Nota bibliograficzna

Wielofunkcyjny charakter pieśni religijnej w języku polskim w kulturze naszego średniowiecza spowodował, że tego rodzaju tekstami zajmowali się badacze wielu dyscyplin humanistycznych, co przyczyniło się do sporej rozpiętości wniosków interpretacyjnych. Na liście prac, rozsianych po różnego rodzaju czasopismach specjalistycznych głównie z przełomu XIX i XX w., znajdujemy obok historyków literatury i językoznawców również muzykologów, slawistów, historyków kultury, sztuki, liturgii itp. Trudno jest więc zhierarchizować wskazówki bibliograficzne według konsekwentnie uzasadnionej koncepcji metodologicznej.

Pewnym punktem wyjścia do jakichkolwiek interpretacji średniowiecznej pieśni religijnej w języku polskim są poprawne edycje tych tekstów. Większość utworów ogłaszano w transliteracji (w pisowni oryginalnej) przy zastosowaniu rozmaitych metod edytorskich, co w wypadku rękopisów bezpowrotnie zniszczonych nastręcza badaczowi dzisiejszemu wiele trudności. Wiele odpisów, opublikowanych zwłaszcza w XIX w. z nieistniejących dziś kodeksów rękopiśmiennych, należy z konieczności traktować na prawach oryginału. Wiele tekstów oczekuje na ponowne, krytyczne opracowanie w sposób zaprezentowany w zbiorowym wydaniu Bogurodzicy (oprać. J. Woronczak, E. Ostrowska, H. Feicht, Wrocław 1962).

Zanim całość średniowiecznej poezji w języku polskim ukaże się w kształcie wydawniczym odpowiadającym współczesnym wymogom edytorstwa naukowego, trzeba zadowolić się edycjami dawniejszymi, bądź w uzasadnionych wypadkach sięgać do zachowanych oryginałów rękopiśmiennych czy drukowanych. Pamiętać bowiem należy, że w przypadku tekstów średniowiecznych jedynie kontakt filologa z zabytkiem, bądź z poprawną transliteracją tekstu może być naukowo owocny. Zgrupowane w niniejszym tomie teksty transkrybowane stanowią propozycję wydawcy odczytania trudnego zazwyczaj i niejednoznacznego utworu średniowiecznego. Dołączone w uwagach wprowadzających do poszczególnych tekstów noty bibliograficzne odwołują do prac podstawowych na temat konkretnej pieśni i najważniejszej literatury przedmiotu. Pozostałe wskazówki bibliograficzne można znaleźć w drukowanych katalogach rękopisów średniowiecznych bibliotek polskich. O zbiorach zaginionych podczas ostatniej wojny informuje książka M. Hornowskiej, H. Jasienskiej–Zdzitowieckiej, Zbiory rękopiśmienne w Polsce średniowiecznej, Warszawa 1947. Informacje o niewydanych zbiorach z bibliotek kościelnych podaje półrocznik «Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne». Cenne wskazówki zawierają artykuły E. Nira: Informator o archiwach, bibliotekach i muzeach kościelnych w Polsce, «Ohrześcijanin w Świecie» nr 54 (1977), s. 62–86; nr 56/57: 1977, s. 199–227; nr 59/60: 1977, s. 191–206. Szereg wskazówek zawiera praca W. A. Pabina, Bibliografia piśmiennictwa o polskich bibliotekach kościelnych za lata 1901–1965, «Studia Theologica Varsoviensa» 1970, nr 2, s. 349–368.

Oprócz podstawowych bibliografii jak Estreicher, Nowy Korbut (t. I, s. 287–296), podstawowym informatorem bibliograficznym do badań nad średniowieczną poezją w języku polskim do roku 1922 jest sumienne, do dziś aktualne studium J. Łosia, Przegląd językowych zabytków staropolskich do roku 1543, Kraków 1915 (wydanie drugie: Początki piśmiennictwa polskiego, Lwów 1922). Podobny charakter ma podręcznik E. Piłata, Historia literatury polskiej w wiekach średnich, t. I–II, Warszawa 1926.

Pierwszą syntezę średniowiecznej liryki religijnej w języku polskim, zawierającą krytyczne opracowanie tekstów, napisał M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku, Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydział Filologiczny, t. XIX, Kraków 1893. Mimo upływu lat jest to do dnia dzisiejszego rzecz podstawowa dla wszelkich badań nad średniowieczną pieśnią religijną. Me spełnia tych warunków wydana równocześnie z Bobowskim synteza J. Surzyńskiego, Polskie pieśni Kościoła katolickiego, Poznań 1891, gdyż zawiera szereg nieścisłości tekstowych (autor był znanym muzykologiem).

Osobny rozdział w dziejach badań nad średniowieczną poezją w Polsce zamyka twórczość naukowa A. Brücknera, odkrywcy wielu tekstów, niestrudzonego wydawcy średniowiecznych zabytków pieśniowych. Należy mieć jednak na uwadze metodykę pracy i druku Brücknera, który wiele cennych znalezisk ogłaszał w mniej znaczących recenzjach, w fachowych czasopismach (recenzje materiałowe!) i w następnych pracach do opublikowanych materiałów już nie nawiązywał. Przy braku dzieł zbiorowych Brücknera utrudnia to dzisiejszemu badaczowi korzystanie z jego olbrzymiego dorobku naukowego. Najważniejsze znaleziska ogłosił Brückner w pracy: Drobne zabytki języka polskiego, Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydział Filologiczny, t. XXV, Kraków 1887, a omówił je w popularnym zarysie: Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. I: Kazania i pieśni, Warszawa 1902 i w pierwszym wydaniu niniejszego zbioru, sporządzonym w 1923 r. Cennym uzupełnieniem prac Brucknera są recenzje jego książek o średniowiecznej liryce polskiej pisane przez J. Fijałka. Wyróżnia się zwłaszcza studium: „Bogurodzica”, «Pamiętnik Literacki)) B. II: 1903.

W okresie międzywojennym prace nad średniowiecznymi pieśniami ograniczały się do drobnych przyczynków materiałowych i interpretacyjnych ogłaszanych głównie na łamach {(Pamiętnika Literackiego». Po 1945 r. systematyczne badania nad interesującym nas tematem rozpoczął J. Woronczak znakomitym studium Tropy i sekwencje w literaturze polskiej do polowy XVI wieku, «Pamiętnik Literacki)), E. XLIII: 1952, z. 1–2, s. 345–368. Tenże badacz opracował wespół z H. Feichtem — muzykologiem i E. Ostrowską — językoznawcą, wspomnianą wyżej monumentalną edycję Bogurodzicy (Wrocław 1962), ogłoszoną w ramach Biblioteki Pisarzów Polskich. W tejże serii ukazały się Polskie wierszowane legendy średniowieczne, oprać. S. Wierczynski i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1962. Spod pióra E. Ostrowskiej wyszło subtelne opracowanie analityczne: O artyzmie polskich średniowiecznych zabytków językowych („Bogurodzica”, „Kazania świętokrzyskie”, „Posłuchajcie bracia mila”), Kraków 1967 oraz tejże, Z dziejów języka polskiego i jego piękna. Studia i szkice, Kraków 1978 (tu m. in. o Bogurodzicy, wiersz o św. Aleksym). Ukazała się też praca S. Urbańczyka „Bogurodzica”. Problemy czasu powstania i tła kulturalnego, «Pamiętnik Literacki» R. LXIX: 1978, z. 1, s. 35–70.

Poezją polską w języku łacińskim zajął się w ostatnich latach H. Kowalewicz, pierwszy u nas wydawca łacińskich sekwencji powstałych na naszym terenie (Cantica Medii Aevi Polono–Latina, t. I: Sequentiae, Varsoviae 1964 oraz opracowanie: Twórczość sekwencyjna wieków średnich [w pracy zbiorowej], Średniowiecze. Studia o kulturze, t. II, Wrocław 1965, s. 132–296). Podsumowanie dotychczasowych badań Kowalewicza stanowi synteza: Zasób, zasięg terytorialny i chronologia polsko–łacińskiej liryki średniowiecznej, Poznań 1967. Ważnym uzupełnieniem badań historycznoliterackich są prace muzykologiczne, głównie H. Feichta, zebrane w tomie wydanym pośmiertnie: Studia nad muzyką polskiego średniowiecza, Kraków 1975. Systematyczne prace nad krytyczną edycją staropolskiej pieśni religijnej prowadził w ostatnich latach zespół kierowany przez J. Nowaka–Dłużewskiego (zm. 1972 r.). Dotychczas ukazały się: Kolędy polskie. Średniowiecze i wiek XVI, oprae. J. Nowak–Dłużewski, S. Nieznanowski, M. Karplukówna, H. Kowalewicz, Z. Bozanow, t. I: Teksty, Warszawa 1966 oraz Polskie pieśni pasyjne, Średniowiecze i wiek XVI, zebrał i opracował M. Korolko, oprać, językowe J.Puzynina przy współudziale T.Dobrzyńskiej, oprac, paleograficzne H. Kowalewicz. Ten sam zespół autorski przygotował do druku: Polskie pieśni wielkanocne. Średniowiecze i wiek XVI (w druku).