3 Қр аумағында шектеулі таралған карантиндік зиянкестер.

Кедендік одақ территориясында тіркелген карантиндік нысандардың тізімі Минскіде Қазақстан, Ресей мен Беларусь арасындағы Кедендік Одақ құру туралы келісім қабылданып,үш елдің басшылары тиісті құжатқа қол қойды. Соған сәйкес, 2010 жылдың 1 Қаңтарынан бастап Кедендік Одақ қалыптасып, ол 2011 жылдың 1 шілдесінен толыққанды жұмыс істей бастамақ. Осылайша 170 миллионнан астам халқы , 2 триллион долларлық ішкі нарығы бар үш мемлекетт – Қазақстан, Ресей мен Беларусь Кедендік Одаққа бірікті. Сарапшылардың пайымдауынша ,алдағы 5 жылда, одаққа мүше бұл үшеудің ішкі жалпы өнімі 15 %-ға өспек.Қысқасы, ТМД аумағындағы интеграциялық үрдіс өзінің заңды жалғасын тапты. Өсімдік зиянкестері-80, өсімдік аурулары-26.1 Өсімдік зиянкестері:1. Acleris gloverana (Walsingham) – Западная черноголовая листовертка - Батыстық қарабасты шыбыны; 2. Acleris variana (Femald) – Восточная черноголовая листовертка - Шығыстық қарабасты шыбыны; 3. Agrilus anxius Gory – Бронзовая березовая златка - Қайыңның зер қоңызы4. Amauromyza maculosa (Malloch) Хризантемовый листовой минер-Хризантеманың үңгі шыбыны5. Anoplophora chinensis (Forster) - Китайский усач - Қытайлық сүген; 6. Anoplophora glabripennis (Motschulsky) - Азиатский усач - Азиялық сүген; 7. Bactrocera cucurbitae (Coquillett)Африканская дынная муха - Африкандық қауын шыбыны; 8. Bactrocera tryoni (Froggatt) - Квинслендская фруктовая муха - Квинселендік жеміс шыбыны; 9. Blissus leucopterus (Say) - Пшеничный клоп - Бидай қандаласы; 10. Callosobruchus spp. Зерновки рода – дән қоңызы; 11. Caulophilus latinasus (Say) - Широкохоботный амбарный долгоносик - Амбарлы бізтұмсық; 12. Ceroplastes rusci (Linnaeus) - Инжировая восковая ложнощитовка -Балауызды інжірлі жалған қалқаншалы сымыр;13. Choristoneura fumiferana (Clemens) - Американская еловая листовёртка - шыршаның американдық шыбыны; 14 Choristoneura occidentalis Freeman Западная еловая листовёртка-Шыршаның батыстық шыбыны; 15 Chrysodeixis eriosoma (Doubleday) -Зеленая садовая совка-Жасыл бақтық көбелек; 16 Conotrachelus nenuphar (Herbst)-Плодовый долгоносик-Жеміс бізтұмсығы; 17Corythucha arcuata (Say)-Дубовая кружевница-Емен жегіші; 18 Dendroctonus brevicomis Le Conte-Западный сосновый лубоед-Қарағайдың батыстық тін жегіші; 19 Dendroctonus ponderosae Hopkins-Горный сосновый лубоед-Қарағайдың таулық тін жегіші; 20 Dendroctonus rufipennis (Kirby)-Еловый лубоед-Шыршаның тін жегіші; 21 Dendroctonus valens Le Conte-Рыжий сосновый лубоед-Қарағайдың сарғыш тін жегіші; 22 Diabrotica barberi Smith & Lawrence-Северный кукурузный жук-Жүгерінің солтүстік қоңызы; 23 Diabrotica virgifera virgifera Le Conte-Западный кукурузный жук-Жүгерінің батыстық қоңызы; 24 Drosophila suzukii (Matsumura)-Азиатская ягодная дрозофила-Азияттық жеміс дрозофиласы; 25 Echinothrips americanus Morgan-Эхинотрипс американский-Американдық эхинотрипс; 26 Epitrix cucumeris Harris-Картофельный жук-блошка-Картоптың қоңызы; 27 Epitrix tuberis Gentner Картофельный жук-блошка клубневая-Картоп қоңызы; 28 Frankliniella fusca (Hinds)- қоңызы мен бүргесі Американский табачный трипc-темекінің американдық трипсі; 29 Frankliniella insularis (Franklin)-Индийский цветочный трипc-Үнділік гүлді трипс; 30 Frankliniella panamensis Hood.-Панамский трипc; 31Frankliniella parvula Hood -Банановый трипc-Банан трипсі32 Frankliniella tritici (Fitch) - Восточный цветочный трипc–Шығыстық гүлді трипс33 Frankliniella schultzei (Trybom) -Томатный трипc –Қызанақ трипсі34Frankliniella williamsi Hood -Кукурузный трипc –Жүгері трипсі35 Halymorpha halys Stal -Коричнево-мраморный клоп–Мраморлы қоңыр қандала36 Helicoverpa zea (Boddie) -Американская кукурузная совка –Жүгерінің американдық көбелегі37 Ну alar eta huebneri (Westwood) -Австралийская многоядная мешочница –Америкалық көп қоректі қап жегіш38 Ips calligraphus (Germar) -Восточный шестизубчатый короед–алты тісті американдық қабықжегіш39 Ips grandicollis (Eichhoff)-Восточный пятизубчатый короед –бес тісті шығыстық қабықжегіш40 Ips pini (Say)-Орегонский сосновый короед –Орегандық қарағай қабықжегіші41 Ips plastographus (Le Conte)-Калифорнийский короед -Калифорниялық қабықжегіш42 Leptoglossus occidentalis Heidemann-Сосновый семенной клоп –Қарағай бүргесі43 Liriomyza huidobrensis Blanchard -Южноамериканский листовой минер–Оңтүстік американдық үңгі шыбыны44 Liriomyza langei Frick-Калифорнийский гороховый минер–Калифорниялық бұршақ үңгі шыбыны45 Liriomyza nietzkei Speiicer Американский луковый минер–Американдық пияз үңгі шыбыны46 Liriomyza sativae Blanchard- Овощной листовой минер–көкөністік үңгі шыбыны

47 Liriomyza trifolii (Burgess)-Американский клеверный минер –Американдық беде үңгі шыбыны48 Margarodes vitis (Philippi)-Южноамериканский виноградный червец –Оңтүстік америкалық жүзім сымыры49 Monochamus alternatus Hope- Японский сосновый усач –Жапондық қарағай сүгені50 Monochamus carolinensis (Olivier) -Каролинский усач –Каролиндік сүген51 Monochamus clamator Le Conte-Пятнистый сосновый усач–Қарағайдың дақты сүгені52 Monochamus marmorator Kirby-Усач-марморатор –Мраморлы сүген53 Monochamus mutator Le Conte-Усач-мутатор -Мутатор сүгені54 Monochamus notatus (Drury)-Северо-восточный усач –Солтүстік–шығыс сүгені55 Monochamus obtusus Casey Тупонадкрылый усач–қанатты сүген56 Monochamus scutellatus (Say) Белопятнистый усач–Дақсыз сүген57 Monochamus titillator (Fabricius)–Южный сосновый усач–Оңтүстік қарағайлы сүген58 Pantomorus leucoloma Boheman–Белокаемчатый жук–қоңыз59 Pectinophora gossypiella (Saunders) Хлопковая моль–Мақта күйесі60 Premnotrypes spp. –Андийские картофельные долгоносики–Андылық картоп бізтұмсықтары61 Pseudaulacaspis pentagona-(Targioni-Tozzetti) Тутовая щитовка–Тұтты сымыр62 Pseudococcus citriculus Green–Восточный мучнистый червец–Шығыстық ақ ұнтақты сымыры63 Rhagoletis mendax Curran–Черничная пестрокрылка–Қара сылы қабатты64 Rhagoletis pomonella Walsh–Яблонная муха–Алма шыбыны65 Rhizoecus hibisci Kawai & Takagi Гибискусовый корневой червец–гибус түбі сымыры66 Saperda Candida Fabricius-Яблоневый круглоголовый усач- скрипун–Алманың домалақ басты сүгені67 Scirtothrips aurantii Faure–Южноафриканский цитрусовый трипс–Оңтүстік американдық цитрусты трипс68 Scirtothrips citri (Moulton)–Цитрусовый трипс–Цитрусты трипс69 Scirtothrips dorsalis Hood–Индокитайский цветочный трипс–Үнді–қытайлық гүл трипсі70 Spodoptera eridania (Cramer)– Южная совка–Оңтүстік көбелегі71 Spodoptera frugiperda (Smith) –Кукурузная лиственная совка–Жүгері жапырақ көбелегі72 Spodoptera littoralis (Boisduval)–Египетская хлопковая совка–Мақтаның мысырлық көбелегі73 Spodoptera litura (Fabricius) Азиатская хлопковая совка–Мақтаның азияттық шыбыны74 Tecia solanivora (Povolny) Гватемальская картофельная моль–Картоптың гватемалдық күйесі75 Tetranychus evansi Baker and –Красный томатный паутинный клещ–Қызанақтың қызыл тор өрмекшісі76 Thrips hawaiiensis Morgan - Гавайский трипс –Гавайлық трипс77 Thrips palmi Kamy-Трипс Пальма–пальма трипсі78 Trogoderma granarium Everts-Капровый жук–Капр қоңызы79 Tuta absoluta (Povolny)-Южноамериканская томатная моль–Қызылшаның оңтүстік американдық күйесі80 Zygogramma exclamationis (Fabricius) Подсолнечниковый листоед–күнбағыс жемірі81 Bursaphelenchus xylophilus (Steiner & Buhrer) Nickle-Сосновая стволовая нематода нематода–Қарағай нематодасы82 Globodera pallida (Stone)Behrens-Бледная картофельная нематода–Картоптың бозғылт нематодасы83 Meloidogyne chitwoodi Golden, O'Bannon, Santo & Finley-Колумбийская галловая нематода–Колумбиялық беріш жұмырқұрты84 Meloidogyne fallax Karssen- Ложная колумбийская галловая нематода–Колумбиялық жалған беріш құрты3Өсімдік аурулары1.Atropellis pinicola Zeller & Goodding -Рак (ожог) стволов и ветвей сосны –Қарағай діңдері мен бұтақшаларының ісігі мен күйігі2.Atropellis piniphilla (Weir.) Lohman & Cash-Рак (ожог) стволов и ветвей сосныстволов и ветвей сосны –Қарағай діңдері мен бұтақшаларының ісігі мен күйігі3.Ceratocystis fagacearum (Bretz.) Hunt.-Сосудистый микоз дуба-Еменнің солуы4.Ciborinia camelliae Koch-Цветочный ожог камелий –Камелий гүлдерінің күйігі5.Cochliobolus carbonum R.R.Nelson-Пятнистость листьев кукурузы-Жүгері жапырағының теңбілденуі6.Diaporthe vaccinii Shear -Вязкая гниль черники-черниканың жабысқақ шірігі7.Glomerella gossypii (South) Edgerton-Антракноз хлопчатника-Мақтаның антракнозы8.Monilinia fructicola (Winter) Honey-Бурая монилиозная гниль-Қоңыр шірік9.Mycosphaerella dearnessii M.E.Bar.-Коричневый пятнистый ожог хвои сосны-Қарағай ағашының дақты күйесі10.Phymatotrichopsis omnivora (Duggar) Hennebert-Техасская корневая гниль-Техастық тамыр шірігі11.Phytophthora alni Brasier & S.A.Kirk-Фитофтороз ольхи-Ольха фитофторозы12.Phytophthora kernoviae Brasier -Фитофтороз декоративных идревесныхкультур-Сәндік гүлдердің фитофтороз ауруы13.Phytophthora ramorum Weres et al. -Фитофтороз древесных и кустарниковых культур-Бұталы & сүректі дақылдарының фитофтороз ауруы14.Puccinia pelargonii-zonalis Doidge Ржавчина пеларгонии-Пеларгонии таты15.Thecaphora solani Thirum et O'Breien-Головня картофеля-Картоп шірігі16.Tilletia indica Mitra-Индийская (карнальская) головня пшеницы-Үнді бидайының қара күйесі17.Sirococcus clavigignenti- juglandacearum- Nair.Kostichka&Kunt Язвенное заболевание ореха-Жаңғақ ауруы18.Stenocarpella macrospora (Earle) Sutton- Диплодиоз кукурузы-Жүгері диплодиозы19.Stenocarpella maydis (Berkeley) Sutton- Жүгері диплодиозы Бактериялар қоздыратын аурулар20.Acidovorax avenae subsp. citrulli (Shaad et al., 2008) Бактериальная пятнистость тыквенных культур-Асқабақтар тұқымдасының бактериялы дағы; 21.Clavibacter tritici (Carlson & Vidaver) Davis Желтый слизистый бактериоз пшеницы-Бидайдың сары сілекейлі бактериозы22.Erwinia stewartii (Smith)Dye -Бактериальный вилт кукурузы-Жүгерінің бактериалды солуы23.Grapevine flavescence doree phytoplasma-Фитоплазма золотистого пожелтения винограда-Жүзімнің алтын дәнді дағы24.Xylophilus ampelinus(Panagopoulos) Willems et al.-Возбудитель бактериального увядания винограда-Бактериялы күйік қоздырғышы25.Xanthomonas axonopodis pv. allii (Roumagnac et al., 2004 a)-Листовой ожог лука–Пияз жапырағының күйігі26.Xanthomonas oryzae pv. oryzae (Ishiyama) Swings et al.-Бактериальный ожог риса –Күріштің бактериялы күйігі. Ішкі карантиндік түрлер Қазақстан Республикасының үкіметімен бекітілген ішкі карантин тізімі тіркелген.Оларды анықтаудың да маңызы зор.Ондай нысан табылған жағдайда мемлекет есебінен қаражат бөлініп,қатаң бақылауға ілінеді.Ол-ң ішінде өсімдікте зиянкестері-6 ,өсімдік аурулары-1,арамшөптер-5,өзге тектес түрлер-4.1.Өсімдік зиянкестері1.Grapholitha molesta (Busck)–Восточная плодожорка-Шығыстың шығыс жемірі2.Quadraspidiotus perniciosus(comst)–Калифорнийская щитовка-Калифорниялық қалқаншалы сымыр3.Pseudococcus comstocki Kuw–Червец Комстока –комсток сымыры4.Hyphantria cunea Drury–Американская белая бабочка-Американдық ақ көбелек5.Lymantria dispar L.(Asian race) – Непарный шелкопряд-Жібек жалқы көбелегі6.Myiopardalis pardalina – Дынная муха-Қауын шыбыны2.Өсімдік аурулары картоптың алтын түсті нематодасы3.Арамшөптер1-Ambrosia artemisiifolia(l.) – Амброзия полыннолистная-Жусан жапырақты ойраншөп 2-Ambrosia psilostachya(D.S)–Амброзия многолетняя–Көп жылдық ойраншөп 3-Acroptilon repens(D.C)–Горчак ползучий(розовый)-укекіре 4-Solanum rostratum Dun–Паслен колючий(клювовидный)-Тікенекті алқа(мүкжидек тәріздес 5-Cuscuta sp.sp–Повилики-Арамсояулар

№ 15

1 Картоп зиянкестері & олармен күресу шараларының кешені.

Картопқа көбінесе топырақты мекендейтін насекомдар (сымқұрттар, жалған сымқұрттар & т.б) көбелектің жұлдызқұрттары, сорғыш насек-р(қандалалар, бітелер, цикадалар) зиян келтіреді. Соңғылары топырақта картоптың вирус ауруларын таратушылар болып табылады. Бұлар көбі көп қоректілер тобына жатады. Қазақстанда кең тараған картоптың колорад қоңызы – Leptinotarsa decemlineat Say. Қатты қанаттылар (Coleoptera) отрядының жапырақ жемірлері (Сhrysomelidae) тұқымдасына жатады. Картоп дақылдарын зақымдайтын зиянкестердің ішіндегі ең қауіптісі. Шыққан жері – Солт Америка. Еуропаға өткен ғасырдың 70 жылдары әкелінді. Сосын көп елдерге тарады, КСРО да таралуы 1950-60 жылдары басталды. Қазіргі уакытта ол Ресейдің еуропа бөлігінде, Кавказда, Орал тауының Шығысында таралған. Елімізде Орал, Ақтөбе, Қостанай, Көкшетау, Солт Казак, Ақмола, Жезқазған, Талдықорған, Алматы обл кездеседі.Имаго фазасында көбінесе картоп өсірілетін учаскілерде 20-50 см тереңдікте топырақ арасында қыстайды. Көктемде топ-ң жылылығы 14-15 ке жеткенде олар жер бетіне көтеріліп, 2-3 күн қоректеніп жұмыртқалайды. Жұмыртқаларын топтап (40 данаға дейін) жапыр астынғы бетіне салады. Орташа өсімталдығы әрбір ұрғашы 500 жұмыртқадан келеді. Қолайлы жағдайларда кейбіреулері 2400 жұм дейн салады. Қыстап шыққан қоңыздардың жер бетіне көтерілуі өте созылыңқы, кейде айға созылады. Сондықтан жұмыр-у & лич-ң шығу мерзімдері де ұзаққа созылады. Жұм дамуы 4-7 күнге созылады. Ал лич-н дамуы үшін 16-24 кун керек. Осы мерзім ішінде личинка 3 рет түлеп, 4 лич-қ жастан өтеді. Қоректенуі тоқтаған лич-р 5-8 см тереңдікке еніп, 3-5 күннен соң топ куыршаққа айналады. Қуыршақ стадиясы 6-15 күнге созылады. Бір ұрпақ дамуына (томенгі даму табалдырығы 12градус болғанда) 335^оС шамасы тиімді температура жиындығы қажет. Бат Қаз жағдайында жылына 2 ұрпақ, ал Солт Қаз 1 ұрпақ беріп көбейеді. Ол картоптан басқа – томатты, баклажанды, бұрышты, темекіні зақымдайды, & алқа тұқымдасына жататын басқа өс-н де қоректенеді. Соның ішінде қатты ұнататыны картоп. Қоңыз & лич-ры өте қомағай келеді, картоптың жапырағы мен сабағын күні түні бірдей кеміріп жеп, қатты зиян келтіреді. Егер картоптың бір түбінде қоңыздар мен лич-ң 30-40 шақтысы қоректенетін болса, онда ө-ң жапырақтарын түгелдей құртады. Бұл жағдайда картоптың өнімі 10 есеге дейін төмендейді.

Қызылбас шпанка – Epicauta erythrocephala Pall. Қатты қанаттылар (Coleoptera) отрядының алагүлік тұқымдасына жатады. Ресейдің онт-бат жағында орналасқан Куйбышев, Ульянов, Волгоград, Саратов обл кең тараған. Казакстанда Павлодар, Семей, Акмола, облыстарында кездесип, едауир зиян келтиреди.

Ересек қоңыздың денесі ұзындау сопақша келген(ұзындығы 17-20 см), үстінгі қабаттары қара – қоңыр, басы қызыл түсті болады. Биологиясы зерттелмеген. Қоңыздар маусым – шілде айларында картоптың жапырақтары мен сабағын кеміріп, кейде біржола құртып жибереді. Ал ол-ң личинкалары шегірткелердің жұмыртқаларымен қоректеніп, ө-ге ешқандай зиян келтірмейді.

Картоптың сабақ нематодасы – Ditylenchus destructor Thorne. Фитонематодалардың теленхида (Tylenechidae) тұқымдасына жатады. Өте кең тараған зинкес. Картоп өсірілетін аймақтардың барлығында кездеседі. Негізінен картоптың (түйнектерін & жер үстілік мүшелерін) зақымдайды. & сәбіз, бұршақ, қарамық, томат & т.б. ал арамшөптерден дала калуені, қара алқа, бақбақ өсім кездесед. Ересек нематоданың дене пішіні – алдыңғы & артқы жақтары сүйірленген мөлдір түсті жіңішке құрт тәрізді, бас бөлігінде қарағанда артқы құйрық бөлігі үшкір келеді . ұрғашы нематодангың ұзындығы 0,72-1,35 мм, колденен 0,022-0,032 мм, еркегинин узындыгы 0,72-1,35 мм, колденени 0,02-0,025 мм.

Нематоданың барлық даму циклы өсімдік тканьдерінің ішінде өтеді. Ол-ң тішінде паразит құрттар картоп түйнектерінде пайда болмай тұрып енеді. Нематода мекендеген өсімдіктің жапырақтарының бетін ұсақ әжім басқан, сабағы жуандау қысқа болады. Кейіннен құрттар картоп түйнегінің ішіне енеді. Ол-ң сиген жерлерінде түйнектің эпидермисі алғашында бозарады да, кейіннен қара сұр түске енеді. & сол жер ішке қарай батыңқырайды & ол-ң эпидермисін түйнектің жұмсағынан оңай сыдырып алуға болады. Нематода мекендеген картоп түйнегі акырында түгелдей бұзылады. Әсірессе нематода картоп көкеніс қоймаларында сақтау кезінде қатты зақымдап, көп шығынға акеледи.

Оның дамуы үшін үйлесімді температура 20-25^оС. Ұрғашы нематода 250 жұмырт салады. Жұмырт шыққан личинкалар картоп түйнегінде ересек насекомдармен бірге қоректеніп, тіршілік етеді. Қолайлы температурада & ылғалдылық жеткілікті болғанда, нематодалар зақымданған картоп түйнектерінен сауларына оп-оңай өте алады. Сойтіп сақтауға қойылған картоптың едәуір болігін шірітіп жібереді.

Картоптың зиянкестермен күресу шаралары Ауыспалы егіс жүйесін сақтау. Жаксы алғы дақылдары- астық дақ мен бұршақ дәнділер, қант қызылшасы, көп жылдық шөптер. Картопты 3-4 жылдан кейін гана жоспарлау керек.

Өнімді жинап алғаннан кейін егіс даласын картоп өсімдігінің қалдықтарынан тазалау. Картоп түйнектерін сақтау кезінде нематодалардың зияндылық дәрежесін азайту үшін қоймадағы ылғалдылық 85-90 % боганда, ауа темпер-сы 13^оС калыпта устау.

Тұқымдық түйнектерді ұқыпты түрде іріктеп алу. Картоп сабақ нема-н корғаудың негізгі шараларының бірі клондық сұрыптау, яғни тұқымдыққа нематодамен закымданбаған түптердің түйнектерін пайдалану. Картоп түптеп шыққаннан соң тырмалау, қатар аралықтарын жүйелі түрде баптап тұру зиянкестердің дамуына қолайсыз жағдай туғызады. Картоп отырғызылатын уч-де колорадтық қоңыз кездесетін болса ол туралы карантиндік инспекциясына немесе өсімдік қорғау станциясына дереу хабарласып, карантиндік сақтандыру ережесінде көрсетілген талаптарға сай шараларды жүзеге асыру керек.

Колорадтық қоңыз бен шпанка қоңызы таралған уч-де оларға қарсы мына препараттардың біреуі қолдануға болады: амбуш -25% к.э (0,2 л/га), золон 35% к.э (1,5-2,0 л/га) немесе 30% с.у (1,7-2,3кг/га). Жер устилик буркуде жумсалаатын судын молшери 400 л/га.Химиялық препараттардың зиянкестердің популяциясында екінші жастағы личинкалар басым болған кезде қолданган жөн. Колорад конызынын саны көп болмаса әр картоп егісі мал қораларына жақын орналасқан жағдайда оған қарсы бактериялық препараттар битоксибациллинді (2-3 кг/га) қолдануга болады.