№24 Емтихан билеті

1 Көпқоректі қатты қанаттылар. Олармен күресу шараларының кешені. Әр түрлі өс-н қоректенетін қоңыздардың ең қауіпті & көп тараған түрлері Coleoptera - отряды, Poliphaga - отряд тармағы, Elateridae - шыртылдақ қоңыздар, Tenebrionidae – қара денелілер, Scarabalidae - тақта мұртты қоңыздар тұқымдастарына жатады.

Шыртылдақ қоңыздар. Ұзындығы 5-15мм. Алдыңғы кеудесі қозғалғанда шырылдаған дыбыс шығарады. Ересектері 2-4 апта өмір сүреді. Қоңыздың зияндылығы жоқ. Жұмыртқасын топыраққа салады. Бір аналық 30 – 500 дана жұмыртқа сала алады. Дернәсілдері қыстайды. Дернәсіл 13 бунақтан тұрады. Сыртқы қатты қабығы болғандықтан & пішініне қарап оларды сымға ұқсатады. Басы, үш жұп аяқтары жақсы дамыған, түсі сары-қоңыр. Дернәсілдер 3-4 жыл өмір сүреді. Егістіктерде ошақ-ошақ болып кездеседі. Ауылшаруашылық дақылдардың өсіп келе жатқан тұқымымен, ол-ң тамырларымен қоректенеді. Топырақ құрғап кеткенде ө-ң шырынды бөліктеріне кіріп, қоректенеді. Көп тараған түрлері: Agriotes - туысына жататын егістік шыртылдақ қоңыз (A. sputator), жолақты шыртылдақ қоңыз (A.

lineatus L.), далалық шыртылдақ қоңыз (A. gurgistanus Fald.) &

Selatosomus - туысына жататын жалпақ шыртылдақ қоңыз (S. latus F.).

Қара денелілер. Баяу жүретін, түстері қара, ірілі-кішілі қоңыздар. Көп түрлері қанаттары бірігіп кеткендіктен ұша алмайды. Дернәсілдердің алдыңғы жұп аяқтары үлкен, бастары доға тәрізді. Олар жылдам өсіп жетіледі. Далалық (Blaps halophila F.) & кең кеуделі (Blaps lethifera March.) шабан қоңыздары мен жүгерінің қара денелілерінің дернәсілдері (Pedinus femorelis L.) ө-ң жер астындағы мүшелерін, тұқымды зақымдайды. Құмның шабан қоңызы (Opatrum sabulosum . ) зиянды, олар отамалы & көкөніс дақылдардың көшеттерін зақымдайды.

Тақта мұрттылар. Денелері ұзын, не қысқа. Мұрттары жалпақ. Дернәсілдері жуан, етті. Түркістандық жүгері қоңызы (Pentodon dubius

Ball.) көп ө-ң тамырларының етті ұлпаларын зақымдайды, ал

түйнек тамыр жемістілер үшін өте қауіпті. Дернәсілдері өсіп келе жатқан

тұқыммен қоректенеді. Қортық қоңыздың өзі ғана зиянды. Негізінен өскіннің жер үстіндегі бөлігімен қоректенеді. Батыстық мамыр қоңызы, жетісулық мәрмәр қоңыз, маусым қоңызы отамалы, көкөніс & жеміс-жидек дақылдарының негізгі зиянкестері. Ол-ң дернәсілдері топырақта 2-3 жыл өмір сүріп мәдени ө-ң жер астындағы мүшелерімен қоректенеді.

Күресу тәсілдері. Күзде терең сүдігер жырту, тыңайтқыш салу, жазда отамалы ө-ң қатар аралықтарын бірнеше рет өңдеу, арамшөптермен күресу. Дернәсілдердің саны 1м² 5-10 дана болғанда отамалы дақылдарды отырғызуға болмайды. Ол-ң орнына аз зақымдалатын бұршақ тұқымдастарға жататын мәдени өс-рді, қарақұмықты өсіреді. Қара денелі қоңыздардың саны 1м² 2-3 дана & одан жоғары болғанда «Тізімде...» көрсетілген, рұқсат етілген инсектицидтердің бірімен өндейді.