AIKPAAZADE. OSMANOULLARI’NIN TARH. 2003

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

ziler kabul itdiler. Kafir leşkerinün üzerine yörüdiler. Kafir dahı pırankı topların kurmış; atmaga başladı. Gaziler dahı gayret-i islamı yüreklerinde muhkem idüp yörüdiler, kafi­ rün [255b] üzerine galebe itdiler, kafire göz açdurmadılar.

Nazm

Karışdı bir birine ceng iderler Veli kafire tagı teng iderler

Çü eınr oldı kılıç çekdi gaziler Kafirler kırdı, kan dökdi gaziler

Teferrüc it, ne iş ider gaziler Kafir leşkerini sıdı gaziler

O toplar kim atdılar, gaziler o top 'arabalarınun üstine düş­ diler, 'arabalarını bozdılar. Kuşluk vaktinde kafirlerün leşke­ rinün öfiine yitişdiler, ta beyne-salateyne degin ceng-i sulta­ ni olundı. Ahır Hak te'ala kemal-i lütfından gazilere fursat virdi. Kafir leşkerini basdılar, sıdılar. Kafiri ol [256a] mikdar kırdılar kim, kafirün başlarından menareler yapdılar; ve hem nicelerin dahı esir itdiler ve cemi' ol vilayetde gazilerün elle­ ri irdügi yirde şinlik ve abadanlık komadılar; yıkup harab it­ diler. Yıkdılar ve yakdılar, harab itdiler. İki ay mikdan gazi­ ler Kara Bogdan vilayetinde gazalar itdiler. Malın ve ni'me­ tin, nakdin aldılar; toyumluklar oldı. Ögrek-ile atların aldılar ve süri-y-ile koyunlarını. Ve cemile mahbubelerin gaziler ba­ gırlarına basdılar. Ve saglık, selametlıg-ılan Sultan Muham­ med Han'un eyyam-ı devletinde girü vilayetlerine geldiler.

Ve bu gazavatun tarihi hicretün sekiz yüz seksen birinde vaki' oldı; Sultan Muhammed Han-ı Gazi elinden.

BAB [256b], [163] [153]

Anı beyan ider kim padişah Kara Bogdan'ı kim sıdı, döndi, Tuna kenarına geldi.

Habar geldi kim, Üngürüz kafiri geldi, Tuna kenarında hi­ sarlar yapdı; Müsülman memleketinün ':lcında, Semendire

542

Çevriyazı: Hiiza Menakıb u Tevarih-i Al-i Osman

yanında. Ve galaba yaraklar kadılar kim uca, vilayet-i isla­ mı harab ideler; fikirleri budur. Padişah bu habarı işidicek hernan oradan ol hisarlarun üzerine yörüdi kudret-ile. Ol vakt kış, katı olmış-ıdı; gayetde kış-ıdı. Vardı, ol hisarlarun üzerine indi. Çıgırdan taşra atlu çıkamazdı. Ve karun de­ rinligi şol mikdar-ıdı kim atun üzegüsinde-y-idi; dahı yo­ karu-y-ıdı. Ve bu Tuna suyın dahı mübalaga buz tutmış­ ıdı, tonmış-ıdı. Leşker-i İslam vardı, buz üstinde kondı. Ve hisadar dahı [257a] Tuna kenarında-y-ıdı. Heman-dem kon­ dukları gibi yagma buyurdı, hisarları. Ol gün yörüyiş oldı. Alışamın kafider eman dilediler. Eman virdiler. 'Ahd-ilen hisariarı teslim itdiler. Padişah kafirlerün hatırı olanları pa­ dişah yanında turdı ve hatırı olmayanları destur virdi, va­ rup iklimine gitdi. Amma bunda kalanlarını padişah Ana­ tolı'da hisariara kodı, tirnar itdi. Ve ba'zısınun hiyaneti bu­ lundı. Anun gibi olanı satdılar, nakd itdiler. Ol hisariarı yakdılar, hiç eser komadılar.

Ve bu fethün tarihi Kara Bagdan tarihinden iki buçuk ay sonradan vaki' olundı; Sultan Muhammed Han-ı Gazi elinden.

BAB [154]

Anı beyan ider kim Sultan Muhammed Han-ı Gazi İskenderiyye-i [257b] Amavud'ı ne suret-ilen vardı ve anda ne'yledi ve anda varmasına sebeb ne oldı, anı bildürür.

Bir gün padişah devlet-ilen oturmış-ıdı Edrene'de. Etrafdan habarlar açıldı kim kankı vilayetün halkı padişaha muti' ol­ maz, didiler. Eyitdiler kim, "Bu İskenderiyye kafideri gayet serkeşler; hiç kimseye olar muti' olmazlar." didiler.

Padişah eydür: "Meger anlarun leşkerleri çokdur ola ve hem erleri be-gayet dilirdür ola?" didi.

Yanındagılar eyitdiler: "Devletlü sultanum! Ol İskenderiy­ ye vilayetinün halkı temerrüd itdügi ol hisar sebebindendür. Ol hisara i'timad iderler; gayet muhkemdür, dirler ola."

543

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

Padişah eydür: "Ol hisar alınmasına hiç derman yok mı­ dur ola? Ve leşker üzerine varımaz mı, ne hallüdür?" [258a] Eyitdiler: "Devletlü sultanum! Leşker varur yirdür ve illa anun hisarı gayet muhkem hisardur. Alınmasında hayli

zahmet çekilür." didiler.

Padişah eydür: "İmdi anun tedarükin idün kim ol dahı in­ şaallah feth olma!" didi.

Hernan sa'at padişahun bir kulını ta'yin itdiler, İskenderi­ ye'ye göndürdiler. Vardı, İskenderiye üzerine düşdi. Hayli bari cengler olundı; feth idemedi. Padişahun mübarek hatı­ rında ol hisarun hayali gitmezdi.

Padişah Kara Bogdan gazasından kim devlet-ilen İstan­ bol'a geldi, İskenderiye'nün tedarükine meşgUl oldı. Gedük Ahmed'e eyitdi: "Yöri sen var, ol hisarun üzerine in." didi. Gedük Ahmed biraz ihmal itdi. Padişah Ahmed'i [258b] tu­ tup Bogazkesen hisarında habs itdürdi.

Padişah leşker-i İslam cem' itdi; "Niyyet-i gaza" diyüp yörüdi, vardı, hisarun üzerine düşdi. Toplar kuruldı, ceng­ i sultaniler olundı. Hisarun niçe yirlerin, ba'zı burçların dahı yıkdılar. Andan yarışlar itdiler. Hak nasib itmedi, alımadı­ lar. Üzerine bir havale yapdılar. Havale içinde yarar erler kodılar. Cemi' vilayetleri feth olundı, [164] hisar yalunuz kaldı. Padişah devlet-ilen girü tahtına geldi, cülus itdi.

Ahır ol çeri ve havale ol hisarı bunaltdı. Hisarun kafide­ ri çeride baş olan gazilere habar göndürdiler kim '"Ahd­ ile hisarı size virelüm; amma şol şart-ıla kim gidenümüz gide, kalanumuz kala. Bize zararunuz tokunmaya!" didi­ ler. Gaziler dahı İstanbol'da [259a] padişah'a habar gön­ dürdiler, küffarun ahvalların bildürdiler. Padişah dahı ra­ zı olup kabul itdi. Ol 'ahd üzerine ol hisar halkı mu'ahade itmişler-idi, hernan ol mukarrer olundı. Kafider hisarı vi­ rüp teslim itdiler. Halkınun gideni gitdi ve ihtiyarı-y-ıla kalanı ol hisarda kaldı. Ve bir niçe keliseleri mescidler it­ diler. Ve giden kafirlerün evlerini anda temekkün olan ga­ zilere virdiler.

İskenderiye, darü'l-küfr iken, elhamdülillah, darü'l-İslam oldı kim Sultan Muhammed Han-ı Gazi elinde.

544

Çevriyazı: Hiizii Meniikıb u Teviirih-i Al-i Osman

Nazın

Feth aldı görün İskenderiyye Yakın hisarı odur berre bahre

Anı Hak virdi Gazi Şah Han'a [259bJ Ümizdür kim döne Firenk beriye

Bu fethün tarihi hicretün sekiz yüz seksen üçünde vaki' olundı. Bu Sultan Muhammed'ün cemi'i gazası İskenderiy­ ye'de tamam oldı. Andan sonra geldi 'adle ve bedle tamam meşgUl aldı. Andan Kostantiniyye'nün yayıaklarında seyr eyledi; tarihün sekiz yüz seksen beşine degin..

BAB [159] [155]

Anı beyan ider kim Sultanü'l-mücahidfn

Sultan Muhammed Han-ı Gazi bu fena sarayından ol darü'l-beka sarayına varması ne suret-ile olundı, anı bildürür kim ol sefer de hicretüfi sekiz yüz seksen altısında vaki' olundı ve hem ol Safer ayınun yigirmi yidinci güni Cum'a gün-idi. [260a]

İstanbol'dan göçüp deryayı geçdi; Anatalı vilayetine seyr it­ meg-içün. Bir kaç göç yöridi. Anatalı'da Rebi'ü'levvel ayı­ nun dördünci güni pençşenbeh gün, Maldepe'nün çayırına kondı. Tamam 'asır namazı vaktinde fena sarayını terk idüp baki sarayına nakl itdi.

Nazın

Hernan kim pervaz itdi la-mekana

Ne velvele düşer gör bu mekana

Tolundı can güneşi çün cihandan

Ziyalar şu'lesi irdi ziyana

Umaruz fazl-ı Yezdan ola zayid

Niçe mürted kafir gele imana

545

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

BAB [159] [156]

Anı beyan ider kim Sultan Muhammed Han-ı Gazi kim Allah rahmetine kavuşdı, kaç oglı [260b] kaldı, anı bildürür.

İki ogulları kaldı. Birisi Sultan Bayezid Han'dur kim o, taht-ı Ertana hakimi-y-idi. ve biri Sultan Cem-idi kim taht-ı Yu­ nan'da hakim-idi.

SÜ'AL.- Ya Sultan Muhammed Han-ı Gazi'yi ne'ylediler? CEVAB.- Vezirleri, kadı-'askerleri, Sultan Muhammed'ün mevtini ol gice İstanbol'a getürdiler. Keklik Mustafa, Sultan Bayezid'e gitdi kim atasınun vefatın habar vire. Bu Kara­ manlu vezir dahı kendünün bir kulını ol dahı Karaman'a, Sultan Cem'e göndürdi. El-hasıl, bu aralıkda maceralar çok­ dur; fakir ihtisar itdüm. Keklik Mustafa, Sultan Bayezid'e habarı iletdi: "Sen sag ol, baban ahirete nakl itdi." didi. Bu

habarı işidicek Sultan Bayezid tahta teveccüh eyledi.

Nazm [261a]

Şükür itdi tecelli nur-ı devlet Yine Hak'dan irişdi cümle ni'met

Yine gör ehl-i İslam şad alısar

Ki Hak, Han Bayezid'e virdi nusret

İlahi 'ömr-i devletin ziyad it 'İnayetünden ire ola şevket

İlahi 'asilerini zebun it

Ki kuvvetlü ola zatında heybet

İlahi devletin fursatın artur

Ki Han Bayezid'dür ehl-i mürüvvet

,Aşıki yaz menakıbını bu hanun Du'a ide veliler bile himmet

Sultan Bayezid Han, Rebi'ülevvel ayınun yigirmi birinci [261b] gün yikşenbeh gün-idi, gelüp İstanbol'a serir-i salta­ nat tahtını mübarek vücudı-y-ıla müşerref itdi, tahtı ve vila-

546

Çevriyazı: Haza Menakıb u Tevarlh-i Al-i Osman

yeti ma'mCır itdi. Ve hem o tarihde kim hicretüfi sekiz yüz seksen altısında vaki' olan Rebi'ülevvel ayınun yigirmi bi­ rinci güni-y-idi.

BAB [157]

Sultan Bayezid Han-ı Gazi'nün tahta geçdügini yazdufi; ya karındaşı Cem n'oldugın dimedüfi?

CEVAB.- Beyan ideyüm ve hem bu bab dahı anı beyan ider.

Sultan Cem'e Karaman sefihleri igvalar virdiler; Sultan Cem'i alup Bursa'ya gelür oldılar. Sultan Bayezid Han'a da habar oldı. İki bifi mikdan yifiiçeri göndürdi. Deniz tarafın­ dan vardılar. Mudanya'dan Bursa'ya irişdiler. Cem dahı ma'an bile irişdi. [262a] Bursa halkı umarlardı kim Sultan Ba­ yezid kendü bile gele-y-idi. Hernin yifiiçeriler yalufiuz gel­ düginden ihtiraz itdiler. Zira kim yifiiçerinüfi ba'zısı İstan­ bol'da kendülerüfi adına sıgmaz işler işlemişler-idi. Ve hem Sultan Cem dahı kendü padişahiarı oglı-y-ıdı. Anufiçün afta muti' oldılar ve hem bundan öfidin yalancı müneccimlerüfi bir zu'm-ı fasidieri var-ıdı. Eydürler-idi kim: "Atasından sonra padişahlık Sultan Cem'üfidür." dirler-idi. Ve ba'zı ak­ valleri sahiha mayil-idi ve illa kim galib degül-idi.

SÜ'AL.- Ya ne-y-idi?

CEVAB.- Şöyle-y-idi kim, ol asl-ı Al-i Osman tahtına pa­ dişah olsa gereg-idi. Geldi Bursa'da oldı; didükleri gibi. Ve kanun-ı padişahlıgı sürdi ve eyledi. Bu tarafda devlet-i Sul­ tan [262b] Bayezid Han galib-idi. Ol kadim Al-i Osman tah­ tını kim Sultan Bayezid Han'un devleti feth itdi ve Cem'ün saltanatı hernan ol kadar-ıdı Ve ol yalancı müneccimlerüfi de zu'm-ı fasidieri bunda tamam olundı. Ve Karaman sefih­ leri dahı melul ve magbun oldılar ve mahzun oldılar.

Nazın

Neyi kim takdir-i Hak yazdı anı

Anun kısmetidür yazılan divanı

547

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

Çü hattı muhkem katibi üstad irer menziline anun servanı

Sa'du nahs-i tali' kim yazıla ol Zahir olan ahir anun beyanı

Çü dal devletde galibdür Cem üzre [263a] Ko kaçsun Cem'i kim tutman siz anı

BAB [158]

Anı beyan ider kim Sultan Cem halası Selçük Hatun ve Mevlana Şükrullah oglı Ahmed Çelebi'yi, Sultan Bayezid Han'a yalvarmaga göndürdi;

andan ne zahir oldı, anı beyan idelüm.

Bu tarafdan Sultan Bayezid Han devlet-ilen lavu leşker­ ilen İstanbol'dan Anatalı'ya geçdi kim Sultan Cem'ün üze­ rine vara-y-ıdı. Yolda Selçük Hatun gelüp Sultan Bayezid ile buluşdı. Sü'alin itdi ve cevabın işitdi. Ve Mevlana Şük­ rullah oglı cevabı alup Bursa'ya gitdi. Cevab, Cem'i Bur­ sa'dan kaldurdı; Yinişehr'e çıkardı. Sultan Bayezid dahı devlet-ile Cem'ün üzerine vardı. Hernin ki Karaman karga­ ları ve kuzgunları Sultan [263b] Bayezid'ün şahinlerin gör­ diler, tagıldılar, kaçdılar. Cem dahı Sultan Bayezid Han'un salabetine döyemedi, başın alup kaçdı. Padişahun kulları yiniçeriler irişüp cümle gelen 'azabları kırdılar ve hayli tor­ lak toplak ışıklar dahı gelmişler-idi, anları dahı hôd hep kırdılar. "Siz dervişler olasız, bu padişah-zadeler arasında siz ne'ylersiz." didiler.

Sultan Cem, Yinişehir'den Konya'ya altı günde vardı. Anasını ve dahı cariyelerinün ba'zısını alup andan togrı Mekke tarafına gitdi. Sultan Bayezid dahı sürdi, Karaman vilayetine çıkdı ve ol vilayeti de zabt itdi. Ve bu aralıkda bu­ nun kıssası çokdur; fakir muhtasar itdüm. El-hasıl-ı kelam, Sultan Bayezid Han-ı Gazi, girü devleti-ilen [264a] İstan­ bol'a, tahtına geldi, cülus itti; vallahu a'lem.

548

Çevriyazı: Haza Menakıb u Tevfırih-i Al-i Osman

BAB [159]

Anı beyan ider kim Sultan Cem Mekke'ye vardugından soiira ne'yledi ve bunda Sultan Bayezld Han

dahı ne'yledi, anı bildürür.

Sultan Cem, haccını tamarn eda itdükden sonra Mekketul­ lah'dan sürdi, Mısr'a indi [167] ve bu tarafda Gedük Ahmed Larende'de oturrnış-ıdı kim Kararnanoglı İçil'de-y-idi; ge­ lüp fesad itrnesün diyü, anda bekler-idi ve hem gelürse Ka­ raman rnüfsidlerini tagıda-y-ıdı. Cem hôd Mısr'a gelmiş­ idi. Kararnanoglı'nun tezvir rnektubı-y-ıla Sultan Cem girü

Rum'a hareket itdi. Sultan Bayezid Han dahı anun hareke­ tinden agah oldı. Lavu leşkeri-y-ilen İstanbol'dan Anato­ lı'ya [264b] geçdi. Sultan Cem, anasını Mısır'da kodı. Kendü­ si, Cem, sürdi Atana'ya geldi. Kararnanoglı Kasım Beg dahı Sultan Cern'i Adana'da karşuladı. Padişahun bir hayin ku­ lı, Engüri sancagı begi-y-idi, ol dahı Engüri'den kaçup var­ dı, Cem-ile buluşdı. Adana'dan Cem, Rum'a teveccüh itdi. Gedük Ahmed dahı bunlarunhalinden rnütenebbih oldılar­ dı kim, hal böyledür; Sultan Bayezid tarafına tutdılar yüzi. Bunda 'acayib ve garayib haller ve ahvaller çokdur. Fakir, ihtisar itdürn; anun-içün kim hayinlar zahir olur.

Cem, Kararnanoglı-y-ılan yöridi; Engüri'ye geldiler. Bu tarafdan Sultan Bayezid Han dahı yörüdi; togrı Engüri'ye hücurn itdi. Sultan Bayezid Han varrnadın [265a] ol hayin kim Cem'e varrnış-ıdı, Arnasiyye leşkerinden Engüri neva­ hisinde karavul göndürrnişler-idi, ol hayine buluşdılar, aman virrneyüp kelb gibi depelediler. Ve anun-ila bile gelen Kararnan kuzgunlarınun ba'zısını kırdılar ve kurtulanı güc­ ile başın alup kaçdı.

Bu tarafdan Sultan Bayezid Han dahı devlet-ilen sürdi, En­ güri'ye vardı. Engüri'de birkaç gün rahat aldılar. Cem, Kara­ rnanoglı-y-ılan kaçup İçil'e girdi. Sultan Bayezid Han dahı tek­ rar girü Konya'ya çıkdı, Cem'ün ardınca. Erler seçdiler, kovdı­ lar. Cem kaça vardı, leb-i deryaya indi. Bir gemi eline girdi; bindi gemiye, taraf-ı deryaya gitdi. Bilinmez kandalıgı. Bunda dahı garayib ve 'acayib hikayetler çokdur; fakir ihtisar itdürn.

549

Aşık Paşazade 1 Osmanoğulları'nın Tarihi

Sultan [265bJ Bayezid andan sürdi; devlet-ilen girü İstan­ bol'a geldi. Tarih, hicretüfi sekiz yüz seksen yidisinde vaki' olundı, Sultan Bayezid Han elinde.

Nazm

'Adu kim def' ola ol kat' olupdur Adı diri, o ma'nide ölüpdür

Dahı gülmez anufi canı ya göfili Harabdur bagçası göfili solupdur

BAB [160]

Anı beyan ider kim Sultan Bayezfd Han, Cem'i kim vilayetden sürüp çıkardukdan soiira,

kim nabedfd oldı, soiira Sultan Bayezfd neye meşgul oldı.

Ve devlet-ile İstanbol'a geldi, tahtına geçdi, oturdı; erkan-ı devlet erenleri taraf taraf oturdılar. Oglı Sultan Korkud'ı [266a] Saruhan vilayetine göndürmeklige tedbir itdiler. Ve bir oglı Şahinşah'ı Yunan tahtına Konya'ya göndürmege tedbir itdiler. Bunlar kim yirlü yirine göndürüldi, padişah İstan­ bol'dan çıkdı. Niyyet-i gaza idüp Edrene'ye vardı. Emr itdi kim Anatalı leşkerin ve Rumili leşkerin cemi'i Edrene cevani­ bine cem' itdiler. Padişah hazreti dalu gaza esbabına meşglil oldı. Padişah bu eşgalde-y-iken nagah celeb kullarından biri birine naşayiste hareketler vaki' olundı. Ve ol sebeb, ol sefer­ i gaza te'hlr olundı. Bu iki vilayetüfi beglerbegisine emr itdi kim: "Varuii Tuna suyı kenarında [168] babam hazreti, nev­ verallahu kabrehu, Üngü[rü]z'üfi elinden alup [266b] yıkdugı kal'aları girü yapufi, ma'mur idüii." didi.

Padişahufi emrine muti' aldılar, ol sözi kabul itdiler. Bu kal'alarufi üzerine Anatalı beglerbegisi kondı leşkeri-y-ilen ve mi'marı-y-ılan. Ve bir kal'anufi üzerine Rumili beglerbe­ gisi kondı, leşkeri-y-ilen ve mi'marı-y-ılan. Ve etrafına ga­ ziler gazaya meşgUl aldılar. El-hasıl-ı kelam, yapıldı, ta­ mam oldı. Padişahufi emri-y-ilen hisarlarufi yarakların gördiler ve içlerine yarar ciger-dar gazilerden kodılar. Şim-

550

Çevriyazı: Hazii Meniikıb u Teviirih-i Al-i Osman

di dahı küffara gaza iderler. Andan sonra cümle maslahat tamam oldı. 'Asker-i mansurına destUr virdi; vilayetlerine gönüldiler.

Nazm

Yapıldı kal'alar Tuna suyından

Ne soy soylar gazi kafir sayından [267a]

Soyın soylar o kafirler kızınun Mukadderdür gazilerde bu hudan

Bulurlar mal u ni'met kul karavaş Çmarlu ve yüce servi boyından

Bunun tarihi hicretün sekiz yüz seksen sekizinde vaki' olundı.

BAB [161]

Anı beyan ider kim Sultanü'l-mücahidin

Sultan Bayezid Han-ı Gazi, Kara Bogdan vilayetine varup anda neler feth itdi, anı bildürür.

İstanbol'dan çıkdı Sultan Bayezid, niyyet-i gaza idüp lavu leşker-ilen kurudan Kara Bogdan tarafına yöneldi. Ve derya tarafından mübalaga gemilere azık ve eyü yaraklar, topdan ve tüfekden ve çegreden ve gaza esbabından müheyya idüp toldurdı. [267b] Gemileri dahı Bogdan'a göndürdi. Bu tarafdan kendü dahı karadan sürdi, Tuna kenarına vardı, suyun kenarına kondı. Derya tarafından giden gemiler da­ hı gelüp yitişdi padişahun hizmetine. Heman-dem devlet­ ilen Tuna'yı geçdi. Ve hisarun cengi yaragı-çün esbab it­ mişler-idi; gemilerden anları çıkardılar. Yörüdi, Kili'nün [Kilya] üzerine düşdi. Kurıdan ve deryadan hisarı tolayı kuşatdı. Toplar kuruldı. Gaziler kal'a üzerine yörüdiler. Ceng-i sultani olunmaga padişahdan emir olundı. Heman­ dem toplar atılmaga başladı. Padişahun kulları ve gayrı 'asker her tarafdan mecmu'ısı hücum itdiler ve bir niçe gün eyü sultani [268a] cengler olundı. Hisarı bufialtdılar. Katir­ ler aman dilediler. Padişah anlara aman virdi. Ol hisanİn

551