№30 Емтихан билеті

1 Астық тұқымдас шөптердің зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені.

Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы немесе фитономус – Phytonomus variabilis Hbts. (Curculionidae-бізтұмсықтар тұқымдасы,Coleoptera-қоңыздар отряды). Дене тұрқы 4,5-5,5мм-ге дейін жетеді. Мұртшасы буын –буынға бөлінген, денесінің түсі сұр қоңыр. Қоңыздардың алдың арқасында 3 ақшыл жолақтар бар. Дернәсілдерінің ұзындығы 10мм, түсі жасыл, басы қара, арқасында ақшыл жолақ бар. Қоңыздар өсімдік қалдықтарында, топырақта қыстайды. Олар жоңышқаның жапырағымен қоректенді, сабағын кеміріп шұқырайтып тастайды.

Жұмыртқаларын жоңышқа сабағының жоғары бөлігіне салады. Жылына 1 ұрпақ береді. Дернәсілдері көп зиян келтіреді. Гүлдерін, жапырақ бүршігін кеміреді. Есейген дернәсілдер сабақпен, жапырақпен, гүлмен,гүлдің түйнегімен қоректенді.

Күресу шаралары. Фитономустардың санын азайту үшінерте көктемде егістікті бірнеше із салып, тырмалау жұмыстарын жүргізу керек. Жоңышқаны ауыспалы егіске пайдаланған кезде көп жылдық дақылдарға шек қою керек. Көпжылдық егістен жоңышқаның уческелері кем дегенде 500 м алыс болу керек. Жоңышқаның тұқымы мен шөбін кезектестіріп пайдалану керек. Энтомологиялық аулағышпен 10 сермеу жасағанда жоңышқаның көктеу кезеңінде – 3-8қоңыз, сабақтану мен шанақтану кезеңінде -10 дернәсіл түссе, онда инсектицидпен өңдейді.

Жоңышқа қандаласы – Adelphocoris lineolatus Goeze.( Hemiptera - жартылай қатты қанаттылар немесе қандалалар отряды, Miridae – мирида тұқымдасы). Қандала денсінің ұзындығы 7-9мм, түсі сары – жасыл, алдыңғы арқасында екі нүкте орналасқан, қанаттың үстінде қоңырау қара дағы бар. Жұмыртқаларф көпжылдық бұршақ дақылдарының сабақтарында қыстайды. 1 жылда 2-4 ұрпақ беріп дамиды. Дернәсілі мен ересек жәндігі жоңышқаны эспарцетті, түйежоңышқаны,бұршақты ж/е т.б. дақылдарды зақымдайды.сабақтың жоғары бөлігіне, генеративтік мүшелеріне & жапырақтың шырынын сорып, өсімдікке көп зиян тигізеді. Өсімдік мүшесінде өсудің нашарлауы, гүлдің & гүлшанақтың түсуі байқалады.

Күресу шаралары. Көпжылдық бұршақ дақылдарын жинау кезінде кесіндіні төмен 5см-ге дейінгі биіктікте шауып алып, егістен қандала жұмыртқасын сабақпен бірге шеттету керек. Егер 1м² 5-15 қандала есептелсе инсектицидпен өңдейді.

Беде бізтұмсығы: сабақты Apion seniculus Kby., жасылдау A.virens Hbst. . (Curculionidae-бізтұмсықтар тұқымдасы,Coleoptera-қоңыздар отряды). Сабақты қоңыздар жасылдау, аяқтары қара болып келеді. Сабақты бізтұмсықтың дене тұрқы 2- 3,5мм. Қоңыздарының денсі сұр тікенектермен жабылған. Қоңыздар қыстайды. Көктемде олар беде жапырағын шұқырайтып кеміртеді. Жұмыртқаларын біржен кемірейген жерге орналастырады. Дернәсілдер сабақтың ішіне бойлай жүретін жол жасайды. Қуыршақтану сол жерде өтеді. Қоңыздардың жаңа ұрпағы кішкене саңылау кеміріп, сыртқа шығады.

Күресу шаралары. Жемшөп бедесін шанақтану – алғашқы гүлеу кезеңінде шапса, оны жинау & шөпті тез кептірген кезде жұмыртқалар мен жас дернәсілдері өліп қалады. Тұқымдыққа беденің екінші шабылған шөбін қалдырған дұрыс. Егістікті жаппай өскен & шанақтану кезінде инсектицидпен өңдеуге болады.

Сары тихиус тұқым жемірі – Tychius flavus Beck. . (Curculionidae-бізтұмсықтар тұқымдасы,Coleoptera-қоңыздар отряды). Қоңыздар ақшыл сары немесе қызғылт –сары, денесінің ұзындығы 2,5-4мм. Қоңыздар жоңышқа алқабының топырағының беткі қабатында қыстайды. Жұмыртұаларын тесік істеп, жемісбұршақтың ішіне салады. Қуыршақтану топырақта өтеді. Қоңыздың жаңа ұрпағы сол жерде қыстауға қалады. 1жылда 1 ұрпақ береді. Негізгі қауіпті қоңыздар мен дернәсілдер тигізеді. Қоңыздар өсімдік жапырағының төменгі жағынан жағалай паренхимасын кеміріп, зиян келтіреді. Кейінгілері генеративтік мүшерлерді – гүлді & гүл шанақты зақымдайды. Дернәсілдері жоңышқаның бұршағында қыстап, тұқымды құртады.

Күресу шаралары. Тұқымдықты сақтау үшін оны көп жыл өсірілген жоңышұадан кеңістікті оңашалау керек. Егер 1м² 5-8 & одан да көп қоңыз есептелсе, онда жоңышқа егісіне сабақтану мен шанақтану кезеңінде инсектицид қолдануға болады.

Жоңышқа жуан аяқтысы – Bruchophagus roddi. (Hymenoptera- жарғақ қанаттылар отряды, Eurotomidae – жуанаяқтылар тұқымдасы). Кішкене мөлшерлі бунақденелілер, ересектің дене ұзындығы -2,1мм, дернәсілдерінікі – 1,5-2мм. Үлкен араларына қара түс сипатталған, кеуденің үстіңгі бөлігі дөңестеу, құрсағы сабақ тәрізді, мұртшалары мен аяқтары сары – қоңыр. Дернәсілі ақ,иілген. Дернәсілері қоймадағы немесе егін жинау кезінде шашылған тұқымдардың ішінде қыстайды. Қуыршақтану осы жерде өтеді. Имаго тұқым қабығы арқылы ұшады. Потенциалды көп циклді түр. Жұмыртқаны тұқым ішіне салады. Дернәсілдер тұқымның ішіндегісін жеп зиян келтіреді.

Күресу шаралары. Зиянкестің санын азайту үшін дер кезінде шығынғы ұшырапай жинап алу керек. Тұқым қалдықтарын астық тазалау машиналарынан кейін міндетті түрде жойып жіберу керек. Жоңышқа егістігіне көктемде & күзде тырмалау жұмыстарын жүргізіп отыру керек. Егер шанақтану кезінде аулағышпен 10 сермеу жасағанда, ересекткрдің саны 10-20 дана болса, онда егістікті инсектицидпен өңдейді.