AIKPAAZADE. OSMANOULLARI’NIN TARH. 2003

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

SÜ'AL.- Bu Hacı Bekdaşoglı Mahmud Çelebi kim ol Re­ sul Çelebi'nün oglıdur, ya anun müridierinden ehl-i 'ilim­ den kimse var mıdur?

CEVAB.- Vardur. Bengi ve zenkı, toplak ve tıplak ve şey­ tani 'adetler bunlarda çokdur. Ve bu halk bilmezler anı, şey­ tani midür veya Rahmani midür? Ve her kimse kim Hacı Bekdaş, AI-i 'Osman'dan [367] kimse-y-ile musahabet itdi, dirse yalandur, şöyle hilesiz.

Nazm

'Ömür bin yıldur aldanma zinhar Bu cihan pür-fitne ve çarh gaddar

Kaçan magrur olur 'akil fenaya Tomar dürüldi ternam oldı defter

Ecel yili eser key mihrihandur Bozup sanular[un] hem ider asgar

Ne müşkil devre kaldun 'Aşıki sen Giçer güz leşkeri gaziyi basar

Ve bu maceranun [?] tarihi hicretün sekiz yüz altmış bi­ rinde vaki' oldı; Sultan Muhammed Han-ı Gazi devrinde.

EK*

BAB [171]

Anı beyan ider kim bu maceralardan sonra ne zahir oldı?

Sultan Muhammed-i Gazi Tırabuzan gazasıniyyetine Anato­ lı'ya geçdi; her ne kim niyyet [itmişdi] Hak te'ala müyesser itdi. Ve her vilayetün hutbesi ve sikkesi kendünün oldı. Dev-

* Bundan sonraki kısımlardaki olaylar kronolojik sıra gözetmemektedir. Ayrıca gerek içeriği gerekse üslubu da daha sonra eklenmiş olduğunu gösterdiğinden "Ek" başlığı altında verilmiştir. Varakların yanlış ciltlenmesi dolayısı ile bazı sayfaların birbirini takip etmediği de görülmektedir.

572

Çevriyazı: Hflza Menflkıb u Tevarih-i Al-i Osman

let-ile gine tahtına teveccüh itdi. Her tarafun padişahlarından ilçi geldi hana; taht mübarek olsun, diyü, ve illa Mısır sulta­ mndan ilçi gelmedi. 'Adet muhabbet terk olundı. [368]

'Adavete bir behane bu oldı; anunçün kim evvel muhab­ bet iden sultan oldı. Ol Karaman'a gelen beglerbegi sultan aldı. Bu Çerkez ta'ifesi ana igen muti' olmadılar; ol sebeb­ den ilçi gönderilmedi. Padişah dahı buna bir pare meh11 ol­ dı. Ve mezkur Hôşkadem dahı Mısr'a sultan oldı; padişah­ ı Rum dahı taht mübarek olsun, diyü ilçi göndermedi. 'Adet bu-y-ıdı kim gönderile-y-idi. İki tarafdan 'adet terk olundı ve muhabbet kesilmege başladı ve hem bu Hôşkadem ki sultan-ı Mısır'dur, her tarafa yagı olmaya başladı. Bu tarafa Dulkadıroglı, Mekki'ye fidayi göndürdi. Fidayi geldi, Elbis­ tan'un cum'ası mescidinde mücavir aldı. Gündüz oruç tu­ tar ve gice dün namazın kılurdı. Ahir fursad buldı; Mekki Aslan Beg'i helak itdi cum'a mescidinde.

Bu Mısır sultam Hôşkadem'ün yaronda Mekki Aslan'un bir kardaşı var-ıdı, Budak Beg dirlerdi. Am Mekki [369] As­ lan yirine göndürdi. Bu hareket Dulkadır beglerine hoş gel­ medi. Mekki Aslan'un Şahsüvar Beg adlu bir kardaşı dahı var-ıdı; Rum padişahı yanında olurdı. Dulkadır begleri ol Şahsüvar'a habar göndürdiler kim "Gel, vilayeti sana vire­ lüm. Mısır'dan gelen Budagı beg itmezüz." didiler. Şahsü­ var'a dahı Rum padişahından desmr oldı; vardı, Budagı vi­ layetden sürdi çıkardı. Yirine kendü padişah aldı. Budak da­ hı vardı, Şam'a düşdi. Mısır padişalu eyitdi: "Rum padişahı benümle yagı oldı." didi. 'Adavete bir sebeb dahı bu oldı.

Nazm

Buluşdı bir birine iki sultan

Gör imdi n'idiser takdir-i Sübhan

Bahaneler olur beha görinmez

Bahane müşteriye nefs ü şeytan

Bahane iki göründi cihanda

Biri cahim yalıdur biri gufran

573

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

Ve bu mikeralarun tarihi hicretün sekiz yüz altmış ikisin­ de vaki' oldı, Sultan Muhammed-i Gazi zamanında.

Ve bundan sonra niçe yıl [370] mahfice kinayet-ile zinde­ gani olundı; biri birine ilçi göndermediler. Şahsüvar Mısr'a yagı oldı. Mısır padişahı Şahsüvar'un üzerine defe'at-ıla leşker göndürdiler. Ve her bar ki vardı, Mısır leşkeri sındı.

Mısırlu Şahsüvar-ıla ceng cidalda-y-iken Rum padişahı katından bir 'alim fazıl Mekke'ye gitdi. Yolında su börkele­ ri var-ıdı; anları harab gördi. [Bu] sebebden hacılar ziyade zahmet çekdiler. Ol 'aziz kim Mekke'den geldi Rum padi­ şahına ol börkelerün harablıgın habar virdi. Rum padişahı eydür: "Ol börkeleri ma'mur ideyin, vakıflar koyayın, ol beriyye 'Arablarına virsinler, ol börkeleri ma'mur iderler kim ol vakıflarun hasılların ol 'Arablara vireler kim anlar o börkeleri tolduralar." Bu himmet üzerine Rum padişahı ni­ çe 'azizler hazır itdi kim ol börkeleri ma'mur itdüre ve hem ziyade [371] virdi kim ol börkelere haraç iderler ve hem Mı­ sır beglerine mektub yazdı kim: "Saltanat nayibleri ve Mı­ sır hakimleri! Bu göndürdügüm 'azizlere börkelerün 'ima­ retine mu'avenet idesiz." Ve illa bu beglere hediyye dahı göndermemiş-idi ve Mısır sultanına ilçi dahı gönderme­ miş-idi. Karamanoglı dahı padişahun bu fi'line muttali' ol­ dı, kendü bir tezvir ilçi göndürdi Mısr'a kim '"Osmanoglı börke bahanesine Mekke sultanına yükler-ile fülori gön­ dürdi kim sana yagı oldı 'Osmanoglı." diyü. Mısırlu dahı bu yalan sözlere inandı. Ol börke yapmaga varan 'azizleri hôr itdiler, mektubların kabul itmediler. Ol börkeleri yap­ durmaga rıza virmediler; eyitdiler kim: "Osmanoglı'nun hilesi vardur kim gele bizüm vilayetümüzde bina ide. Biz 'aciz miyüz kim börkemüzi o meremmet ide." Ol 'azizleri hakaret-ile Mısır'dan sürdiler. Bir 'adavete dahı sebeb [372] bu oldı, sultan-ı Rum dahı melul oldı.

Bu maceranun tarihi hicretün sekiz yüz altmış üçinde va­ ki' oldı; Sultan Muhammed zamanında.

574

Çevriyazı: Hiizii Meniikıb u Teviir1h-i Al-i Osman

BAB [172]

Anı beyan ider kim Mısır sultanı leşker göndürdi tekrar Şahsüvar üzerine.

Hernan ki mukabil aldılar, Şam nayibi Mısır sultanına 'asi oldı, Şahsüvar'a döndi. Leşker-i Mısır döndi. Leşker-i Mısır münhezim aldı. Mısırlu bu hali gördiler, eyitdiler kim: "Şam nayibi Şahsüvar'a dönmesi ve Şahsüvar Mısr'a galib olması Rum padişahı 'Osmanoglı'ndandur." didiler. Tiz tedbir itdiler; ol börkeleri yapmaga men' iden kişileri öldür­ diler.'Özr-ile Rum padişahına bir mektub yazdılar. Didiler kim: "Sizi hayırdan men' ideni helak itdük. İmdi bizüm si­ züfi.-ile muhabbetümüz ezelidür ve ebedidür." diye. Bir il­ çi-y-ile eyü hediyeler bile göndürdiler bir 'özürname-y-ile. Sultan Muhammed'e geldiler; padişah dahı anlarufi. 'özür­ lerin kabul itdi. Bir 'ali [373] ilçi göndürdi, taht mübarek ol­ sun diyü, bir niçe yıldan sonra. Ve amma sultana kim mek­ tub yazdılar, evvelki mektublar gibi yazmadılar.

SÜ'AL.- Evvelki kanun gibi yazmak neydi?

CEVAB.- "Sultan-ı Harameyn babam" diyü yazardı. Şimdi "Hadim-i Haremeyn" diyü yazdılar. Ve dahı "Karın­ daşum Mısır sultanı" diyü yazdılar.

El-hasıt ilçi kim Mısr'a vardı, Mısır begleri evvelki gibi va­ ran ilçiye karşu varmadılar; hernan çavuş vardı, konak yirine getürdi. Hernan kim kapuya geldi, ilçiyi atdan indürdiler; ilçi dahı kapudan girdi gördi havlıda cemi' Mısır begleri at-ıla tu­ rurlar. İlçi bunlara i'tibar itmedi, selam dahı virmedi, edügin dahı çıkarmadı, geçdi oturdı. Bunlar dahı söz söylemedin ko­ dılar, gitdiler. Çavuş eyitdi: "Niçün bunlara selam virme­ düfi.?" didi. ''Ve edügüfi. dahı çıkarmadufi.?" didi. İlçi cevab virdi kim eydür: "Yaya atluya selam virmek sünnet degüldür [374] ve hem edügüm çıkarmadugum budur kim siz kanun üzre kondurmadufi.uz, ihtimal var ki gine kaldurasız diyü edügüm çıkarmadum."didi. Ve ol gice yatdı. Sabah ilçiyi sul­ tan huzUrına iletdiler. İlçi dahı 'adet üzre diz çökdi, rnekttibı­ m sundı. İlçiye çavuşlar yir öp, didiler. İlçi eyitdi: "Ben yir öp­ mege gelmedüm. Padişahumdan sultana selam getürdüm."

575

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

didi. Ahir ilçiye tahiliitdiler, hakaret-ile söz söylediler. İlçi da­ hı geldi; hep macerayı padişaha habar virdi. Padişah-ı Rfun bu harekete melill oldı. Bir dahı 'adavete sebeb bu oldı.

Bu maceranun tarihi hicretün sekiz yüz altmış dördinde vaki' oldı.

BAB [173]

Anı beyan ider kim Mısır'dan ilçi geldi, ne suret-ilen geldi gitdi.

Rum padişahınun ilçisi Rum'a geldükden sonra Mısır pa­ dişahı bir ilçi göndürdi; eyü hediyeler-ile Rum'a geldi, peş­ keşlerin 'arz itdi [375] kagıdın dahı sundı. Kapucıbaşı aldı. Okımadılar. Padişah-ı Rum ilçiye eyitdi: "Ben sana turu geldügüm ceddün 'izzetine, Hôşkadem 'izzetine geldün [diye degül] Hayf degül mi Mısır tahtı gibi şehre kanun ka'ide bilmez kişiler hükm eyleye." didi. İlçiye ta'zimler it­ di, mübalaga mallar virdi, kendü padişahlıgına layık 'ata­ lar itdi, göndürdi.

İlçi kim Mısr'a vardı, her ne kim gördi işitdi-y-ise habar virdi. Mısır begleri dahı ittifak itdiler, Rum padişahına fida­ yiler göndereler kim helak ideler. Rum padişahı dahı müte­ nebbih oldı. Fidayiler dahı Rum'a geldi, tutdılar, padişaha getürdiler. Sardı, maksudların ne'ydügin bildi. Anları gine Mısr'a göndürdi, siyaset itmedi ve illa kalbinde 'adavet ga­ lib oldı. Bu hal üzerine bir niçe vakt dahı turdılar. Ahir Çer­ kez begleri o beglerine agu virdiler, helak itdiler.

Ve bunun tarihi hicretün sekiz [yüz] altmış bişinde vaki'

[376] oldı.

BAB [174]

Anı beyan ider kim Kayıtbay [adlı] bir kişi

Mısr'a sultan oldı.

Rum padişahı dahı "Taht kutlu olsun!" diyü ilçi göndürme-

576

Çevriyazı: Hazii Meniikıb u Teviirih-i Al-i Osman

di. Mısır sultanı dahı Şahsüvar'un üzerine leşker göndürdi. Şahsüvar'a bulışdılar. Şahsüvar Mısır leşkerin basdı ve niçe bin erierin tutdı, öldürdi. Ahir ol Şam nayibi kim kaçmış Şahsüvar'a gelmiş-idi, ol eyitdi: "Beni gönder, seni Mısır sultanıla barışdurayın." didi. Koyuvirdiler. El-hasıl bunun kıssası çokdur

Şahsüvar'ufi galib oldugı Rum sultanı kuvveti-le idi. Ahir Mısırlu Şahsüvar'un elinden 'aciz kaldılar, niçe kal'aların ve niçe şehirlerin harab itdi. Mısır padişahı dahı Rum padişahı­ na ilçi göndürdi. "Şahsüvar'un cemi' vilayeti senün olsun. Ana sen yardım itme." didi. Rum padişahı dahı kabul itdi. Sultan-ı Mısır dahı Şahsüvar'un yanında olan Türkman beg­ lerine keseler-ile [377] füloriler göndürdi; eyitdi: "Rum padi­ şahı bizümle bir oldı. Şahsüvar'a yardım itmez." didi. Türk­ man begleri Şahsüvar'a hayin oldı. Üzerine leşker göndürdi, Şahsüvar'a mukabil oldı. Türkman begleri Şahsüvar'ufi ya­ nından gitdiler, Mısır leşkerine vardılar. Şahsüvar kaçdı, Za­ mantu hisarına girdi. Mısır leşkeri hisarı kuşatdı. Şahsüvar'ı hile ile hisardan çıkardılar. Boynma zencir dakdılar, Mısr'a iletdiler, üç kardaşıla. Çengel-ile öldürdiler. Babuzüveyle üs­ tünde helak itdiler. Vilayetin Budak Beg'e virdiler.

Rum padişahı dahı habar göndürdi kim; "Kanı 'ahdün! Şahsüvar'un memleketin bana virsen gerekdi." Cevab vir­ diler kim: "Ne didükse didük, düşmanı ala getürdük." Pa­ dişah-ı Rum dahı buna melul oldı. Bir dahı 'adavete bu se­ beb oldı.

Nazm

Yine bir dürlü silret tutdı 'alem

Neler düzer likin görmez adem

Suretde kendüyi kuvvetlü bilür

Veli ma'nide ol kemden olur kem

Bu maceranun tarihi hicretün sekiz yüz altmış tokuzunda vaki' oldı; Sultan Muhammed Han-ı Gazi zamanında.

577

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

BAB [175]

Anı beyan ider kim Şahsüvar öldükden sonra ne vaki' oldı?

Şahsüvar öldükden safira Budak kim beg aldı tekrar, Rum padişahı yanında bir kardaşı dahı var-ıdı 'Alaeddevle dirlerdi. Ol dahı Türkman begligine heves itdi. Rum padişahından destur dilediveyardım istedi. Padişah dahı oglınufi kapucısıbaşıyla ve bir niçe kullar koşdılar; vardılar, Budaga mukabil aldılar. 'Alaeddevle yanında olan Türkman begleri hayin aldılar, Türkınana kaçdılar. 'Alaeddevle münhezim aldı. Leşkerüfi ba'zısı etrafa tagıldı. Rum padişahı koşdugı kapucıbaşıyla vardı. Sis'ün nayibi bunları tutdı, kırdı, başların Mısr'a gön­ dürdi. Mısır sultanı dahı emr itdi Çerkez'e. Ol başları mey­ dana iletdiler, top idüp [379] çevgan-ile oynadılar. Padişah işitdi: "Benüm kullaruru Türkmandan kaçup anlara sıgını­ vardugı 'acebdür." Bir dahı 'adavete sebeb bu aldı ve illa alaca dostlug-ıla alaca düşmanlıgı elden komadılar.

Nazın

Cihanda dostlugı düşmanlıg olur Veli safiında hem peşimanlıg olur

'Aceb karhanedür hem güler aglar Gehi saglık gehi sayrulıg olur

Bu çarhufi bünyadı böyle aldı Öfii safima küymez sürgün olur

,Aşıki yaz menakıb it temaşa Dime egri veya togrılıg olur

Bu maceranun tarihi hicretüfi sekiz yüz seksen üçind va­ ki' aldı, Sultan Muhammed-i Gazi devrinde.

BAB [176]

Anı beyan ider kim bundan sonra ne vaki' oldı?

Padişah bu fi'le mukayyed olmadı, bir nice yıldan safira

578

Çevriyazı: Haza Menakıb u Tavarih-i Al-i Osman

taht mübarek olsun, diyü Kayıtbay'a ilçi göndürdi. Eyü he­ diyeler-ile çavuşbaşın ilçi göndürdi. İlçi kim Mısr'a [380] vardı, gine kanun üzre hürmet itmediler. İlçi müteşekki gel­ di. Rum padişahına habar virdi. Rum padişahı buna dahı melul oldı. Ahir Mısır sultanı dahı bu ilçinüii ardınca dahı [ilçi] göndürdi; muhtesibin göndürdi. Bu muhtesib gelmesi padişaha hôş gelmedi; anuiiçün kim bu muhtesib ehl-i su­ kuii ulusıdur. İmdi bunun gibi ulu padişahlara bu muhtesib göndermek hiffetdür. Sultan Muhammed-i Gazi bu hareke­ te melul oldı. Bu dahı gine 'adavete menşe' oldı.

Nazm

Kişilik bilmege insan gerekdür Ve hem ol talib-i Sübhan gerekdür

Ne bilsün cevheri pula satanlar

Ki Çerkez'dür aiia haridar gerekdür

'Aşıki haniara oldı du'acı

Gönül ma'murlıgına han gerekdür

Bu ilçinüii tarihi hicretüii sekiz yüz seksen dördinde vaki' oldı.

Sultanü'l-mücahidin Muhammed Han-ı Gazi Allah rah­ metine vardı. Oglı Bayezid Han tarihin sekiz yüz seksan al­ tısında padişah oldı.

BAB [177]

Devr-i Sultan Bayezfd Han-ı Gazi

Sultan Muhammed Allah rahmetine vardı; iki oglı kaldı; bi­ ri Sultan Bayezid ve biri Cem Sultan. Sultan Bayezid tahta geçdi, padişah oldı. Cem Sultan kaçdı, Mısr'a vardı. Mısır sultanı i'tibar itmedi. Mekke'ye giderken Mısırlu Ka'be'de oturmaga komadılar. Cem dahı başın a:ldı, kafir vilayetine gitdi. Sultan Bayezid eydür: "Ne 'aceb bu Mısırlu! Babam­ ıla dostlık itmediler, benümle dahı 'adavete başladılar. Hu-

579

Aşık Paşazade 1 Osmano!julları'nın Tarihi

susa ki karındaşum anlarun sebebile kafire esir ola." didi. Ve hem 1Alaeddevle'nün üzerine defe1at-ıla leşker gön­

dürdi ve her vardukça Mısır leşkerin sıdı. Ahir Mısır sulta­ nı Mısır'dan 1azim leşker çıkardı. [260] Hükm itdügi yirün leşkerini hep çıkardı ve dahı niçe bin 1Öşri 1Arabına virdi1 1Alaeddevle'nün üzerine göndürdi. 1Alaeddevle dahı Rum padişahı etegine yapışdı, eyitdi: "Devletlü sultanum! Ben kuluna himmet eyle." didi. "Bana bir sancag yoldaş vir1 1Arab vilayetin feth ideyin1 sultanumun olsun." didi. "He­ man ben kulun anlarun şerrinden emin olayın." didi. Sul­ tan Bayezid dahı bu 1Alaeddevle'nün sözine i1timad itdi1 bir sancag er virdi. Horman hisarınun nevahisine kondılar. Gördiler kim leşker-i 1Arab karşu vardılar. Ceng-i 1azim ol­ dı; sabahdan kuşluga degin. Haleb beginün başın kesdiler. Ulu hacibini, Rum kal1a begini ve Bere [Beriyye ?] begini ve 1Anteb begini ve niçe IArab beglerini bile tutdılar Sultan Bayezid'e göndürdiler ve niçe beg dahı. 1Arablarun [261] ok atar baş barmakların kesdiler, koya virdiler ve ol Mısır'dan gelen sultan kulları ceng itmediler. Malatıyye yolına gitdi­ ler. 1Alaeddevle bu sancag begine "Hey ne turursın! Bu sul­ tan kulları bizüm avumuzdur." didi; ardına düşdi. Mala­ tıyye derbendinde irişdi. O sultan kulları derbende busu komışdı. 1Alaeddevle tuymış habar virmedin kaçdı. Bu sancag begi gafil-iken ceng itdi. Sancag begi münhezim ol­ dı. Ordılarını 1Alaeddevle Türkınanı yagmaladı.

Nazın

1Aduya varmaga er gerekdür Hem adın sakınur server gerekdür

Sakına dininün gayretini hôş Kemal-i lutfa ol mazhar gerekdür

Sirac-ı İslam ol han gaziye

O Türkman ne'yledi bilmek gerekdür

Bu maceranun tarihi hicretün sekiz yüz seksan yidisinde vaki1 oldı, Sultan Bayezid devrinde.

580

Çevriyazı: Haza Menakıb u Tevarih-i Al-i Osman

BAB [178]

Bu maceradan sonra [262] ne vaki' oldı?

Rum tarafından Karaman beglerbegisi yörüdi. Külek hisa­ rın ve Analakşan hisarın ve Mozalan [Molan] hisarın ve Barsbeyte hisarın ve Adana ve Tarsis ve dört hisar dahı ka­ fir elinde-y-idi, Müsülmanları komazlardı hisarına girme­ ge. Cemi'ini feth itdiler. Bir Müsülman ki hisarına ugrasa andan bac alurlardı. Ziyade söz söyleyeni dögerlerdi ve hem Müsülmanlarun dinlerine sögerlerdi ve keliselerinde çan çalariardı ve hiç bir Müsülmana haraç virmezlerdi.

Karagöz Beg kim ol hisariarı feth itdi, padişah-ı Rum'a bildürdi. Padişah emr itdi; kafideri hisardan çıkardılar, ke­ liselerini mescid itdiler, kafirlerün evlerine Müsülmanlar sakin oldı. Karagöz Beg ol hisariarı berkitdi; padişah hizme­ tine geldi.

Bununtarihi hicretüfi sekiz yüz seksen yidisinde vaki' oldı.

BAB [179]

Anı beyan ider ki bulardan sonra ne zahir oldı?

Mısır sultaruna habar virdiler kim "Rum padişahınufi bir edna kulı geldi, bu kadar yiri zabt itdi." didiler. Mısır sulta­ nı dahı leşker göndürdi, Haleb'e vardı. Rum padişahına da­ hı habar oldı kim "Mısır sultanı leşker cem' itdi, Haleb'e gel­ di. Ol aldugumuz hisariarı gine almak ister." diyü. Ve hem ol hinde Rum padişahından Mısr'a ilçi varmış-ıdı. İlçi rnek­ mbında şöyle yazılmışdı kim: "Ol benüm kulum feth itdügi hisar benüm muradum degül-idi. Ve illa Karaman vilayeti­ ni Hak te'ala ben kulına müyesser itdi. Amma Varsak viia­ yeti temerrüd iderler ve Turgudoglı haramilik iderler. Yolla­ rı kesdiler, vilayet-i Karaman'a rahatlık virmezler." didi.

Mısır sultanı bu söze i'timad itmedi; Turgudoglı'na ve Varsak beglerine mübalaga mallar göndürdi. Eyitdi kim: "Karaman'a meşgul olun, [264] size yardıma leşker dahı vi­ reyin." didi. Bu tarafdan Rum padişahı dahı bir sancag

581