Түсінік берудің негізгі принциптері

Түсіндіру кезінде халықаралық шарттарға түсінік берудің жалпы және арнацы принциптерін қолдану керек.

Негізгі жалпы принциптерге мыналар жатады:

А) адалдық принципі;

Б) бірлік принципі;

В) тиімділік принципі;

Шартқа түсінік берудің арнайы принциптерәі болып

А) түсіндіру кезінде шарттың түрлі-тілдік мәтіндердің максималды қолдануы;

Б) мәтіннің тең дұрыстылығы, олардың тұп нұсқаулығы түрлі тілде орнатылуы;

В) мәтіннің түрлі тілде бекітілген бірінғай мәнін орнату табылады.

Халықаралық келісім-шарттардың жарамды және жарамсыз негіздері.

1969 жылғы халықаралық шарттар жөніндегі Вена Конвенцияда бекітілгендей халықаралық шарттар толық немесе белгілі бөлімде халықаралық құқықтың негізгі принциптеріне қайшы келмейтін болса, ол жарамды деп есептеледі

Шарт жасау кезінде ережелерді қолдану қажет. Шартты тиісті субъектілер жасау керек, ал келіссөздерді өкілдер тиісті тәртіп бойынша жүргізу керек, яғни күш көрсетпеу, келіссөздер жүргізу барысында өтірік айытпау, пара бермеу керек.

Халықаралық шарт жарамсыз деп есептеледі, егер:

1. ол шарт жасау тәртібіне және құзыретіне байланысты кірмесе, ішкі конституцияларды, нормаларды күдіксіз бұзумен жасаса;

2. шарт бойынша міндеттемеге келісімді қателікпен беру;

3. егер мемлекет басқа қатысушы-мемлекеттердің өтірік әрекеттерінің әсерінен шарт жасаған жағдайда;

4. пара беріп шарт жасаса;

5. келісім жасаған кезде күш көрсетсе;

6. егер шарт жасау кезінде халықаралық құқық принциптерін бұзудағы күш көрсету нәтижесі болып табылса;

7. егер шарт жасау мезетте шарт халықаралық құқық принциптеріне қарсы келетін болса.

Шарттың күшін тоқтату және жою

Шарттың күшін тоқтату, оның қатысушылары арасындағы қатынастарында өзінің міндетті күшін жоюды білдіреді.

Халықаралық шартты денонсациялау, халықаралық келісім-шарттың нақ өзінде қарастырылған тәртіп пен мерзімге сай ескерту жасай отырып, әлдебір мемлекеттің екі жақты халықаралық шарттан бас тартуы (немесе көпжақты шарттан шығуы). Денонсация талаптары келісімшарт жасаушылардың келісімімен айқындалап, соған сәйкес жүзеге асатын болғандықтан денонсацияның құқыққа сыйымдылығы заңдық мәнінен туындайды. Жасалатын халықаралық шарттардың 40 пайызынан астамы олардың денонсациялану мүмкіндігі туралы шарттарды мазмұндайды.

Көп жақты келісім-шарттарды денонсациялаудың тек денонсациялаған мемлекет үшін ғана күші бар; басқа қатысушы тараптар арасында келісім-шарт жалғаса береді. Денонсацияны ішкі ұлттық заңдар мен денонсациялау құқығы берілген органдар жүзеге асырады.

Шарттың мерзімінің өтуі. Бұл жағдайда шарт өзінің күшін автомат түрде жоғалтады.

Тақырып 5. Халықаралық ұйымдар. Біріккен Ұлттар Ұйымы

1. Халықаралық ұйымдардың құқықтық мәртебесі (статусы)

2. БҰҰ - әмбебап халықаралық ұйым ретінде

3. БҰҰ-ң басты органдары

4. БҰҰ-ң арнайы мамандандырылған мекемелері

Дүние жүзінде 3,5 мың халықаралық ұйымдар қызмет етеді. Солардың ішінде негізгі орын халықаралық құқықтың субъектілері болып табылатын 400 ге жуық халықаралық үкіметаралық ұйымдарға берілген. Барлық ұйымдардың ішінен ең белгілі, әрі әмбебап бұл, әрине, Біріккен Ұлттар Ұйымы.

Мемлекеттер тарапынан құрылған алғашқы халықаралық ұйымдар 19 ғасырда пайда болды. Ең бірінші болып Халықаралық электр байланыс Одағы, Халықаралық телеграф Одағы, Халықаралық пошта Одағы құрылды. Мұндай ұйымдардың туындауына халықаралық нарықтың пайда болуы мен дамуы себеп болды.

Сойте тұра, бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуді мақсат етіп қоятын ұйымдар кейіннен құрылды. Осы мақсатпен құрылған Ұлттар Лигасы 1919 жылы дуниеге келді.

Халықаралық үкіметаралық ұйым – деп шарт негізінде құрылаын және сол арқылы осы ұйымның тұрақты жұмыс істейтін органдарын, мақсаттары, принциптері мен өкілеттіктерін белгілейтін, сондай-ақ елдер арасындағы байланыстарды жүзеге асыру үшін белгілі бір құқықтар мен міндеттерге ие болатын мемлекеттер одағын айтамыз.

Халықаралық үкіметаралық ұйым халықаралық құқық субъектісі бола отырып, мемлекеттердің әртүрлі әлеуметтік-экономикалық құрылымдармен қарым қатынасын қамтамасыз етеді, қазіргі кездегі маңызды, ғаламдық мәселелерді шешеді. Халықаралық ұйымдардың дамуы олардың халықаралық құқық субъектілік сипатына ие болуымен тікелей байланысты. Халықаралық ұйымдар заңшығарушылық, кодификациялық бақылау функцияларын жүзеге асырады. Жоғарыда айтылып өтілген функциялары жүзеге асыруы халықаралық ұйымдардың, халықаралық құқықтық реттеу механизміне әсердің өсіп отыруын қамтамасыз етеді. Халықаралық ұйымдар заң шығарушы процеске қатысады, халықаралық құқықтық санкцияларды пайдаланады. Халықаралық ұйымадардың даму процесі ұйымның ішкі мәселелелрдің дамуымен күрделене түсетіндігінің дәлелі болып табылады. Халықаралық ұйымдар өздерінің заңи табиғатына орай мемлекеттердің өзара қарым-қатынасының органы болып табылғандықтан, бұл мемлекеттер ұйымының қызметінің өз мақсаттарын қанағаттандыру үшін қамтамасыз етеді, кейбір элементтерін одан ары дамыта түседі.

Алғашқы халықаралық ұйымдардың арнайы халықаралық құқық қабілеттілігі болмаған, олар бір мемлекетте орналасып сол мемлекеттің билігінде болды. Қазіргі таңда халықаралық ұйымдар дербес құрылым ретінде белгілі бір мемлекеттің билігінде болмай, халықаралық құқықтың тәуелсіз субъектісі болып табылады. Ең алдымен халықаралық ұйым өзі орналасқан мемлекеттен дербес болу керек, ол үшін екі тараптың арасында, халықаралық ұйымның дербестігін, иммунитетін қамтамасыз ететін арнайы шарт жасалады.

Мұндай шарт тұнғыш рет 1926 жылы Швейцария мен Ұлттар Лигасы арасында жасалды. Халықаралық ұйымдар өздерінің халықаралық субъектілігінің көлемі жағынан бір-бірінен айрықшаланады. Бұл ұйымдар мүше болып табылатын мемлекеттермен, басқа мемлекеттермен және халықаралық ұйымдармен шарттар жасайды. Мысалы, БҰҰ мен Африка елдерінің Бірлігі Ұйымы арасындағы қарым-қатынас жасау туралы келісімін келтіруге болады (15 қараша 1965ж).

Халықаралық ұйымдардың санының көбейуі және олардың халықаралық қатынастарда маңызының артуы халықаралық ұйымдардың құқығы деген саланың туындауына негіз болды. Халықаралық ұйымдардың құқығы бұл халықаралық үкіметаралық ұйымдардың құру тәртібін, олардың құқықтық мәртебесін, қызмет ету көлемін, артықшылықтары мен иммунитеттерін белгілейтін жалпы принциптер мен нормалардың жиынтығы. Бұл нормалар 1946 ж. 13 ақпанда шыққан БҰҰ-ң конвенциясында белгіленген.

Мүше саны бойынша халықаралық үкіметтаралық ұйымдарды 1) дүниежүзілік және 2) топтық (аймақтық) деп бөлінеді. Дүниежүзілік ұйымдарға: БҰҰ және оның арнайы мекемелері (ЮНЕСКО, ДДСҰ, ХЕҰ және т.б.); топтық ұйымдарға: Африка елдерінің Бірлігі Ұйымы, НАТО, Америка елдерінің Ұйымы, ТМД және т.б..

Шешімдерді қабылдау процедурасына қарай ұйымдарды егеменді теңдік және салмақты дауыс беру принциптеріне негізделген екі топқа бөлінеді. Халықаралық ұйымдардың көпшілігі егеменді теңдік принципі негізінде қызмет етеді. Ол дегеніміз халықаралық ұйымға кіретін әрбір мүше мемлекет бір дауысқа ие болады.

Ал, Халықаралық реконструкция және даму банкісі, Халықаралық Валюта Қоры сияқты халықаралық ұйымдарда көбіне салмақты дауыс беру принципті қолданады. Мысалы, ХРДБ-де әрбір мүше-ел 250 дауысқа ие, қалған дауыстары оның акция санына байланысты болады. Сондықтан Англия, Франция, АҚШ сияқты елдер ХРДБ-нің несиелік саясатына едәуір әсер етеді.

Қазақстан ХВҚ-на 167-ші, ХРДБ-не - 163-ші мүшесі болды.

Заңдық табиғатына байланысты, халықаралық ұйымдарды а) ұлттардың үстінен қарайтын; б) жәй сипаттағы ұйымдар деп бөледі. Ұлттар үстінен қарайтын ұйымдар өте аз. Олар Евро Одақ өзінің Европарламенті мен Соты бар (1994 ж.).

Халықаралық ұйымдардың құрылтайшыларының статусына қарай а) үкіметаралық; б) үкіметаралық емес деп бөлінеді.

БҰҰ бұл дүние жүзіндегі белгілі және әмбебап ұйым болып табылады. 30 қазан 1943 жылы Москва конференциясында АҚШ, КСРО, Ұлыбритания елдерінің сыртқы істер министрлері қол қойған “Жалпы қауіпсіздік туралы” Декларациясында әмбебап халықаралық қауіпсіздік ұйымын құру туралы шешім енген болатын. 1943 жылы 1 желтоқсан Тегеран конференциясында болашақ ұйымның жарғысы құрылды. Бұл құжат “бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдауды жүзеге асыратын халықаралық ұйымды құру туралы алғашқы ұсыныстар” деп аталды. Осы конференцияда Қауіпсіздік Кеңесінде дауыс беру тәртібі, Халықаралық Сот статутының мазмұны туралы мәселелер шешілмей қалды. Бұлардың барлығы 1945 жылы Ялта конференциясында шешімін тапты. Халықаралық ұйымды құруға байланысты мәселелер бойынша соңғы шешім 1945 жылы маусым айында өткен Сан-Франциско конференциясында қабылданды. Нәтижеде, осы конференцияда БҰҰ-ң Жарлығына алғашқы болып 50 мемлекет қол қойды. 24 қазан 1945 жылы Жарғы өз күшіне еніп, бұл күн Біріккен Ұлттар күні ретінде тойланады.

БҰҰ-ң Жарғысында келесі мақсаттар көзделген:

1. халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау;

2. елдер арасындағы достық қарым-қатынастарды дамыту;

3. түрлі салаларда туындайтын мәселелрді шешу мақсатында халықаралық байланыстарды жүзеге асыру.

Бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшін БҰҰ мына принциптерді басшылыққа алады: егеменді елдер теңдігі, даулар бейбіт құралдар арқылы шешу, мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау, ұйым мүшесінің Жарғыға сәйкес көмек беру, міндеттерін адал ниетпен орындау, БҰҰ-ң Жарғысына қайшы келмейтін жағдайда күш қолданудан немесе қолдану қауіпін туғызудан бас тарту.

БҰҰ-ң қызметінің негізгі бағыттары:

А) бейбіт пен қауіпсіздікті қолдау;

Б) түрлі салада елдер арасындағы байланыстарды қамтамасыз ету;

В) адам құқықтарын қорғау;

Г) халықаралық құқықты кодификациялау және ілгері дамыту.

БҰҰ-ң қызметінде белгілі бір кемшіліктер болғанымен бейбітшілікті сақтап қалу жұмысында БҰҰ-ң орны ерекше. Қарусыздану – халықаралық бейбіт пен қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңызды құралы. Ендеше 70-80 жылдары БҰҰ бастауымен қарусыздандыруға байланысты бір топ маңызды конвенциялар қабылданды.

БҰҰ халықаралық экономикалық және әлеуметтік байланыстар мәселелерін шешуде бір қатар жетістіктерге жетті. Ол үшін арнайы көмекші органдар, комитеттер мен комиссиялар құрылды. Мысал ретінде, сауда мен даму мәселелері жөнінде БҰҰ конференциясы (ЮНКТАД), БҰҰ-ң даму бағдарламасын келтіруге болады.

70-жылдар ортасында маңызды халықаралық құжаттар қабылданды: “Мемлекеттердің экономикалық құқықтары мен міндеттері Хартиясы” және “Адамдардың құқықтарын қорғау” мақсатында адамның құқықтары жөнінде комитет пен комиссия құрылды. БҰҰ шеңберінде 1948 жылы “Адамның құқықтары туралы жалпы Декларациясы” қабылданды, 1966 жылы адамдардың құқықтары туралы Халықаралық Пакттерге қол қойылды.

Дүние жүзіндегі мемлекеттердің барлығы делік БҰҰ-ң мүшесі болып табылады. Қазақстанда БҰҰ-ң, халықаралық қауымдастықтың толық құқылы мүшесі. КСРО-ң құлдырауы нәтижесінде Қазақстанның егемендікке жетуі, БҰҰ-на қабылдауына негіз болды. Сонымен қатар, біздің ел БҰҰ-ң бейбіт сүйгіштік талаптарына сай келді. Қазақ елі өзінің сан ғасырлы тарихында ешбір елге негізсіз күш көрсетіп соғыс жүргізбеген, оның нақты дәлелі ретінде Семей полигонының жабылуын айтуға болады. Республика ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылып, өзін бейбіт мемлекет ретінде бүкіл дүние жүзіне пайл етті. Мемлекет басшысы айытқандай республикамыз өзінің ұлттық қауыпсіздігін әскери емес саяси қарулар арқылы қамтамасыз етеді.

БҰҰ-ң мүшелігіне қабылдау Қауіпсіздік Кеңестің ұсынысымен жүзеге асады. БҰҰ Жарғысының 6 бабы мүшеліктен шығаруды көздейді, бірақ мұндай мысалдар әлі болмаған. Алғашқы да БҰҰ 50 мемлекет мүше болған болатын, ал қазіргі таңда 180 мемлекеттен астам елдер мүше.

БҰҰ-ң органдары екіге бөлінеді: басты және көмекші.

Басты органдарға: Бас Ассамблея, Қауіпсіздік Кеңес, Халықаралық Сот, Экономикалық және әлеуметтік Кеңес, Хатшылық. Көмекші органдар саны 300-ге жуық.

Бас Ассамблея экономикалық, әлеуметтік, білім, мәдениет салаларында халықаралық байланыстарды қамтамасыз ететін. Оның сессиялары жыл сайын өткізіліп, онда әрбір ел 1 дауысқа ие болады. Бас Ассамблеяның жұмыс және ресми тілдеріне: ағылшын, француз, оряс, испан, қытай, араб тілдері жатады.

Бас Ассамблея Қауіпсіздік Кеңестің ұсынысымен Бас Хатшыны тағайындайды. Экономикалық және әлеуметтік Кеңестің мүшелерін сайлайды.

Маңызды мәселелер бойынша шешімдер қабылдайды, жаңа мүшені 2/3 көпшілік даусымен қабылданады.

БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 15 мүше-мемлекеттен турады. Оның бесеуі АҚШ,Франция,Ұлыбритания,Қытай және Ресей – тұрақты мүшелері, қалған 10 мүшелер 2 жылға жылына бесеуден сайланады. Олар тұрақты емес немесе ауыспалы мүшелері деп аталады. Жарғының 24 бабына сәйкес бұл органға халықаралық қауіпсіздік пен бейбітшілікті сақтау міндеті жүктелген. Қауіпсіздік Кеңес бейбітшілікті бұзған мемлекеттерге күштеу шараларын қолдану өкілдігі берілген.

БҰҰ-ның Бас Ассамблеясының 1963 ж. 17 желтоқсандағы қарары бойынша Қауіпсіздік Кеңесіне ауыспалы мүшені сайлау тәртібі белгіленді. Тәртіп бойынша БҰҰ мүшелерінің бейбітшілікпен халықаралық қауіпсіздікті нығаутудағы атқаратын рөлі мен географиялық орны ескерілетін болды. Ережеге сәйкес Қауіпсіздік Кеңес мүшелігіне Африка мен Азиядан – 5 мемлекет, Шығыс Европадан – 1 мемлекет, Латын Америкасымен Кариб теңізі ауданынан – 2, Батыс Европа т.б. елдерден (Канада, Австралия және Жаңа Зеландия) – 2 мемлекет сайланады.

Мемлекет арасындағы кездесетін өзара келіспеушілікпен наразылықтарға Қауіпсіздік Кеңес бейбітшілік шаралар қолдану туралы ұсыныс қоюға хақысы бар.

Халықаралық Сот – БҰҰ-ң басты сот органы. 1945 жылы құрылды. БҰҰ барлық мүшелері Халықаралық Сот туралы Статутқа қатысушы деп танылады, ал БҰҰ мүше емес елдердің Статутқа қатысы ардайым Қауіпсіздік Кеңестің ұсынысы бойынша Бас Ассамблеяның шешімімен белгіленеді (БҰҰ-ң Жарлығы, 93-баб).

Халықаралық Соттың құрылу тәсілі мен қызметі 1946 ж (1972 жылы шамалы өзгертілген) қабылданған Регламент бойынша жүргізіледі. Халықаралық Сот 15 мүшесі БҰҰ Бас Ассамблеясы мен Қауіпсіздік Кеңес арқылы (көпшілік дауыспен) 9 жылға сайланады. Сот құрамының 1/3-і 3 жылға бір рет жаңартылып тұрады.

Халықаралық Сот мемлекеттер арасындағы дауларды және даулы талаптарды өзара келісіп сот қарауына арнайы берген күнде ғана қарап, тұжырымды шеше алады.

Статут бойынша азаматтар арасындағы немесе жеке адамдар мен мекемелердің даулы талаптарын Халықаралық Сот қарамайды.

Халықаралық Сот БҰҰ мекемелерінің сұрауларына консультативтік қорытынды немесе түсіндірме беруге құөылы. Мұндай түсіндірмелер сол мекемелерге ұсыныс болып табылады.

Экономикалық және әлеуметтік Кеңес – БҰҰ басты органы. Экономикалық және әлеуметтік Кеңес – 54 мүше-мемлекеттерден тұрады. Бас Ассамблея Қауіпсіздік Кеңестің ұсынысы бойынша Кеңестің мүшелерін 3 жылға сайлайды. Экономикалық және әлеуметтік Кеңестің сессиясы жылына екі рет болады. Кеңес комиссиялар, комитеттер мен тұрақты комитеттер ден құрылады. Әртүрлі функцианальды және аймақтық комиссиялар бар.

Қамқорлық бойынша Кеңес - БҰҰ Бас Ассамблеясы басқармасымен жұмыс істейтін БҰҰ органы. Ол 1946 жылы құрылған және оның мақсаты - қамқорлығындағы аумақтар басқарылуы үшін жауап беретін үкіметтер олардың өзін-өзі басқару мен тәуелсіздігіне дайындау үшін тиісті шараларды қабылдауын қамтамасыз ету. 1994 жыры Қауіпсіздік Кеңесі қамқорындағы алғашқы 11 аумақтың соңғысына қатысты БҰҰ қамқорлық бойынша келісімін тоқтатты, ол аумақ АҚШ басқарған Тынық мухит аралдары. Сонымен, қамқорлық жүйесі өз міндетін орындады, өткені барлық қамқорындағы мемлекеттер өзін өзі басқарумен тәуелсіздігін алды. Енді қамқорлық міндеттерін Кеңес жағдайлардың талаптарына байланысты отырыстар жүзеге асырылып отырады.

Хатшылық Бас Хатшы басшылығымен жұмыс істейді.

Ол ағымдағы жұмыстардың орындалуына жауап береді, БҰҰ түрлі органдардың түрлі жұмыстарын істеп, олар жасаған бағдарламалар мен саясатты жүзеге асырады. Ол зерттеу жұмыстарын жүргізеді, келіс сөздер, конференциялар өткізеді, әлемдік қауымды мәліметпен қамтамасыз етіп отырады. Хатшылық бөлігіне: Женева, Вена, Райроби, Бангкок және т.б. қалалардағы бөлімшелері жатады.

Бас Хатшы – БҰҰ негізгі әкімшілік лауазымды тұлға – ол Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынысымен Бас Асамблеямен тағайындалады. Берілегн өкілеттік шеңберінде ол халықаралық бейбітшілікпен қауіпсіздік мәселесіне қауіп төңдіреді деген кез келген жағдайға ҚК назарын аудара алады. Бас Хатшы БА БҰҰ жұмысы туралы жылдық есеп беріп отырады, БА, ҚК,ЭКОСОС, Қамқорлық бойынша комитет отырыстарына қатысады және бұл органдар тапсырған басқа да міндеттерді орындайды.

БҰҰ жүйесі БҰҰ оның негізгі және көмекші органдар мен бірге қамтиды. БҰҰ 17 мамандандырылған мекемесі құрылған.

БҰҰ - ол қазіргі әлемдегі ерекше форум, онда түрлі саяси экономикалық жүйелер бар, көзқарастары ерекшелінетін, түрлі қажеттіліктерімен толғандыратын ойлары бар мемлекеттер өкілдер үнемі кездесіп отырады. Әрбір мемлекет өз көз қарасын ұсына алады. БҰҰ жоқ болғанда, әлемдегі жағдай күрделілек болар еді.

БҰҰ Жарғысы – соғыстан кейінгі тарихтағы жалпы мойындалған халықаралық құқық нормаларын қамтитын жалғыз құжат.

90 – жылдары БҰҰ жалпы бейбітшілікті нығайтуға байланысты істерінде Қазақстан Республикасы белсенді рөл атқарды. БҰҰ жұмысына қатысу әр мемлекетке тек ресми көзқарасын білдіруге көмек теспейді, сонымен қатар, ол басқа мемлекет басшылары, сыртқы істер министрлері, түрлі өкілдер арасындағы байланыстарын, ресми емес келіссөздердің, пікір таластардың өтуіне жол ашады. Ал мұндай би ресми келіссөздер бүгінгі дипломатия өте маңызды. Олар қандай да бір мемлекеттің кзөқарасын, алдына қойған мақсаттарын анықтауға көмек теседі.

БҰҰ бейбітшілікпен қауіпсіздікті сақтаудың ұжымдық құралы ретінде қарастыра отырып, барлық бейбітшілік күштер БҰҰ қызметін жемісті етуге тырысады және бұл істе беделді болуын тілейді.