IV. Pieśni maryjne

IV.1 Maryja, czyste dziewice

Utwór należy do tzw. tekstów preambulicznych, czyli jest rymowanym wezwaniem do modlitwy podczas kazania. Pieśń zachęca do odmówienia Zdrowaś Maria, recytowanego niewątpliwie przez lud po polsku.

Najstarszy zapis pieśni znajdował się w rękopisie Biblioteki Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat. I Fol. 49, pochodzącym z opactwa benedyktynów w Sieciechowie. Wydawca pieśni, A. Brückner (Drobne zabytki języka polskiego, s. 218–219) ustalił jego pochodzenie na pierwszą połowę XV w. (rękopis nie zachował się).

Podstawą obecnego wydania jest druga redakcja tej pieśni odnaleziona przez Henryka Kowalewicza w rękopisie kazań znajdującym się w Bibliotece OO. Paulinów w Częstochowie, sygn. 11.18 a, k. 347 verso; dukt pisma wskazuje na czas około połowy XV w.

Wydanie: H. Kowalewicz, W. Kuraszkiewicz, Staropolska pieśń maryjna na nowo odczytana, Archiwum Literackie, t. XVI: Miscellanea staropolskie 4, Wrocław 1972, s. 9–17.

Maryja, czysta dziewice,

Daj nam widzieć Boże lice,

Niebieskie dziedzice!

Czysta, Krysta jeś poczęła

I snosiła, porodziła,

Z nas pirwsza prosiła.

Przez ten twój naświętszy owoc

Miła panna, racz nam wspomóc,

Na duszy, na ciele wzmóc.

Widzisz, żeśmy opętani

Wielikimi niemocami,

Przez to proś za nami.

Wierzymy, iż cie wysłusza

Ten, jen wszytkim światem rusza,

Jegoż wszą twarz słusza.

Tyś naświę<t>sza modlisz kiegdy,

Modlą wszytcy święci tegdy,

Milczą — milczysz wszegdy.

Abychom na tem kazaniu

K swemu bożskiemu poznaniu;

Po tem zawitaniu,

Zgotowano jest wszem dobrym

A osobnie Bogiem szczodrym.

Pozdrów pozdrowienim

Z nas każdy. Tym pozdrowi ją

Anjoł, gdyż naświętszą wieci:

<Rzkąc> „Zdrowa jeś Maryja”.

IV.1 Maryja, czyste dziewice

w. 1 dziewice — dziewica.

w. 3 — niebieskiego Pana.

w. 9 wzmóc — wzmocnić.

w. 16 kiegdy — kiedy.

w. 17 tegdy — tedy, wówczas.

w. 18 wseegdy — zawsze.

w. 23 — a szczególnie ludziom pobożnym.

w. 26 wieci — oznajmia.

W. 27 <rzkąc> — mówiąc.

IV. Z radości wam powiedam

Anonimowa pieśń o Zwiastowaniu N. M. Panny, powstała ok. 1420 r. Znana jest w dwóch redakcjach.

Redakcja ze zbioru Pieśni łysogórskich, znajdującego się ongiś w klasztorze benedyktynów na Łysej Górze, następnie w Bibliotece Publicznej w Petersburgu. Zabytek odkrył Łukasz Gołębiowski, a wydał W. A. Maciejowski (Piśmiennictwo polskie, t. III: Dodatki, Warszawa 1852, s. 123–124). Zabytek zaginiony.

Podstawą obecnego wydania jest poprawniejsza redakcja pieśni, znajdująca się w rękopisie Biblioteki Narodowej w Warszawie, sygn. III 8040, a. 618–619, zawierającym kazania łacińskie spisane w 1444 r. Kodeks pochodzi z Biblioteki kanoników lateraneńskich w Kraśniku.

Wydanie: R. Lubicz [Hieronim Łopaciński], Kilka zabytków języka staropolskiego, Prace Filologiczne, t. IV: 1893, s. 591–595 (w pisowni oryginalnej).

Radości wam powiedam,

Iżeć nową pieśń składam

O królewnie niebieskiej,

Ku uciesze krześcijańskiej.

Izaijasz prorok nasz

Uczynił nam barzo w czas,

Wzjawił nam wielką radość,

Rzekąc: „Przyjdzie niebieski gość,

Narodzi się z dziewice

Na człowiecze oblicze,

Będzie w niem <wierne> bóstwo,

Wykupi z nędze ubóstwo.

Zbawić nas naszej nędze

Me za ziemskie pieniądze,

Ale swą krwią niewinną

Wybawi <z mąk> duszę winną.

On jest wierny pelikan,

Wykupi dusze z mąk sam,

Da swe serce rozkr<w>awić,

Ch<c>ąc gr<z>eszną duszę wybawić”.

To, co prorok powiedał,

Potem anjoł zwiastował,

Iżeć się ma narodzić Pan,

Jen zbawi dusze sam.

Do Nazaret poselstwo

Srządziło wierne Bóstwo,

By Gabryjel nawiedził,

Dziewicy poselstwo wzjawił;

Którą wybrał niebieski

Ociec, Syn i Duch Święty,

By sama matką była,

Iżby Krysta porodziła.

„Przymi Syna Bożego

W pośrzodek serca twego,

Będziesz ji nosić w radości,

Porodzisz ji bez boleści”.

Rzekła k niemu Maryja:

„Temu się dziwię ja,

Kakoć syna mogę mieć,

O mężu nic nie chcę wiedzieć”.

Anjoł jej odpowiedzie:

Słuchaj tego, gospodze:

Duch cię Święty nawiedzi,

Jen tę rzecz wszyćką obrządzi.

Nie człowieczstwem to będzie,

Duch Święty w tobie siądzie,

Świątość to jego oprawi,

Ciebie przy twej czci ostawi.

Przeciwko przyrodzeni<u>

Ku ludzkiemu zbawieniu

Ukazuje Bog swe cuda,

Nie chce zgubić swego luda.

Coć umyślił z wieczności,

Zbawić swój lud żałości,

Tego dzisia dokonał,

Mie k tobie w poselstwo posłał.

Nie racz tego odmawiać,

Z ciebieć ma być Boża Mać.

Mieszkasz ludu zbawienie,

Uczyń temu dokonanie.

Przykład tobie dziwny dam,

Bo mi Bog przykazał sam:

Elżbieta <z> synem chodzi,

Świętego Jana porodzi.

Przezdziatkini poczęła,

Iże w Boga wierzyła;

Coć u ludzi nierówno,

U Boga <w>szytko podobno.

Zdrowaś pełna miłości,

Zbawi nas naszej żałości!

Podziękuj mu z dobroty,

Ukróci ludskie kłopoty”.

Maryja rzekła k niemu:

„Dziękuję Bogu memu,

Iże jemu tako lubo

Uczynić we mnie to cudo.

Jam posełkini jego,

Przyjmę gościa tego,

Syna Boga żywego,

Jen nas zbawi wszego złego”.

Śpiewajmyż ją wiesiele,

Boć w niej dobrego wiele,

W każdej dobrej duszy,

Serce sie ku Bogu ruszy.

W końcu tego śpiewania,

Dla naszego zbawienia,

Daj szczęście, zdrowie, Panie,

Przy śmierci dobre skonanie.

Cesarzownaś niebieska,

Uciecha krześcijańska,

Wszytek świat uwiesielisz,

Dziewstwu swemu nie zaszkodzisz.

Ktoć ją będzie spiewaci,

Albo jej posłuchaci,

Panie Boże, racz mu dać,

Co u ciebie będzie żądać.