45. Бюджет тапшылығы және мемлекеттік қарызды реттеу

Мемлекттік бюджет – бұл мемлекеттік шығындардың және оларды қаржылық жабу көздерінің жоспары.Ол ұлттық табыстың бір бөлігінің қайта бөлуге жататынын көрсетеді және есептік кезеңдегі табыстар мен шығындардың балансы түрінде жасалады.

Бюджеттің мәні оның маңызды қызметтерінде көрінеді:

1. Салалар, аймақтар жіне тұрғындар арасында бөлу,қайта бөлу мақсатында,мемлекет қолында қаржылық ресурстарды топтау.

2. Басқару қызметі арқылы жүзеге асырылатын,оның институттарымен мемлекетті ұстауды қамтамасыз ету.

3. Тұрғындардың, зейнеткерлердің,балалардың кедей топтарын әлеуметтік қорғау.

4. Ел үшін маңызды бағыттарда экономикалық өсуді ынталандыру.

Бюджет тапшылығы экономиканың жай-күйін бейнелеп көрсетеді, ал оның болуы мына себептерге байланысты:

1. елдің экономикасында өндірістің жалпы құлдырауы;

2. қоғамдық өндіріс шығындарынық өсуі;

3. айналысқа тауар жиынымен жабылмайтын ақшаны шектен тыс шығару;

4. бюджеттің шығыстарында экономиканың даму деңгейіне сәйкес келмейтін едәуір әлеуметтік шығыстардың басымдығы;

5. әскери-өнеркәсіп кешенін ұстауга жұмсалатын әскери шығыстарды, басқару шығыстарын қаржыландырудын комақты ауқымы;

6. «көлеңкелі» экономиканың ірі ауқымды айналымы;

7. ұлттық шаруашылықтағы өнімсіз шығыстар мен ысыраптар.

Бюджет тапшылығын төмендетудін мынандай әдістері болады:

• шығыстар тұракты, кірістер өседі;

• кірістер тұрақты, шығыстар азаяды;

• кірістер өседі, шығыстар азаяды (тапшылық 2 еседен жылдамырак төмендейді).

Тапшылықты қаржыландыру - оны жабу үшін қосымша ақшалай қаражаттарды іздестіру.

Бюджет тапшылығын қаржыландырудың жолдары:

1. Ақша белгілерін шығару.

2. Мемлекеттік қарыздар..

3. Шетелдікқарыздар.Оларды Дүниежүзілік валюта қорық басқа халықаралық қаржы ұйымдары, үкіметтер, банктер береді.

4. Ұлттық байлықты пайдалану. Бұл ретте мемлекет басқа субъектілерге өзінің активтерін сатады.

46.Салық салу қағидалары және салықтық реттеу

Мемлекет табыстарының негізгі көзі - салық болып табылады.Салықтағы кезкелген өзгерістер саяси күрестің, акпарат құралдарындағы сынның объектісі болады.

Салық - бүл алдын ала белгіленген заңды тэртіпте шаруашы-лык субъектісінің табысының бір бөлігін мемлекет пайдасына алу. Тарихи салықтар мемлекеттің пайда болуымен бірге туындайды. Салыктар қанша ғасырдан бері бар болса, экономикалык теория салык салудың оңтайлы қағидасын соншалықты іздеуде. Оның бірінші қағидасын А. Смит калыптастырды. Оның көзкарастары негізінде салық салудың екі ІрІ тұжырымдамасы қалыптасты.

БіріншІсі - салык төлеушІ оған мемлекет көрсеткен кызметтен алатын пайдаға салық үйлесімді болуы қажет деген идеяға негізделген. (А. Смит мысалы: жолды кім пайдаланса, жөнделуін сол төлеуі тиіс ).

Екінші тұжырым алынган табыс мөлшеріне салыктың байланысты болуын қарастырады.

Қазіргі заманғы салық жүйелері кағидалардың бірнеше түрін пайдаланады:

• Жалпылығы, яғни барлық экономикалық субъектілерді камту.

• Тұрактылық, яғни салыктардың барлык түрінін жэне мезгілді салық мөлшерінің біркалыптылығы .

• Жүктемені тең бөлу, яғни барлық салык төлеушілер үшін сол мөлшерлеме бойынша сәйкесті салық төлету.

• Міндеттілік.

• Мәжбүр ету, яғни төлемнің сәйкесті болмай калмайтыны, салықты есептеу мен төлеуде субъектінің тәуелсіздігі.

Салық жүйесі дегеніміз - салықтың жиынтығы (алымдар), сондай-ақ салықтық бақылау әдістері мен нысандары және салық заңын бұзбауға жауапкершілік.

Салық жүйесінің түрлері ( корпорация пайдасына салық салу әдістерінен тұратын негізгі айырмашылыктар):

• Қосарланған салық салудың классикалық жүйесі.

• Корпоративтік салықтан корпорациялық бөлінетін пайданы толық босату жүйесі.

• Акционерлер деңгейінде салық салуды төмендету жүйесі.

Салықтың төрт маңызды қызметтері: казыналық, әлеуметтік, реттеушілік, ынталандырушылық.

Салык жүйесі барлык әлемде жалпы қолданылатын біркатар кағидаларда негізделуі тиіс: жариялылық, ашықтық, төлету мен есептеудің карапайымдылығы, салық жүйесінің икемділігі, салық төлемінің бүлтартпастығы, салык жүйесінің тұрактылығы.