1.14 Wszechmogący nasz Panie…

w. 2 zjawieł — objawił.

w. 5 przyrodzenie — natura; krewkość — słabość, ułomność.

w. 6 złomie — złamać.

w. 7 łaski swej — za łaskę jego.

w. 8 prawie aż do wieka — aż do wyznaczonego czasu.

w. 10 mile — dobrowolnie; morzenie — ucisk.

w. 11 z tajemności — z tajemnicy.

w. 12 żywot — łono.

w. 17 błędności — marności.

w. 20 wyprawieł — wydał.

w. 21 przyjęt znamienicie — został przyjęty wspaniale.

w. 23 w osobie — pod postacią; sprawieł — obdzielił.

W. 24 na pamięć — na pamiątkę.

w. 26 zaś przywieść — z powrotem doprowadzić.

w. 27 złość — zło.

w. 30 odłożel — odjął.

w. 32 niwczym — w niczym.

w. 33 jęt — został ujęty.

w. 34 szafarza — tj. przez Judasza, który zajmował się finansami wspólnoty apostołów.

w. 35 ‘przez rzekę Cedron — potok Cedron jest wymieniony w Ewangelii św. Jana (XVIII, 1); pierwej — po raz pierwszy.

w. 36 obrażon — raniony.

w. 37 pierwszego — głównego.

w. 38 zwolen<n}iki — uczniów.

w. 42 by on łotr wybrany — jakoby jakiś łotr.

w. 44 acz — aczkolwiek.

w. 45 bywszy — po bytności.

w. 46 prorokowi — tj. Jezusowi.

w. 48 — wzgardził nim król (Herod), dla pohańbienia odział go w purpurę.

w. 50 znając prawego — wiedząc, że jest niewinny,

w. 54 stolec — tron; bisior — droga tkanina,

w. 62 jeśliś ty jest — czy ty jesteś.

w. 64 „Nie miałby żadnej, by—ó nie dana z nieba” — nie miałbyś

żadnej (mocy), gdyby nie była ci dana z nieba,

w. 65 przebaczył — przestał zważać na…

w. 71 gdzie — gdy; zajrzeć — ujrzeć.

w. 73 ony — owe; znając go w piękności — wiedząc, jak był piękny.

w. 76 Aluzja do odbicia twarzy Chrystusa na chuście (łac. sudarium) podanej w czasie drogi krzyżowej przez niewiastę, której tradycja nadała imię Weroniki.

w. 77 ciężkości — nieszczęścia.

w. 82 porzucon wznak — rzucony na wznak.

w. 85 stal na Tcrzyżu — wisiał na krzyżu (w pozycji stojącej).

w. 86 Icrzyżownika — tego, co go ukrzyżował.

w. 87 prawego — tj. z prawej strony (wiszącego).

w. 89 stojąc — stojącą.

w. 91 by — gdyby.

w. 92 z smutkiem rozdzieleło — przestałoby się smucić.

w. 95 wielmi — bardzo.

w. 99 gdyż — kiedy; dosić stało •— zostały wypełnione.

w. 103 stłoczony — pokonany.

w. 105 przedpieMe — staropolska nazwa otchłani, miejsca pobytu dusz zmarłych proroków i błogosławionych Starego Testamentu aż do zmartwychwstania Chrystusa.

w. 110 Wystąpieły e swych stanów — tj. ujawniły zakłócenia w swoim stanie, funkcjonowaniu.

w. 113 napis jego prawości — tj. tablica z początkowymi literami: Jezus NazareńsM Król Żydowski (skrót łac.: INRI).

w. 115–116 Aluzja do słów biblijnych: „Na widok tego, co się działo, setnik chwalił Boga i mówił: Istotnie, Człowiek ten był sprawiedliwy” (por. Ewangelia św. Łukasza XXIII, 47).

w. 120 zgotowan — przygotowany.

w. 123 widząc t— widzącą, która widziała.

w. 129 swej wczasności — swych spraw doczesnych.

w. 130 z takowej miełości — za taką miłość.

w. 133 przejrzał — postanowił.

II. Pieśni Wielkanocne I o Duchu Świętym

II.1 Chrystus z martwych wstał jest

Jest to najstarsza polska pieśń wielkanocna i zarazem najdawniejsza pewnie datowana polska pieśń kościelna. Należy do tzw. tropów rezurekcyjnych (zob. Wstęp, s. XXXIII). Pieśń jest przekładem trzeciej zwrotki utworu łacińskiego Deus omnipotent: „Ohriste surrexisti exemplum dedisti, | Ut nos resurgamus, et teeum viyamus”, opartym przypuszczalnie na tłumaczeniu czeskim lub niemieckim (por. Bog Wszechmogący wstał e martwy (zaducy) II.4).

Tekst zabytku zachował się w średniowieczu w wersji jednozwrotkowej (postać pierwotna) i wielozwrotkowej (postać rozszerzona).

Postać pierwotna. Niezwykła popularność jednozwrotkowej formy pieśni spowodowała, że utwór ten odnotowywano w wielu kodeksach rękopiśmiennych średniowiecza przez przytoczenie pierwszego_ wersu (incipitu), co m. in. świadczyło o powszechnej znajomości tekstu. W formie jednozwrotkowej utwór występuje w siedmiu przekazach (por. J. Woronczak, Tropy i sekwencje w literaturze polskiej do polowy XVI wieku, «Pamiętnik literacki», E. XLIII: 1952, z. 1–2, s. 361–364).

Najstarszy przekaz Chrystus z martwych wstał jest zanotowano w rękopisie biblioteki seminaryjnej w Płocku. Jest to Graduał płocki, sygn. Ms 32, ukończony w 1365 r. przez Świętosława z Wilkowa (rękopis wywieziony w 1940 r. przez Niemców do Królewca i do dziś wraz z innymi rękopisami płockimi uważany jest za zaginiony). Tekst pieśni umieszczono jako nagłówek na k. 13 od końca, przed, łacińskimi hymnami na cześć świętych polskich.

Zabytek wydał M. Berson, Księgozbiór katedry płockiej, Warszawa 1899, s. 22 i szereg wydań późniejszych.

Chrystus z martwych wstał je,

Ludu przykład dał je,

Eż nam z martwych wstaci

Z Bogiem krolewaci. Kyrie <eleison>—

Postać rozszerzona. Od połowy XV w. zaczyna się proces dodawania do zwrotki pierwotnej dalszych tropów podobnych metrycznie do pierwowzoru pieśni. Oto najważniejsze przekazy postaci rozbudowanej.