III.10 Augustus kiedy krolował

w. 1 Caius Iulius Caesar Octavianus Augustus (63 p.n.e.–14 n.e.) — pierwszy cesarz rzymski,

w. 3 popisać — spisać.

w. 17 Emanuel — imię hebrajskie oznaczające dosłownie „Bóg z nami”.

w. 20 znamię. — cecha, atrybut.

w. 28 modła — cześć, chwała.

w. 32 <w> płacie je powijała — w chusty, płachty je owijała.

w. 34 jasła — drabinka albo naczynie zbite z desek, w które nakłada się paszę dla bydła.

w. 35 — nie było żadnej niewiasty, tj. babki (staropolskie określenie położnej).

w. 46 jeś woniająca — jesteś wonna.

w. 57 czuli — czuwali.

w. 59 światły — świetlisty.

w. 61 quiatek — kwiatek. Litera „Q” dla uwydatnienia abecedariusza.

w. 62 wzjawić się, — objawić się.

w. 68 ludziem — ludziom,

w. 69 słuch — wiadomość, wieść.

w. 76 modła — chwała.

w. 81 Xryste — Kryste, litera „X” dla uwypuklenia abecedariusza.

w. 84 naświętsze krciny — najświętsze chrzciny.

w. 85 yuże wszystcy — już wszyscy: „Y” ze względu na abecedariusz.

w. 91 bydlenie — życie, przebywanie.

III.11 Dziękujmy wsztćcy

Jest to swobodna— rozszerzona, parafrnza. Łącińskiej sekwencji Grates nunc omnes powstałej w Niemczech południowych w początkach XI w.Hieronim Feicht (Studia nad muzyką polskiego średniowiecza, Kraków l975, s. 96) określa chronologię tej kolędy na połowę XV w. Tekst w rękopisie Biblioteki Ossolineum we Wrocławiu, sygn. IV 1482 (por. II.1B).

Poprzednie wydanie: Kolędy polskie, s. 21.

Dziękujmy wszyćcy

Z tej Bożej dobroci,

Która nie była

Już temu chwila.

Szósty wiek zaszedł,

Iż świat był podszedł,

Żadny w niebo nie wszedł.

Panu naszemu,

Bogu łaskawiemu,

Który na nas wejźrzał,

Miłość swą zesłał

I czartu nie dał,

Kto<r>y nas już miał,

By nas sobie nie brał.

Swojem narodzeniem,

Wiecznem ucieszeniem,

Mamy się dostaci

I w niebie zostaci,

Z Oćcem panować,

<Z> Synem i z Duchem

Świętym królować.

K temu wołamy

Wiernie z anjoły,

Śpiewajmy tobie:

Cześć i chwała z wysokości.

III.12 kiedy krol herod królował

Kolęda z zaginionego kancjonału z 1521 r. Wydana przez M.H.Juszyńskiego we wstępie do Dykcjonarza poetów polskich. Tekst utworyu jest niepełnym, stąd wszyscy wydawcy uzupełniali pieśń z redakcji późniejszych. Ostatni wydawca (Kolędy polskie, s. 22–23) uzupełnił ww. 5–16, 29–36 i 41–72 z Kancjonału Piotra Artomiusza, 1587. Poniżej przedruk utworu z Kolęd polskich.

Kiedy krol Herod królował,

Nad Żydy panował,

Wtenczas sie Chrystus narodził,

Aby lud swój wierny oswobodził.

Tegoż–ci mędrcy szukali,

Po nim się pytali,

Aż «do Jeruzalem przyszli,

Azaliby go tam naleźli.

Mówiąc: „Gdzie jest narodzony

Żydowski kroi nowy!

Widzieliśmy gwiazdę jego,

Która nas tuta wiedzie do niego.

Przyszliśmy sie jemu modlić

I onego chwalić,

Bo wiemy, iż jest wieczny Pan,

Który się raczył tak objawić nam”.

Gdy to kroi Herod usłyszał,

Iż tak jest, rozumiał,

Zlęknął sie i zmucił barzo

I z nim Jeruzalem wszystko miasto.

Tedy zebrawszy biskupy

I licemierniki,

Badając sie od nich pytał,

Gdzie sie narodzić miał.

Rzekli, iż w Betlejem mieście.

Wiedz to, królu, iście;

Tam–ci sie Chrystus narodzi,

Jak o tym Micheasz prorok mówi.

Wziąwszy kroi mędrce osobnie,

Pytał ich tajemnie,

Iżeby mu powiedzieli,

Kiedy oni tę gwiazdę ujźrzeli.

A gdy się od nich dowiedział,

Wnetki je odesłał,

Do Betlehem, by pytali,

Pilnie tego dzieciątka szukali.

I rzekł im: „Gdy je najdziecie,

Wiedzenie mi dajcie,

Ja też do niego przyjadę,

Wszego dobrego winszować będę”.

Gdy od króla wyjechali,

Gwiazdę wnet ujźrzeli,

Świecąc onym, nad nimi szła,

Aż prawie nad tym domem stanęła.

A gdy tam do domu weszli,

Dzieciątko naleźli,

Dziecię Jezusa miłego

I z nim Maryją, Matuchnę jego.

Tam na swe kolana padli,

Jemu się modlili,

Z skarbów swych wyjąwszy dary,

Złoto, kadzidło, mirrę mu dali.

A Bog im tę naukę dał,

We śnie je napomniał,

By Heroda omylili,

A drogą inszą, nie tą jechali.

Gdy to kroi Herod usłyszał,

Barzo się rozgniewał,

Do Betlehem wnetM posłał,

Dziatki niewinne mordować kazał.

Tam–ci było zasmucenie,

Głośne narzekanie,

Ubogich i smętnych matek,

Gdy żałowały swychT miłych dziatek.

Prosimy cię, Kryste Panie,

Bacz dąć smiłowanie,

Daj nam swoje miłość Boską,

Którąś raczył wlać w serce tym mędrcom.

Abysmy–ć prawie wierzyli,

I ciebie szukali,

Przyciągaj nas duchem k sobie,

Byśmy żyli z tobą wiecznie w niebie. Amen.