիվանքիգերեզմանոցում
205
:
սիսային խորանի աջ մասում, կողային պա
տին,7տող.
ԿԱՄԱՒՆ ԱՅ, ՄԵՔ՝ ՄԵՂՈՒՑ/ԵԱԼ
ԾԱՌԱՅՔՍ՝ ՔՈՉԱՔ/ՇԵՐ ԵՒ ԱՄՈՒՍԻՆ
ԻՄ ԽՈՐԻՇԱՅ, / ՄԻԱԲԱ └Ն┘ԵՑԱՅ└Ք┘
ՍԵՒԱՆԱՅ ԱՌԱՔ/ԵԼՈՑՍ ԵՒ
ՄԻԱԲԱՆՔՍ՝ ՄԱՐՏԻՐՈՍ ԵՒ /
ՄԱԹԻՈՍ, ՀԱՍՏԱՏԵՑԻՆ :Բ:
Պ / ԱՏԱՐԱԳ ┌Զ┐ՋՐԱ └ՒՐ┘ՀՆ └Է┘Ք └ԻՆ┘:
204
.   ,         
   ,   -  , 1969,  330:
205
П. Мурадян, Армянская эпиграфика Грузии. Тбилиси,
Ереван, 1988, с. 60.
59
ՍԵՎԱՆԱՎԱՆՔԻՎԻՄԱԳՐԱԿԱԿԱՆԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ
ները1306թ.մինվիրագիրենթողելնաևԲջ
նիիՍբԱստվածածինեկեղեցում:
կանգնեցվածՍբԱռաքելոցեկեղեցուհյուսի
սայինխորանում,քիվին,2տող(գրչ.՝Հրայր
ԲազէԽաչերեանի,նկ.23աե).
┌ՍԲ┐ Խ ┌ԱՉՍ┐ Բ └Ա┘ՐԷԽԱ └Ւ┘Ս
Հ └Ա┘ՅՐԱՅՊԷՏ ԱՀՐԷՊ └ԻՍ┘Կ └ՈՊՈ┘Ս/ԻՆ,
ՅԻՇ┌Ե┐Ց └ԷՔ┘ Զ ՔՍ, ԹՎ └ԻՆ┘ ՌԾԲ
(1603), ՏՐՏԱՏ Կ └Ա┘Զ └Մ┘ՈՂ:
Հ րատ.    1895, 394.    1908, 83.
    1963, 177:
առաջինտողիերկրորդմասումկարդացելեն
ՀԱՅՐԱՊԵՏԻ(Ա)ՀՐԷՊԷԿԱՅԻ(Լալայանը՝ՐԵՊԵ
ԿԱՅԻ): Կարծում ենք՝ մեր վերծանությունը,
հատկապես երկրորդ բառի,ավելիստույգ է,
քանի որ վերջին ԿՍ տառերի վրա առկա է
«պատիվ» նշան:Նախորդ հրատարակիչները
թվականիհարյուրավորըվերծանելենՃ(100),
սակայն բավական հստակ տեսանելիլուսա
նկարում և գրչանկարում թվականակերտ
տառնառավելԾ(50) էհիշեցնում,որիդեպ
քումթվականըդառնումէ1603թ.:Ուշագրավ
զուգադիպությամբԺԶ –ԺԷդդ.Տրտատ(Տրդատ)
անունովվկայվածենմիքանիքարգործվար
պետներ. Կոտայքի մարզի Ֆանտան գյուղի
Վաղավերհանդամասում՝օրորոցաձևտապա
նաքարին՝ՌԼ1581 թ.,Գեղարքունիքի մարզի
Հացառատգյուղում՝«Ամենափրկիչ»խաչքար՝
ՌԲ1553թ.,ԵրևանիՔանաքեռթաղամասիՍբ
Հակոբեկեղեցում՝խաչքար,ԺԷդար,Գավառ
քաղաքիմերձակագերեզմանոցում,խաչքար՝
ՌԻԶ1577 թ.: Նշյալ տարածքների մերձավո
րությունը, ժամանակը, նաև վարպետի ան
վանՏրտատձևնուհնագրականհատկանիշ
ներըթույլենտալիս արձանագրել,որվկայ
վածըմիևնույնանձնէ(նկ.24,25):
սում,եզրագոտիներիվրա,2տող.
ԿԱՆԿՆԵՑԱՒ ԽԱ ┌ՉՍ
Ի ԲԱՐԷԽԱՒՍՈՒԹ┐Ե └Ա┘Ն ՀՈՒՍԿԱՆՆ,
ՆԵՐՍԻՍԻՆ, ԹՎ └ԻՆ┘ ՊՀ (1421):
սում,քիվին,2տող.
ՍԲ ԽԱՉ └Ս┘ ՏՐ ՂԱԶԱՐԻՆ
... Ի ՈԾ (1201) ┌ԹՎԻՆ┐:
սում,խորանիհյուսիսայինպատին,1տող.
ԹՎ └ԻՆ┘ ՋԾԹ (1510):
սում,քիվին,1տող.
ՍԲ
—
ԽԱՉՍ ՅԱ...ԻՆ:
քելոցեկեղեցուգավթում,5տող.
ԱՅՍ Է
ՀԱՆԳԻ
ՍՏ ՊԱՐ
ՈՆ ՔՈՒ
ՐԴԱ
Ր:
Հ րատ.      1871, 44.    1893, 84.
   1895, 394.    1908, 85:
նագրում վկայված Քուրդարին նույնացնում
Соседние файлы в предмете Этнография Армян
Помощь Обратная связь Вопросы и предложения Пользовательское соглашение Политика конфиденциальности