VI.17 Świata wszego stworzycielu

Modlitwa rymowana nieznanego autora do piętnastu świętych pomocników, tj. do patronów w szczególnych potrzebach, zwanych „wspomożycielami” (łac. auxiliatores). Kult piętnastu (lub czternastu) wspomożycieli, których imiona są wyszczególnione w niniejszym utworze w w. 18–23, był w średniowieczu niezwykle popularny, zwłaszcza we Włoszech i w Bawarii, o czym świadczą m. in. różnorodne o.brzędy i praktyki kościelne i ludowe związane z poszczególnymi patronami oraz specjalne formularze modlitewne w mszałach i rytuałach kościelnych średniowiecza.

Tekst utworu pochodzi z rękopiśmiennego Modlitewnika Gasztołda z 1528 r. (por. IV. 23 i VI.16), opublikowanego z własnego odpisu przez J. Hanusza, O książce do nabożeństwa króla Zygmunta I, s. 32–33, w transliteracji, która jest podstawą niniejszej transkrypcji.

Świata wszego Stworzycielu,

I grzesznych Odkupicielu,

Jezu nasz miłościwy;

Z mocy diabła bezecnego

Kożdego wyrwał grzesznego.

<. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .>

Dałeś też nam wspomożenie

Przez swych, świętych przyczynienie,

Gdy się modlą za nami;

W kożdej naszej złej przygodzie,

Tak w niemocy jak i w szkodzie,

Strzeżesz nas ich prośbami.

A nad ine są wybrani,

Którzy ciężko mordowani,

Krew swoje rozlewając,

Swe żywoty potępili,

A w boleściach stali byli,

Twój Zakon potwierdzając.

Irzy, Pantaleon, Błażej,

Wit, Krystofor Wielki, Dziwisz,

Erazmus, Eustachy, Cyriak, Idzi,

Achacjusz, Sebastian;

S nimi święta Katarzyna,

Ma<ł>gorzata i Barbara.

Abowienaieś im obiecał,

Ktorzykolwiek by ich wzywali

Na pomoc udręczony,

Iżby nie żądał próżno,

Ale by wszytko otrzymał

I był w tym pocieszony.

A. przetoż cie pilno proszę,

<. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .>

Raczyż mie dziś wysłuchać;

Pr<z>ez zasługę świętych twoich,

Miłych pomocników moich,

Ocz cię proszę, to mi daj.

Napirwej zgładź moje winy,

Napraw we mnie zwyczaj iny,

Izbych się mógł wstrzymawać;

Słuch i czujność, serce, oczy

Zawżdy mieć na dobrej pieczy,

A i język powścięgać.

Was też, wy moi rzecznicy,

Proszę stójcie przy mnie wszytcy,

Abych nagle nie zginął;

A po sądzie pospolitym,

Gdy zapłatę dadzą wszytkim,

Bych ja też cześć z wami wziął. Amen.

VI.17 Świata wszego stworzycielu

w. 13 nad ine — nad innymi.

w. 16 potępić — wzgardzić.

w. 18 Zakon — tu: prawo Boże.

w. 19 Irzy — św. Jerzy, w średniowieczu czczony jako męczennik z czasów Dioklecjana (284—305), patron w ciężkich pokusach diabelskich (obecnie uważa się, że był postacią fikcyjną); Pantaleon — męczennik w Nikomedii (zm. ok. 305), patron od wielu chorób, Błażej — męczennik prawdopodobnie z pocz. IV w., patron od chorób gardła, co znalazło wyraz w Rytuale rzymskim, który zawierał formuły poświęcenia specjalnych świec, zwanych „błażejkami”, poświęcanych do II Soboru Watykańskiego w dniu 3 lutego.

w. 20 Wit — męczennik, zm. ok. 300 r., wzywany w chorobie epileptycznej (stąd epilepsja zwana była tańcem św. Wita); Krystofor Wielki — dosłownie: nosiciel Chrystusa (zob. obj. do V.5), patron w niebezpieczeństwach podróży; obecnie uważa się, że jest postacią fikcyjną, zaś imię jego — za alegorię; Dziwisz (czes.) — Dionizy, uczeń św. Pawła, pierwszy biskup Aten, patron w wielu potrzebach.

w. 21 Erazmus — św. Erazm, męczennik, zm. ok. 303, patron od wyładowań atmosferycznych w górach (stąd nazwa „ognie św. Ełma”, gdyż we Włoszech nazywano Erazma sante Elmo); Eustachy — męczennik, wódz rzymski za Dioklecjana (281–300), patron czasu wojny; św. Oyriak — męczennik, zm. 303, patron w kilku potrzebach; św. Idzi — pustelnik we Francji, zm. 721, patron niepłodnych niewiast (por. pielgrzymkę Władysława Hermana do sanktuarium św. Idziego na Węgrzech dla uproszenia potomstwa dla jego żony Judyty, opisaną przez Galia Anonima; w wyniku tej pielgrzymki miał się urodzić Bolesław III Krzywousty).

w. 22 św. Achacjusz — męczennik, legendarny dowódca żołnierzy rzymskich cesarza rzymskiego Hadriana (117–138). Na jego cześć jako pierwszego z czternastu wspomożycieli ułożono wiele hymnów; św. Sebastian — męczennik, zm. ok. 289, patron w wielu potrzebach.

w. 23 Katarzyna — prawdopodobnie chodzi o św. Katarzynę Szwedzką, córkę św. Brygidy, zm. 1381, patronkę kawalerów (stąd ludowy zwyczaj „katarzynek” tj. wróżb matrymoiualnych dla kawalerów, „męski” odpowiednik „andrzejek’); Barbara — męczenniczka, zm. 306, patronka w wielu zawodach (w. m. górników, flisaków i artylerzystów).

w. 36 ocz cię — o co cię.

w. 38 ewyceaj iny — tj. przyzwyczajenia grzeszne.

w. 46 pospolity — ogólny, powszechny.