29. Сыни рационализм бағытын түсіндіріңіз

Сыни рационализм – бұл қазіргі философиядағы қандайда бір “таза” рационалистік моделді өндеп шығарумен айналысатын, барлық уақытта да барығына сенімділік танытатын бағыт. Ол постпозитивизмдегі ең ірі ағымдардың бірі бола отырып, ғылыми танымның методологиялық мәселесін өңдеуге өз үлесін қосады. Оның негізін салушы ағылшын философы К.Поппер(1902-1988ж.). Ғылыми білімнің табиғаты тұтас болып келеді, оны бір бірінен бөліп қарауға болмайды. Ғылыми білімдермен  философиялық концепциялар өте тығы “қабыса” отырып және өзара байланыста болады.

К.Поппер ғылым заңдылықтарын аналитикалық пайымдау  мен оларды бақылаудан анықталмайтындығы айтты. Яғни ақиқат еместің жалған екендігіне, ғылымға фальсификациялау принципі қажет. Фальсификация – бұл ғылымға қатысты кез келген орныққан анытаманы жалғанға шығару принципі. К.Поппер ақиқат деп тәсілмен теріске шығарылмаған дүниені айтуға болады. Егерде кейбір орын алған “атомарлық” анықтамалардың теорияларының немесе гипотезасының жалған екендігіне жағдай туылса, онда сол теориялар мен гипотезалар теріске шығарылмақ. Егер гипотезаның тәсілдік теріске шығарылуы орын алмаса, онда ол ақиқат немесе ақталып шыққан болып саналады. К.Поппер үшін фальсификация принципі – бұл эмпирикалық тексеріс тәсілі емес, ғылымның белгілі бір орын алуындағы ғылыми білімнің мазмүнына сыни талдау жасау, барлық оның жетістіктеріне әркез сыни көзбен қарап отыру қажеттігі. Ғылым – бұл әрдайым динамикалық процесс, яғни үздіксіз өзгеріс үстінде болатын.

Сыни рационализмнің өркендеуіне айтарлықтай үлес қосқандардың қатарына сонымен қатар Т.Кун, И.Лакатос, П.Фейерабендтер жатады.

30. Ғылымдағы рационалистік бағыт негізін ашып көрсетіңіз.

Шынайылық пен рационалдық. Шынайылық пен рационалдылық мәселесі  ғылымның орталық мәселесі. Оның шешімі тарихи тұрғыдан түрленіп отырады, дегенмен барлық түрленулер ғылыми іс-әрекет мақсаты ақиқатты табуға бағытталып, ғылыми рационалдылықта қалыптасып, рационалдылықпен оның барлық көріністерімен үздіксіз байланыста және барлық көлемде болады. Ақиқаттың классикалық емес концепциясы бойынша әлеуметтік танымда әртүрлі талдауларына мүмкіндік туғызып,  жаратылыстану ғылымы да сәтті қызмет ететіндігін интерпретациялауда. Қазірде классикаға дейінгі рецептура деңгейінде классикалық деңгейге жетпеген ғылым саласы бар, айталық амбулаторлық медицина рецептура деңгейінде және ол әрбір нақты жағдайға эмпирикалық қарым-қатынаспен ерекшеленеді. Еуропа мәдениетінің классикасы гуманизм, рационализм тарихилық және білім обьективтілігіне  (бір ғана ақиқат) негізделген. Гуманизм адамның шығармашылық рухының жоғарғы көрінісіне бағдарланған. Рационализм – ақыл-ой мен еркіндік прогессі, тарихтың сараптамалығы мен сабақтастығын, дамуды мойындайды.    Шындықтың логикалық ойлау дәрежесінде бейнеленуі күрделі, қайшылықты,диалектикалық сипатқа не, өйткені логикалық үдеріс санадан, ойлаудан, парасаттан тысжәне тәуелсіз тіршілік ететін объективті шындықтың бейнесі болып табылады. Соныменқатар бұл бейнелеу санада тікелей сезімдік тәжірибе арқылы ашылатын шындықтытәуелді түрде көшіру емес, бірақ ол белсенді шығармашылық үдеріс, яғни танымсубъектісі ретіндегі адамның өзінің әрекетшілдік табиғатының көрініс табуы болыптабылады.Логикалықтың табиғатын ашу үшін оның объективті мазмұнын құрайтынбайланыстардың сипатын көрсету жеткіліксіз, яғни логикалықты онтологиялықпен,субъективтілікті - объективтілікпен біріктіру жеткіліксіз. Сонымен бірге табиғаттыңобъективті заңдары мен күштерін танымның өзінің заңдарына айналдыратын шынайықозғалысты да көрсету қажет. Басқаша айтқанда, объективтіліктен субъективтіліктіажырату қажет. Мәселенің бұл екінші жағы философиялық әдебиеттерде жеткілікті түрдезерттелмеген және жарияланбаған. Логикалық дегеніміз әлеуметтік тұлғаның белсенді әрекетінің формасы деген сөз, дәлірекайтқанда - оның рухани-теориялық әрекетінің формасы болып табылады. Ол ең алдыменосы тұрғыдан қарастырылуы тиіс.Логикалық мағына объективтілігіЖаңа дәуірдің философиясындағы эмпириялық пен рационалдылықтың арақатынасымәселесі өте тар шеңберде қойылған, негізінен ол адамның ақыл образдары мен сыртқытабиғи заттардың арақатынасының психологиялық мәселесі ретінде қарастырылған.Бұған қарамастан, рационализм мен эмпиризм бір-біріне қарама-қарсы философиялықбағыттар болып табылады, эмпириялық пен рационалдық мәселелерді психологиялықтұрғыдан түсіну олар үшін ортақ нәрсе болып табылады.Эмпириялық таным барысында субъект шынайы, сезім арқылы қабылданатын заттарментікелей байланысты болады. Эмпиризм үшін сезім арқылы қабылданатын нәрсе - олобъективтіліктің синонимі болады. Тікелей сезімдік тәжірибеде оның өз аналогын табуғаболатын адами ұғым мен түсінік объективті құбылыс ретінде мойындалады. Бұл жағдайдаобъективтіліктің жалғыз өлшемі көрнектілік, ғылыми ұғымдардың образдылығы болыпшығады. Эмпиризм үшін логикалық не бары ой арқылы көрнекті түсінікті өңдеу жемісі,таза психикалық феномен, субъективті түрде іштегі қандай да бір құбылыс болыптабылады. Абстракция бұл жағдайда түрлі көрнекті түсініктердің ұқсас ерекшеліктерініңжалпы терминге бірігу нәтижесі болып табылады, ал сондықтан ойлау - жалпытерминдерді қолдану өнерінен басқа еш нәрсе бола алмайды. Сонымен сезімнің ісі тікелейшынайы заттармен болса, ал ойлаудың ісі - психикалық құбылыстармен, сананыңпсихикалық белсенділігі жемістерімен болады. Демек, эмпириялық сыртқы-объективті, аллогикалық - ішкі субъективті құбылыс ретінде мойындалады. Біз бұл жерде мәселенібылай қою психология тұрғысынан алғанда қаншалықты дұрыс екендігінқарастырмаймыз. Біз үшін гносеология мен логика тұрғысынан алғанда бұл мәселемүлдем заңсыз екендігі маңызды.Рационализмді түсінуде логикалық та, рационалдылық та психикалық феномен ретінде,"жанның", ойлау қабілеті бар сананың ішінде орын алатын, қандай да бір субъективті-ішкі(былайша айтқанда "туыла біткен идеялар") бір құбылыс ретінде қарастырылады. Ойлаубұл түсінік бойынша осы бір психикалық мәліметтерді қолдануға біріктіріледі. "Ойлаусөзінің астарында, - деп жазады Р. Декарт, - мен біздің ішімізде болып жатқан, біздіңтікелей қабылдай алатын нәрселердің бәрі бар деп ойлаймын. Ниеттену, тілеу, ойшасипаттау, сезіну, осының бәрі - ойлау деген сөз"'. Сонымен ойдың логикалық жұмысыныңнәтижелері, яғни бүкіл ғылыми ұғымдар мен қорытындылар рационализмнің дәл осыобъективтілікке ұмтылуына қарамастан, қалайша қандай да бір объективті мағынаға иебола алатыны түсініксіз болып қала береді.Логикалық пен эмпириялықтың арақатысын осылай ұғынған жағдайда, бұл қиындықтаншығуда Лейбництің ұсынып кеткен жолынан, атап айтқанда, объективті және субъективті,физикалық пен психикалықтың арасындағы мистикалық "алдын ала белгіленгенүйлесімділікке" немесе Спиноза ұсынғандай, ойлау дегеніміз мәңгілік "субстанцияатрибуты" дегенге сілтеме жасаудан басқа жол табу қиын.Сонымен бірге, эмпириялық пен рационалдылықтың психология терминдеріндегіарақатынасы мәселесін талқылаудың өзінде бұдан да үлкен қауіптілік бар. Егер логикалықпсихикалық қызмет болып табылатын болса, оның мазмұны осымен аяқталатын болса,онда кез келген логикалық тұрғыдан құралған теорияны тек субъективті, психологиялыққұндылығы бар ретінде жариялау керек, өйткені ғылыми ұғымдар мен қорытындыларды. әрқашан сезімтал тәжірибемен дәлелдеу мүмкін емес. Ақырында дәл осы сезімдіктәжірибе бүкіл адам танымының бастауы болып табылады. Логикалықтың сезімдіктәжірибеге түйіспейтінінен (логикалықты осылайша түсінетін болсақ) логикалықтың,сонымен бірге жалпы бүкіл ғылымның субъективті екендігі туралы қорытынды жасайсалу қиын емес. Тура осындай қорытындыны кезінде Беркли жасаған еді. Бұл қорытындықазіргі заманғы позитивизмнің, соның ішінде - семантиканың бүкіл тұжырымдамасынегізінің бастапқы постулаты ретінде орын алған...Әрине, логика тікелей көзбен көріп, құлақпен естіген мәліметтер мен ұғымдағытүсініктерді теориялық тұрғыдан өңдейтін, ойлай алатын ақылдың жемісі болыптабылады. Логикалық әдіс "небәрі нақтыны ойлау арқылы игеріп, оны нақты ретіндерухани тұрғыдан қайтадан өңдейтін тәсілі болып табылады", - деп жазды Маркс. "Бүтін, -деп жалғастырады ол, - ойлауға болатын бүтін ретінде ақылымызда көрініс табатынысияқты, көркем-діни-практикалық-рухани тұрғыдан меңгеруден айырмашылығы болатын,өзі үшін жалғыз мүмкіншілік болып табылатын әдіспен бүл әлемді меңгеріп, ойлай алатынақылдың жемісі болып табылады'". Бұл, алайда, логиканы тек рухани жеміс, текпсихологиялық феномен, тек жеке-дара адамның ішкі рухани өмірінің бір бейне көрінісіретінде қарастыру керек дегенді білдірмейді. Ұғым шындықты рухани теориялықтұрғыдан игеру жемісі ретінде осы шындықтың образы болып табылады, құрылымы менмаңызы оның мазмұнымен анықталады, яғни өзі бейнесі болып есептелетін осы біршындықтың байланыстары мен заңдылықтарының табиғаты болып табылады.Логикалықтың айрықша ерекшелігі және оның сезімдік, эмпириялық танымнанайырмашылығы дәл осының мазмұнымен, яғни танымның осы сатысында бейнеленетіншындықтың байланыс сипатымен анықталады. Егер фактілер, құбылыстар, оқиғалар бір-бірінен бөлек қарастырылатын болса және олардың арасында қажетті байланыс, өзараықпал мен өзара шарттылық байқалмайтын болса, онда қарастырудың мұндай әдісінқандай субъективті-психологиялық формада - көзімен көріп немесе құлағымен естігенформада ма - оның жүзеге асқанына тәуелсіз болмай-ақ эмпириялық деп атау керек. Егерсыртқы әлемнің фактілері мен құбылыстарының арасында ондай байланыс байқалатынболса, онда мұндай танымды субъективтік-психологиялық формаға логикалық тұрғыдатәуелді болмайтын, санада өмір сүретін және санада көрініс табатын құбылыс ретіндеқарастыруға болады.Демек, рационалды танымның, логикалық ойдың мазмұнын құрайтын байланыстар менқарым-қатынастар ой үшін дәл осындай деңгейде сыртқы және сезімдік танымныңмазмұнын құрайтын фактілер мен оқиғалар сияқты ол үшін объективті болып табылады.Сондықтан эмпириялық пен рационалдылықтың арасындағы айырмашылықтыобъективті-сыртқы және субъективті-ішкі, көрнекі және ойлауға мүмкіннің арасындағыайырмашылық сияқты - көру мүмкін емес. Көрнекілік пен дерексіздік қарама-қарсылығы -бүл сыртқы, формальды, маңызы жоқ қарама-қарсылық.Ойлау үдерісіне деген субъективті-психологиялық емес, керісінше, оған деген объективті-диалектикалық көзқарас диалектикалық материализмнің таным теориясының негізіндежатыр. Осы көзқарас қана ғылыми абстракцияның табиғатын да диалектикалық-материалистік тұрғыдан қарастыруға мүмкіндік береді....Эмпиризм философиясында (әрі жаңа, әрі ескі) абстракция адам ақылымен жасандытүрде жасалған қандай да бір нәрсе; психологиялық тұрғыдан "жасалған", яғни ақылдыңзатқа жасаған зорлық-зомбылығының өнімі ретінде қарастырылады.