Методические рекомендации к самостоятельной работе бакалавров по дисциплине «Методика обучения родному языку и литературе»

6-æм хæслæвæрд

Ссарут, раст цы дзырдæй пайдагонд не ’рцыди, уый æмæ йæ баивут.

а) Хохы бынмæ сæхи райтыдтой (райтыгътой) сойджын уыгæрдæнтæ.

æ) Арф уынгæг комы дугъ кæны (згъоры) цæугæдон.

7-æм хæслæвæрд

Уæ хъус æрдарут дзырдты растфыссынадмæ: рахизæрдыгæй, га-

лиуæрдыгæй, алыхуызон, хъулон-мулон, бур-бурид, сырх-сырхид, алыхуызон, дарддæр, сыбар-сыбур, сæлфынæг.

VI. Саразын пълан.

–Цал хайы уыдзæн сочиненийæн? (Æртæ.)

–Цавæртæ? Цæуыл цæудзæнис ныхас алы хайы дæр? (Фыццаг хай – разныхас: фæззæджы ралæуд. Дыккаг хай – сæйраг: фæззæг аивады алы хуызты æмæ литературæйы. Æртыккаг хай – кæронбæттæн: хи фиппаинæгтæ æмæ æнкъарæнтæ.)

Фæйнæгыл ныффыссын разныхас (хуызæг): Ралæууыди сызгъæрин фæззæг. Ивы æрдз йæ дарæс… Кæронбæттæн (хуызæг):

Фæззæг мæм æвзæрын кæны алыхуызон æнкъарæнтæ. Иуæй, адæймаг цин кæны æрдзы рæсугъддзинадыл, иннæмæй та – æнкъард, уымæн æмæ уыцы рæсугъддзинадæй тагъд рæстæджы ницыуал аззайдзæн…

VII. Байхъусын текстмæ. Рафыссын дзы æнцойгæнæн дзырдтæ æмæ дзырдбæстытæ. (Ацы куыст бакæнæн ис, кæд урочы рæстæг фаг кæна, уæд.)

Мæй хъæды сæрмæ стъалытимæ хъазыди. Хъæд джихæй лæууыди сабыр, æнцад – рагон уæйыгау. Сабыр дымгæ змæлын кодта сыфтæртæ æмæ æрæгвæззæгон хъæды сыр-сыр цыди дари къабайау.

Нæ зарынц хъæды алыхуызон зараг цъиутæ. Уалдзæджы-иу изæрæй суанг боныцъæхтæм не ’нцадысты сæ рæсугъд зардæй диссаджы булæмæргътæ. Дзаг уыди хъæд алы диссаджы дидинæгæй, хъæддаг дыргъæй, мæнæргъытæй, дзедыртæй, æрыскъæфтæй…

51

Уалдзæгæн йæ кой дæр нал ис… Бæлæстæ цъæх дарæс раивтой æрхуыхуызæй, булæмæргъты бæсты хъæды æхситт кæны фæззыгон дымгæ. Згъæлы бæлæстæн сæ буц дарæс уазал зæхмæ, æмæ зæххыл дымгæ тауы диссаджы гауыз.

Хæмпæлтæ дæр раздæрау нал хъазынц мæйрухс æхсæвы худгæ арвимæ, сæ хъустæ æрæппæрстой, сæ сæртæ æргуыбыр сты сæ риутæм, уæлхъæдæй баззайдзысты суанг уалдзæгмæ.

Цæттæ у хъæд йæ урс кæрц кæнынмæ. Дуне хуыссы диссаджы æнцой. Хаттæй-хатт дымгæ арæхстгай æрбаулæфы. Сабыр, æнцад дуне хъахъхъæны арвæй мæй…

Фæрнион Къоста

VIII. Хатдзæгтæ скæнын.

IX. Сочинени ныффыссын. (Урочы рæстæгмæ гæсгæ.) X. Хæдзармæ куыст – ныффыссын сочинени кæронмæ.

7-æм кълас Æвзаджы темæ: «Мивдисджытæ æппæрццæг хайыгтимæ

æмæ сæ растфыссынад». Ныхасы темæ: «Хистæр – зондамонæг,

кæстæр – æгъдаухæссæг».

Урочы нысантæ:

ахуырадон: бацамонынæппæрццæгтынысаниуæгмивдисджытимæ; райрæзтон: ахуыр кæнын мивдисджытæй æппæрццæг хайыгтимæ

пайда кæныныл; мивдисджыты растфыссынадыл бакусын; хъомыладон: ахуыр кæнын хистæртæн кад кæныныл. Урочы тип: ног æрмæг амоныны урок.

Ахуыры методтæ: ахуыргæнæджы ныхас, беседæ, практикон куыст, ног зонындзинæдтæ раттыны метод.

Урочы ифтонгад: 7-æм къласы ирон æвзаджы чиныг; интерактивон фæйнæг.

Ахуыры методтæ: ахуыргæнæджы ныхас; скъоладзауты хибарæй куыст.

Урочы цыд

I. Организацион хай. Сбæрæг кæнын скъоладзауты цæттæдзинад урокмæ. Базонгæ сæ кæнын урочы цыдимæ.

52

II. Рацыд æрмæг зæрдыл æрлæууын кæнын. Раттын фæрстытæ:

1.Цавæр архайд февдисынц цæугæ мивдисджытæ? Æдзæугæ мивдисджытæ та?

2.Куыд арæзт цæуынц мивдисæджы нырыккон æмæ ивгъуыд афонты бындуртæ?

3.Цал здæхæны ис мивдисæгæн ирон æвзаджы? Уырыссаг æвзаджы та?

4.Цавæр архæйдтытæ февдисынц мивдисджытæ алы здæхæнты?

5.Цы хуыйны мивдисæджы æбæлвырд формæ? Куыд арæзт

цæуы?

III. Ног темæмæ рахизын. Зæрдыл æрлæууын кæнын æппæрццæг хайыгтæ нæ, нал, ма, мауал-ы нысаниуæг.

IV.Ног темæ бацамонын. Интерактивон фæйнæгыл æвдыст цæуынц мивдисджытæ.

Лæууыди, æмбарын кодта, радта, цин кодтой, худти, хаста, æрæмбырд кодта, æрласта, фæтарсти, бафснайдта.

Раттын хæслæвæрдтæ:

1.Зæгъын мивдисджытæ æппæрццæг хайыгтимæ нæ, нал. Уый фæстæ раттын фарст: Куыд аивта мивдисджыты нысаниуæг? (Мивдисджытæ уыцы хайыгтимæ æвдисынц æппæрццæг архайд.) Хъус æрдарын мивдисджыты цæсгом æмæ здæхæнмæ.

2.Зæгъын мивдисджытæ æппæрццæг хайыгтимæ ма, мауал. Раттын фарст: Кæцы здæхæны мивдисджытимæ пайда кæнæм уыцы хайыгтæй? (Фæдзæхстон.) Хъус æрдарын интонацимæ. Зæгъын, интонацийæн стыр ахадындзинад кæй ис дзургæ ныхасы. Уый фæрцы равдисæн вæййы алыхуызон æнкъарæнтæ: цины, æнкъард, мæсты æ. а. д.

Ныхасы культурæйыл бакусын. Раттын хæслæвæрд: æрхъуыды кæнын хъуыдыйæдтæ æппæрццæг хайыгтимæ. Зæгъын сæ алыхуызон интонацийæ.

3.Мивдисджыты растфыссынад æппæрццæг хайыгтимæ бацамонын.

Интерактивон фæйнæгыл æвдыст цæуы раиртæст:

53

Мивдисджытæ æппæрццæг хайыгтимæ фыссын хъæуы хицæнтæй. Бакæсын раиртæст æмæ йæ тетрæдтæм рафыссын.

V. Ног æрмæг ныффидар кæнын.

1.Ахуыргæнæн чиныгимæ куыст. Бакæсын 10-æм параграф.

Сæххæст кæнын фæлтæрæнтæ 58, 59, 60.

2.Мивдисджыты расттфыссынад æппæрццæг хайыгтимæ ныффидар кæныны тыххæй лæвæрд цæуы æвзаргæ диктант.

Ахуыргæнæг кæсы текст.

Раздæр уал сæххæст кæнын хъæуы, дæлдæр æм цы хæслæвæрдтæ лæвæрд ис, уыдон.

Текстмæ гæсгæ хъомыладон куыст бакæнын.

Уый фæстæ ахуыргæнæг ногæй кæсы текст. Скъоладзаутæ сæ хъус дарынц мивдисджытæм æппæрццæг хайыгтимæ. Фыссынц æрмæстдæр, мивдисджытæ æппæрццæг хайыгтимæ кæм ис, уыцы хъуыдыйæдтæ. Æмбарын сын кæнынц сæ растфыссынад.

Къодахы маст

Æз дæн къодах. Фæлæ къодахæй нæ сæвзæрдтæн, къодахæй не срæзыдтæн. Æз уыдтæн бæлас. Бæлас дæр ахæм бæлас, æмæ мæ цъупп арвыл æндзæвыд, мæ уæрхыл цæст не ’ххæссыд.

Æз фæцардтæн æртæфондзыссæдз азы. Дзæвгар хур федтон, дзæвгар тымыгътæ бавзæрстон. Дзæвгар фыдбылызы дымгæтæ баурæдтон мæ фæтæн риуæй, мæ фидар къабæзтæй. Цас æмæ цас гуыркъотæ мыл æрзади! Цал æмæ цал хатты сæ байтыдтон мæ алыварс! Цас цъæхсыфтæр къохтæ æмæ сау хъæдтæ айтыгъди мæнæй фæйнæрдæм! Æмæ мæ райгуырæн зæххæн, кусæг адæмæн цы æхцоны сатæг фæдардтон, уый та!..

Æз фæцардтæн æртæфондзыссæдз азы. Мæ байзæддæгтимæ бæстæн чысыл ахъаз нæ фестæм. Махæй иу æмæ дыууæ науы нæ рауади. Наутæ арфæйаг балцы ленк кодтой æмæ кæнынц æгæрон денджызты. Мах иу æмæ дыууæ стыр хиды нæ фестадыстæм фурды сæрты. Бирæ дард зæрдæтæ бабастам кæрæдзиуыл. Махæй бирæ фæрныг хæдзæрттæ сарæзта лæг. Иу фæлтæр уым райгондæй ивта æмæ ивы иннæйы.

Æз фæцардтæн æртæфондзыссæдз азы. Æртæфондзыссæдз азæй иу бон дæр дзæгъæлы нæ ацыд. Æвæдза, куыд хорз у уый! Ныр та дæн

54

къодах. Фæлæ ахæм къодах, æмæ дунейы тавæн артæн сугтæ кæуыл сæттынц. Æмæ кæд афтæ у, уæд алы зæронды къодах ма хонут!

Мыртазты Барис

Фæрстытæ æмæ хæслæвæрдтæ:

1.Зæгъут, кæй æвдисы фыссæг къодахы хуызы.

2.Сбæрæг кæнут тексты сæйраг хъуыды.

3.Ныффыссын амындтæ æмæ фæдзæхстытæ тетрæдты. Зæгъын, йæ хъуыдымæ гæсгæ дзы текстмæ хæстæгдæр кæцы у.

Хистæр æмæ кæстæр зон.

Де ’фсармы сæрты макуы ахиз.

Иу хъуыддаг дæ зæрдыл бадар: зæххыл хорз дæр нæ сæфы, æвзæр дæр.

VI. Хатдзæгтæ скæнын урокæй. Раттын фæрстытæ скъоладзаутæм. VII. Хæдзармæ куыст раттын: сæххæст кæнын 64-æм фæлтæрæн. VIII. Бæрæггæнæнтæ сæвæрын. Раттын сын комментаритæ.

8-æм кълас Нывмæ гæсгæ сочинени фыссынмæ бацæттæ кæныны урок

(Хетæгкаты Къостайы ныв «Тебердайы ком»-мæ гæсгæ)

Ныхасы рæзтыл куысты хуызтæй ахадгæдæр æмæ вазыгджындæртæй иу у нывмæ гæсгæ сочинени. Цæмæй скъоладзаутæ хорз сарæхсой темæ раргом кæнынмæ, уый тыххæй æнæмæнг саразын хъæуы бацæттæгæнæн куыст. Ахуыргæнæджы хæс у биноныгæй бацæттæ кæнын цæстуынгæ æрмæг, спайда кæнын уæлæмхасæн литературæ æмæ информацион-коммуникативон технологитæй, саразын бастдзинæдтæ æндæр ахуырадон предметтимæ, зæгъæм, ирон (уырыссаг, фæсарæйнаг) литературæ, географи, истори, музыкæ, нывкæнынад æ. а. д.

Сочинени ныффыссынæн равзарæн ис Хетæгкаты Къостайы ныв «Тебердайы ком». Дæлдæр лæвæрд цæуы урочы конспект. Цы куысты хуызтæ дзы ис, уыдонæн кæд иу урочы мидæг рæстæг фаг нæ кæна, уæд дзы кæцыдæртæ саразæн ис раздæр. Зæгъæм, рагацау са-

55

разæн ис экскурси Къостайы музей æмæ Тугъанты М. номыл Аивæдты музейтæм. Ам скъоладзаутæ хæстæгдæр базонгæ уыдзысты, Къоста нывкæнынадмæ цы стыр æвæрæн бахаста, уыимæ, арфдæр банкъардзысты аивады рæсугъд ахорæнтæ.

Рагацау ма скъоладзауты бон у базонгæ уæвын Хъæрæсеимæ (саразæн ис фæсаууонмæ экскурси), сæ бон у æрдзы тыххæй æмдзæвгæтæ бакæсын дæр.

Æнæмæнг, æппæт куысты хуызтæ дæр ахъаз уыдзысты скъоладзауты миддуне фæхъæздыгдæр кæнынæн, сæ хъуыдыкæнынад æмæ сфæлдыстадон арæхстдзинæдтæ рæзын кæнынæн.

Темæ: «Кавказы æрдз» (Хетæгкаты Къ. ныв «Тебердайы ком»-мæ гæсгæ)

Урочы нысантæ:

ахуырадон: скъоладзауты хæстæгдæр базонгæ кæнын Хетæгкаты Къостайы ныв «Тебердайы ком»-имæ; ахуыр кæнын нывмæ гæсгæ текст бæлвырд композицион формæйы аразыныл;

райрæзтон: ныхасы рæзтыл бакусын, скъоладзауты бацæттæ кæнын сочинени фыссынмæ;

хъомыладон: ахуыр кæнын æрдз уарзын æмæ хъахъхъæныныл. Урочы ифтонгад: Къостайы портрет; Къостайы нывты репро-

дукцитæ; Къостайы фотоальбом; интерактивон фæйнæг. Урочы тип: ныхасы рæзтыл куысты урок.

Ахуыры методтæ: беседæ, скъоладзауты хибарæй куыст, цæстуынгæ, скъоладзауты зонындзинæдтæ æмæ арæхстдзинæдтæ рæзын кæныны метод.

Урочы цыд:

I. Организацион хай.

Ахуыргæнæг бæрæг кæны скъоладзауты цæттæдзинад урокмæ; зонгæ сæ кæныурочыцыдимæ, сæ размæ сынæвæрыбæлвырднысантæ.

II. Цыбыр беседæ «Къоста – нывгæнæг». (Спайда кæнын интерактивон фæйнæгæй.)

1-аг слайд: Къостайы портрет Зæрдыл æрлæууын кæнын Къостайы царды хабæрттæ, йæ

нывтæ (равдисын сæ интерактивон фæйнæгыл).

56

III. Бацæттæгæнæн куыст.

Нывы композицийыл бакусыны размæ скъоладзауты базонгæ кæнын Тебердайы комимæ; сæ зæрдыл сын æрлæууын кæнын Къостайы царды хабæрттæ.

Ахуыргæнæг: Къоста æвзонгæй райдыдта рæстдзинадыл тох кæнын. Уый бæрæг у, ирон интеллигенци, йæ сæргъы Къоста, æмæ Терчы облæсты начальник генерал-лейтенант С. В. Кахановы ’хсæн ирон сылгоймæгты скъолайы тыххæй цы быцæу уыдис, уымæй дæр. Скъола байгом 1862 азы (Колыты Аксо), фæлæ 1891 азы æрцыд æхгæд. Уыцы рæстæджы Къостайы фыстæджыты арæх ис ирон скъолайы кой: «Ирон скъола ты цы бацис»? (Шредерсмæ), «Куыд цæуынц скъолайы хъуыддæгтæ?» (Цæлыккаты Алыксандрмæ).

Терчы бæсты хицау Кахановы фæндонмæ гæсгæ Къоста фыццаг хатт æрвыст æрцыд Ирыстонæй куыд змæнтæг элемент (5 азы). Бахауд Хъæрæсейы хæхты талынг цъасмæ, æвзист æмæ здыйы рудникмæ.

Бирæ зындзинæдтæ бавзæрста Къоста Хъæрæсейы, фæлæ йе сфæлдыстад та зынгæ фæхъæздыгдæр, ам ныффыста йе ’мдзæвгæтæ «Хæрзбон», «Æнæ хай», «Джук-тур», радзырд «Дзæбидырдзуан».

«Хъавыдтæн мæ зæрдæйы уаг равдисынмæ, Хъæрæсейы бæстастæу хæхты æцæгдæр дзæбидырау куы рахау-бахау кодтон, уæд. Уыцы рæстæджы цы æмдзæвгæтæ ныффыстон, уыдон иууылдæр сты уæлдай æрхæндæг. Мæ фыды мæлæт мын бынтон амардта мæ зæрдæ. Æз мæхи банкъардтон зыбыты иунæг ацы стыр дунейы», – фыста Къоста Цæлыккаты Аннæмæ 6 декабры.

Йæ фыстæджыты В. Г. Шредерсмæ та фыста: «Мæ уавæр афтæ æвзæр у, æмæ йын зæгъæн дæр нæй. Иунæг дæн алцæмæй дæр. Тох кæнын мæ бон нæу. Иу адæймаг хæсты быдыры æфсад нæу. Кæмæн куыд йæ бон у, афтæ йæхи ирвæзын кæнæд. Чырыстийы хатырæй, фысгæ кæн, фысгæ Хуыцауы хатырæй».

2-аг слайд: «Тебердайы ком» Нывгæнæг цы диссаджы рæсугъд æрдз уыдта, уый йæ сразæн-

гард кодта ацы ныв ныффыссынмæ. Кæд зын уавæрты уыдис Къоста, уæддæр дзы ирдæй бæрæг у йе стыр курдиат.

3-аг слайд: Хъæрæсе-Черкесийы картæ

57

Теберда ис Хъæрæсе-Черкесийы республикæйы. Хъæрæсейаг æвзагыл Теберда амоны «Хуыцауы лæвар». Хъæрæсе-Черкесийæн йæ хæстæгдæр сыхæгтæ сты Стъараполы æмæ Краснодары крайтæ, Абхази, Гуырдзыстон æмæ Кæсæг-Балхъар.

4-æм слайд: Тебердайы ком Рагæй нырмæ дæр Тебердайæн уыдис стыр нысаниуæг

æхсæнадон царды, уымæн æмæ ауылты цыдис фæндаг Сау денджызы былтæй Цæгат Кавказы быдыртæм.

Ахуыргæндтæ куыд раиртæстой, афтæмæй Тебердайы комы уæлдæф æвдадзы хос у адæймаджы æнæниздзинадæн. Æппæты фыццаг, 1883 азы, ам фæлладуадзæн хæдзар сарæзта булкъон Кузовлев. Дæс азы фæстæ ацы ран æрцардис къниаз Ислам Крымшамхалов (ныртæккæ уыцы хæдзары ис музей). Крымшамхалов у хъæрæсейаг литературæйы бындурæвæрæг, ратæлмац кодта Крыловы баснятæ, уарзта музыкæ, нывкæнынад, арæх-иу йæ хæдзары сарæзта фембæлдтытæ интеллигенцийы минæвæрттæн. Цасдæр рæстæг йæ хæдзары цардысты Хетæгкаты Къоста æмæ зындгонд нывгæнæг-демократ Ярошенко (фæстæдæр Ярошенко Тебердайы комы алæмæты æрдз равдыста йæ нывты).

5-æм слайд: Сентинаг мæсыг Тебердайы комæн ис хъæздыг истори. Рагзаманты историон

æмæ архитектурон цыртдзæвæнтæй иу у Сентинаг мæсыг. Йæ къултыл ма абоны онг дæр баззадысты рагон фыстытæ. 18-æм æнусы райдайæны ам арæзт æрцыди сылгоймæгты моладзандон. Ныртæккæ дзы ничи цæры.

6-æм слайд: Джамагат Тæтæр-мангол æмæ Тамерланы æфсæдты ныббырсты фæстæ

Тебердайы ком ссис æдзæрæг. Æрмæст VII-æм æнусы райдайæны ардæм лидзын райдыдтой Хъæрæсейы адæм. Раздæр аланты горæт кæм уыд, уыцы бынаты сырæзыд хъæу Джамагат.

Хъæуы цæрджытæ кодтой фосы æмæ зæххы куыст, фæлæ 1881 азы коммæ æрбафтыди хæцгæ низ, æмæ та адæм ногæй лидзын райдыдтой æндæр рæттæм. Уыцы рæстæг хъæу рахуыдтой «Адам къырылган», ома «мæлыны бынат». Æрмæст бирæ азты фæстæ фæзындысты Тебердайы комы ног хъæутæ: Джингирик, Ног Тебер-

58

да, Уæллаг Теберда, Дæллаг Теберда. Ныртæккæ адæм сæ фæллад уадзынмæ цы горæтмæ цæуынц, уый та рæзын райдыдта, Сухуммæ фæндаг аразын куы райдыдтой, уæд.

7-æм слайд: Цæугæдон Теберда Тебердайы комы æрдзы рæсугъддзинæдты æхсæн бæрæг

ирддæрæй зыны цæугæдон Теберда 8-æм слайд: Тебердайы къамтæ

Абон дæр Тебердайы ком йæ диссаджы рæсугъд æрдз æмæ алæмæты уæлдæфæй йæхимæ æлвасы адæмы, ардæм сæ фæллад уадзынмæ, се ’нæниздзинад фидардæр кæнынмæ цæуынц мингай туристтæ.

IV. Зæрдыл æрлæууын кæнын нывмæ гæсгæ сочинени фыссыны сæйрагдæр этаптæ.

1. Нывы анализ:

–йæ жанр (портрет, пейзаж, натюрморт);

–чи кæнæ дзы цы ныв ис;

–цавæр æнкъарæнтæ æвзæрын кæны ныв;

–аивадон мадзæлттæ (формат, композици, рухс, ахорæнты хуызтæ);

–цы ис: раззаг пъланы; фæстаг пъланы; рахизæрдыгæй; галиуæрдыгæй.

2. Æрхъуыды кæнын сочиненийæн сæргонд. Равзарын эпиграф. 3. Саразын пълан.

4. Ныффыссын сочинени.

5. Бакæсын сочинени хинымæр. Хъус æрдарын, темæ куыд æргомгонд æрцыди, уымæ.

6. Сбæрæг кæнын:

–орфографион, пунктуацион, грамматикон, ныхасы рæдыдтытæ;

–хъуыдыйæдты бастдзинад логикон æгъдауæй;

–абзацтæ.

7. Рафыссын сочинени сыгъдæг.

V. Ныв «Тебердайы ком»-ы идейон мидис раргом кæнын. Нывы композицийыл æрдзурын. Нывмæ гæсгæ фæрстытæ раттын.

1. Кæцы ран ис нывгæнæг? (Дард; мах дæр ныв уынæм дардæй.)

59

2.Афæдзы кæцы афон æвдыст цæуы нывы? (Сæрдыгон райсом.)

3.Цавæр у боныхъæд? (Райсомæй у уазалгомау.)

4.Цы уынæм нывы?

–раззаг пъланы (заз бæлæстæ);

–фæстаг пъланы (хæхтæ);

–галиуæрдыгæй æмæ рахизæрдыгæй (къуылдым, хохы фахс);

–бынæй (цæугæдон).

5.Цымæ кæдæм хоны цæугæдон мах? (дарддæр комбæстæм)

6.Цавæр ахорæнтæй фылдæр спайда кодта фыссæг? (тар кæрдæгхуыз, æрвхуыз, урс, уардихуыз)

7.«Сдзурын кæнæм» ныв. Цы хъусут? (цæугæдоны уынæр, цъиуты цъыбар-цъыбур, рог дымгæйы сыбар-сыбур)

8.Цавæр æнкъарæнтæ æвдисы фыссæг? (Æнкъард, уымæн æмæ ис дард бæстæйы; мысы Ирыстон, йæ цæстытыл уайы йæ Фыдыбæстæ.)

9.Цы фæцыдис нывы тынгдæр уæ зæрдæмæ æмæ цæмæн?

VI. Хъомыладон куыст бакæнын.

Ахуыргæнæджы ныхас æрдзы ахадындзинад æмæ æрдз хъахъхъæныны мадзæлтты тыххæй:

Кавказы ис бирæ æрдзон хъæздыгдзинæдтæ. Уыдонæн сæ тæккæ ахсджиагдæр сты йæ диссаджы хъæдтæ, хæхтæ, цæугæдæттæ, бæлæстæ, зайæгойтæ æмæ цæрæгойтæ. Кавказы алæмæты æрдз дисы бафтыдта стыр уырыссаг фысджытæ А. С. Пушкин æмæ М. Ю. Лермонтовы. Бирæ ирон фысджытæ равдыстой сæ уацмысты Ирыстоны æрдз, зæгъæм, Хетæгкаты Къоста, Гæдиаты Цомахъ, Хъамбердиаты Мысост. Кавказы ис бирæ фæлладуадзæн хæдзæрттæ, ардæм сæ фæллад уадзынмæ цæуынц мингай туристтæ.

Фæлæ фæстаг азты алы аххосæгтæм гæсгæ æрдз хъыгдард æййафы, къаддæрæй-къаддæр кæнынц фæзуæттæ, бирæ цæрæгойтæ æмæ зайæгойтæ хаст æрцыдысты Сырх чиныгмæ, ома тас у, куы фесæфой, уымæй. Уый æвзæрæрдæм фæзындис нæ бæстæйы экологион уавæрыл. Уæлдæф чъизи кæй у, уымæ гæсгæ адæмы æнæниздзинад кæны лæмæгъдæр.

Ныртæккæ æппæт бæстæты дæр сагъæсы æфтауы æрдзы æнæниздзинад. Уымæ гæсгæ 1997 азы ИНО (Иугонд Нациты Организаци)

60