Старославянский язык. Учебно-методическое пособие

Текст 5

i пришьдъшюмоу на онъ полъ въ стран@ hер’hесин’ск@ сърhтосте и дъва бhсъна. отъ гребишть iхъ iсход#шта л’юта sело. hко на можааше ник’тоже. мин@ти п@темь тhмь. i се възъписте гл\͠шта. чьто есть нама i тебh исе͠ сне͠ бж͠iи. пришелъ ли еси сhмо. прhжде врhмене м@читъ насъ.

бh же далече отъ н’ею. стадо свин’ии много пасомо. бhси же мол’hах@ и гл\ште͠ аште iзгониши ны. повели намъ iти въ стадо свиное. i рече имъ iдhте. они же шьдъше вънид@ въ свини>. абие оустръми с# стадо все по брhгоу въ море. i оумрhш#. i оутопош# въ водахъ. i пас@штеи бhжаш#. i шьдъше въ градъ. възвhстиш# всh. i о бhсъноую. i се всь͠ градъ iзиде против@ iсви͠. i видhвъше и молиш#. да би прhшьлъ от прhдhлъ iхъ

i вьлhзъ въ корабь ис͠. прhhде i приде въ свои град: i се принесош# емоу ослабл’енъ жилами. на одрh леж#шть. i видhвъ i͠с вhр@ iхъ. рече

ослабл’еноумоу дръзаи ч#до отъпоушта\тъ ти с# грhси твои. i се етери отъ кънижьникъ рhш# въ себh. сь власвимисаетъ, i видhвъ ис͠помышле-

ниh iхъ, рече. въск@\ вы мыслите зъло въ сръдьцихъ вашихъ. чьто бо естъ оудобhе решти. отъпоушта\тъ ти с# грhси твои, ли решти въставъ ходи. нъ да оувhсте hко власть iматъ снъ͠ чскъ͠i на зем’и отъпоуштати грhхы. тъгда гла͠ ослаблен’оумоу. въставъ възьми одръ твои. i иди въ домъ твои: видhвъше же народи чюдиш# с#. i прославиш# ба͠ давъшааго власть так@ чкомъ͠

71

Старославянский язык

Задания к тексту.

1. Укажите старославянские фонетические черты в приведенных словах (для объяснения подбирайте праславянские параллели): стран@, прhжде, сръдь-

цихъ, врhмене, дръзаи, власть, помышлениh.

2.Определите позиции редуцированных звуков, посчитайте количество букв

извуков: дръзаи, свин’ии, свини>, сръдьцихъ.

3.Найдите оборот «дательный самостоятельный» и переведите его. Найдите причастия, выступающие в роли «второстепенных сказуемых». Найдите супин, объясните его употребление.

Текст 6

Петръ же вьнh сhдhаше. на дворh i прист@пи къ н’емоу едина рабын’и гл\шти͠ . i ты бh съ iсомь͠ галилhicкымь. онъ же отвръже с# прhдъ всhми гл͠#. не вhмь чьто глеши͠ . iшьдъшю же въ врата. оузьрh и дроугаh. i гла͠ емоу. тоу i сь бh чкъ͠съ iсомь͠ назарhниномь. i пакы отъвръже с# съ кл#тво\. hко не зна\ чка͠. не по многоу же прист@пьше .сто>штеi реш#

петрови. въ iстин@ i ты от нихъ еси i бесhда твоh авh т# творить. тъгда нач#тъ ротити с# i кл#ти с#. hко не зна\ чка͠. i абие коуръ

възгласи.

(Зографское евангелие)

Текст 7

архиереi же стар’ци наоустиш# народы. да iспрос#тъ Вараав@. и иса͠

погоуб#тъ. wтъвhштавъ же ihемонъ рече iмъ. кого хоштете отъ обою отъпоушт@ вамъ. они же рhш# вараав@ гла͠ iмъ пилатъ. чьто же сътвор\. iса͠нарицаемого ха͠. глаш͠ # емоу вси да расп#тъ б@детъ. ihемонъ же рече iмъ. чьто зъло сътвори. они же iзлиха въпиhх@ гл͠\ште. да

расп#тъ б@детъ. видhвъ же пилатъ hко ничьсоже оуспhетъ. нъ паче мльва. бываетъ. приiмъ вод@ оумы р@цh прhдъ народомь. гл͠# неповиненъ

есмь, отъ кръве сего правьдьника. вы оузьрите. i отъвhштавъше вси ’лю-

72

Приложение 2

дие рhш# кръвь его на насъ i на ч#дhхъ нашихъ. тъгда отъпоусти iмъ вараав@. iса͠же бивъ. прhдастъ i да i распьн@тъ. тъгда воiни hемонови. прhiмъше iса͠на с@дишти, събъраш# на н’ь вьс@ спир@. съвлькъше и.

хламvдо\ чръвлено\ одhш# i. i съплетъше вhньць отъ тръниh. възложиш# на глав@ его. i трьсть въ десниц@ его. i поклон’ьше с# прhдъ нимъ на колhноу. р@гах@ с# емоу гл\͠ште. радоуi с# црю͠iюдhiскъ. i плин@въше

на н’ь. при>ш# трьсть. i биhх@ i по главh i егда пор@гаш# с# емоу. съвлhш# съ него хламvд@ облhш# въ ризы сво>. i ведош# и на расп#тие. i сход#ште же обрhт@ чка͠ кvринhiска. iменемь симона семоу задhш# понести крстъ͠ его. i пришьдъше на мhсто нарицаемое hельhота. еже естъ

нарицаемо краниево мhсто. даш# емоу пити оцьть съ зльчи\ размhшьнъ. i въкоушь не хотhаше пити, пропьнъше же и, раздhльше ризы его меташ# жрhби>. i сhдъше стрhжах@ i тоу. i положиш# връхоу главы его. вин@ напсан@ сь естъ i͠с. црь͠iюдеhiскъ. тъгда расп#ш# съ н’имъ два раз-

боiника. единого о десн@\. i единого о шю\\

(Зографское евангелие, Мф. 27: 20—38)

Словарь

Задания к тексту.

1. Укажите старославянские фонетические черты в приведенных словах (для объяснения подбирайте праславянские параллели): wтъвhштавъ, хоштете,

млъва, кръве, съвлhш#, облhш#, злъчи\.

2. Какие согласные старославянского языка могли быть только твердыми, а какие только мягкими в приведенных ниже словах: старьци, wтъвhштавъ, ре-

че, чьто, кръвь, тъгда, съвлькше, хоштете, кого, р@цh, царь?

3. Найдите предложения с прямой речью. Найдите причастия в роли «второстепенного сказуемого».

73

Старославянский язык

Текст 8

Не ос@ждаите. да не ос@ждени б@дете. iмь же бо с@домь с@дите. с@д#тъ вамъ. i вь н\ же мhр@ мhрите. възмhр#тъ вамъ. чьто же видиши с@чьць iжь естъ въ оцh братра твоего. а брьвна еже естъ въ оцh твоемь не чюеши. ли како речеши братоу своемоу. остави i изъм@ с@чець iзъ очесе твоего. i се бръвъно въ оцh твоемь лицемhре. iзъми пръвhе бръвъно iз очесе твоего i тъгда оузьриши iз#ти i с@чьць. из очесе брата твоего. не дадите стаго͠ псомъ. ни помhmаiте бисеръ вашихъ прhдъ сви-

ниhми. да не попер@тъ iхъ ногами своiми. i враштьш# с# растръгн@тъ вы. просите. i дастъ с# вамъ. imhте. i обр#mете. тлъцhте i отвръзетъ с# вамъ. вьсhкъ бо прос# и приемлетъ. i ишт#и обрhтаетъ. i тлък@штоумоу отвръзетъ с#

(Зографское евангелие, Мф. 7: 1—8)

Задания к тексту.

1.Укажите, к какому склоению относятся следующие имена существитель-

ные: словеса, м@жю, храмин@, камене, дъждь, раздроушение.

2.Выпишите из текста все слова со слогообразующими плавными, докажите свою точку зрения.

Текст 9

Въ врhм# оно оуслъiшавъ иродъ тетрархъ слоухъ исвъ͠ ї рече отро-

комъ своимъ. сь естъ иоанъ кръститель. тъ въскрьсе отъ мрътвыхъ. ї сего ради силы дh\тъ с# о немь. ї ’родъ бо емъ иоанна съв#за и. ї въсади и вь темьниц@. їродиhды ради жены филипа братра своего. глаше͠ бо емоу

иоанъ. не достоитъ ти имhти е>. ї хот# и оубити оубоh с# народа. зане hко прка͠ имhх@ и. дьни же бывъшоу розьства иродова. пл#са дъшти иро-

диhдина по срhдh и оугоди иродови тhмь же съ кл#тво\. издрече еи дати егоже аште въпроситъ. она же наваждена матери\ свое\. даждь ми рече сьде. на мисh глав@ иоана крстителh. ї печаленъ бысть цсаръ͠ . кл#твы же

ради и възлеж#mихъ съ нимъ. повелh дати и. ї пославъ оусhкн@ иоана вь темьници. и принhсоша глав@ его на мисh. и даш# дhвици. ї несе матери своеи. и прист@пьше оученици его вьз#с# тhло его. и погрhс# е. ї при-

74

Приложение 2

шедъше възвhстиш# исви͠. ї слышавъ ис͠. отиде отътоудh въ корабли. въ проусто мhсто единъ. ї слышавъше народи. по немь ид@ пhши отъ градъ†

(Мариинское евангелие, Мф. 14: 1—13)

Текст 10

Въ онво оубhди ис͠оученикы сво# вьлhсти въ корабь. и варити его на

онъ полъ морh. доньдеже отъпоуститъ народъ. и отъпоушть народъ вьзиде на гор@ единъ. помолитъ с#. поздh же бывъшю въ .д.͠\ же годин@ ношти. приде къ нимъ ис͠по мороу ход#. и видhвъше i оученици его по мороу ход#шта. оубо"ш# с# гл@͠ште. "ко призракъ естъ и отъ страха възъпиш#. и гла͠iмъ iсъ͠. надhите с# "ко азъ есмь и не боiте с#. отъвhшта# же петръ рече емоу ги͠. аште ты еси повели ми прити къ себh. iс͠же рече емоу приди. излhзъ же ис͠кораблh петръ. и хождаше по водh и придh къ iс͠u. вид# же вhтръ лютъ оубо" с#. и нач# потаплhти с#. и възъпи гл#͠ги͠спс͠ м#. iс͠же простьръ р@к@ #тъ его. и гла͠ емоу маловhре.

почто с# с@мнh. и вьлhзъшю емоу въ корабh оулеже вhтръ. а с@штеi въ кораби поклониш# с# емоу гл͠@ште. "ко ты еси въ истин@ бжи͠i снъ͠ . и

прhплuвъше. прид@ въ земь\ генисареfь

(Саввина книга, Мф.)

Словарь

варити — переправиться на онъ полъ — на тот берег

въ д\ же годин@ ношти — в четыре часа ночи

Задание к тексту. Укажите, какого происхождения подчеркнутые звуки в следующих словах: отъпоушть, оулеже, ношти, потаплhти, р@к@.

Текст 11

І͠сu рождьшю с# въ виfьлеомh июдhiсцhмь вь дни ирода цра͠ се вльсви отъ въстокъ прид@ въ ерлмъ͠ гл@͠ште къде естъ рожды с# цръ͠ июдhiскъ

видhхомъ бо звhзд@ его на въстоцh и придохомъ поклонитъ с# емоу оуслышавъ же иродъ цръ͠ съм#те с# и всь иерслмъ͠ съ нимь и събра вс#

75

Старославянский язык

архиере# и кънижьникы людьскы# и въпрошаше # къде хс͠раждаетъ с# они же рhш# емоу въ виfьлеомh июдhiсцhмь тако бо псна ~стъ прокмъ͠ и ты виfьлеоме земле июдова ничимьже мьньши еси въ влдка͠ июдова ис͠ тебе бо изидетъ влка͠ иже оупасетъ люди мо# и излh. тогда иродъ таi

призъвавъ влъхвы испыта отъ нихъ врhм# "вльш## с# звhзды и посълавъ # въ виfьлеомъ рече. шъдъше испытаiте извhстьно о отроч#ти. егда обр#штете е повhдите ми. да и азъ шъдъ поклон@ с# емоу. они же послоушавъше цра͠ идоша и се звhзда \же видhш# на въстоцh. идhше

прhдъ ними доньдеже пришъдъши ста на врьхоу идеже бh отроч#. видhвъше же звhзд@ въздраваш# с# радости\ веле\ зhло. и въшъдъше въ храмин@ видhш# отроч# съ марие\ мтери͠ \ его и падъше

поклониш# с# емоу и отъврьзъше съкровишта принесош# емоу дары злато и ливанъ и змvрьн@ и отъвhтъ приiмъше въ сънh не възвратиш# с# къ иродоу. нъ инhмъ п@тьмъ отид@ въ стран@ сво\

(Саввина книга, Мф. 2: 1—19)

Словарь

вльсви — волхвы съкровишта — сокровища ливанъ — ладан

змvрьн@ — смола, благовоние

Текст 12

Часть 1

чловhкъ нhкыи имh дъва сына. и рече мьнии сынъ ~ю оцоу͠ оче͠ даждь

ми достоин@ ч#сть имhни" и раздели има имhни~ и не по мънозhхъ дьньхъ. събьравъ вьсе мьнии сынъ. отиде на стран@ далече. и тоу расточи имhние сво~. живы бл@дьно иждивъшоу же ~моу вьса. бысть гладъ крhпъкъ. на странh тои. и тъ нач#тъ лишати с# и шьдъ прилhпис# ~диномь. отъ житель то> страны и посъла и на села сво" пастъ свинии и желааше насытити чрhво сво~ от рожьць. >же hдhах@ свини> и никъто же не да"аше ~моу въ себе же пришедъ рече. коликоу наимьникъ оца͠

мо~го избыва\ть хлhби. азъ же сьде гладъмь гыбн@ въставъ ид@ къ оцоу͠ мо~моу и рек@ ~моу оче съгрhшихъ на нбо͠ и прhдъ тобо\ оуже

76

Приложение 2

нhсмь достоинъ нарешти с# сынъ твои сътвори м# "ко ~диного отъ наимьникъ твоихъ и въставъ иде къ оцоу͠ сво~моу ~ште же ~моу далече с@штоу оузьрh и оць͠ ~го и милъ ~моу бысть и текъ паде на вы\ ~го и облобыза и рече же ~моу сынъ оче͠ съгрhшихъ на небо и прhдъ тобо\

оуже нhсмь достоинъ нарешти с# сынъ твои

Часть 2

рече же оць͠. къ рабомъ своимъ изнесhте одьжд@ прьв@\. и

облhцhте и и дадите прьстень на р@к@ ~го. и сапогы на нозh и приведъше тельць оупитаныи заколhте. и hдъше да веселимъ с# "ко сынъ мои сь. мрьтвъ бh и оживh изгыблъ бh и обрhте с# и нач#ш# веселити. с# бh же снъ ~го старhи на селh и "ко гр#ды приближи с# къ домоу слыш# пhни" и ликы и призъвавъ ~диного отъ рабъ. въпрашааше. чьто оубо си с@ть он же рече ~моу "ко братъ твои прииде и закла оць͠ твои

тельць оупитаныи "ко съдрава и при>тъ разгнhвавъ же с# и не хотhаше вънити оць͠ же ~го ишьдъ молhаше и онъ же отъвhштавъ. рече оцоу͠

сво~моу се колико лhтъ работа\ тебh и николиже заповhди твое> не прhст@пихъ и мънh николиже не далъ еси козьл#те. да съ дроугы моими възвеселилъ с# быхъ ~гда же снъ͠ твои сь. изhдъи тво~ имhни~ с лю-

бодhицами приде. закла ~моу тельць питомыи онъ же рече ~моу ч#до. ты вьсегда съ мъно\ ~си и вьса мо" тво" с@ть възвеселити же с#. въздрадовати подобааше "ко братъ сь. мрътвъ бh и оживh изгыблъ бh и обрhте с#

Задания к тексту.

1. Выполните морфологический разбор указанных слов, определите их значение, объясните, почему именно эти глагольные формы употреблены в данных

77

Старославянский язык

отрывках: желааше, hдhах@, дадите, далъ еси, възвеселилъ с# быхъ, изгыблъ бh.

2. Определите, с какими формами слов согласуются данные прилагательные, определите их разряд и форму сравнения: мьнии, достоин@, достоинъ, милъ,

мрьтвъ, старhи, съдрава.

3. Найдите оборот «дательный самостоятельный», переведите его. Укажите форму супина, объясните его употребление в данном отрывке.

Текст 13

Ростиславъ бо моравьскыи кн#зь богомь uстимъ. съвhтъ сътвори съ кн#зи своими и с моравл#ны и посла къ цhсарю Михаилu гл͠#. людемъ

нашимъ поганьства с# ^връгшимъ и по христианескъ с# законъ дръжаштимъ. оучител# не имамъ таковаго. иже бы ны въ свои >зыкъ истuю вhрu христiаньскuю сказалъ. да быша и ины страны. того зр#ште. подобили с# намъ. то посли намъ. владыкw. епископа и uчител# таковаго. ^ васъ бо на вс# страны въсегда добрыи законъ исходить. събравъ же цhсарь съборъ призва Константина филосwфа и сътвори и слышати рhчь сию. и рече. философе. вhм’т# трuдна сuшта. но достоить тебh тамо ити. сеа бо рhчи не можеть инъ никтоже исправити "коже ты.

^вhшта же философъ и трuденъ сы тhлwмь и боленъ. радъ идu тамо. аште имuть бuкви въ "зыкъ свои. и рече цhсарь къ немu дhдъ мои и ^ць мои и инии мнози. искавше того не обрhли сuть. то како азъ могu обрhсти. философъ же рече. то кто можеть на водh бесhдu написати или еретичьско им# себh обрhсти ^вhшта емu пакы цhсарь... аште ты хоштеши то можеть бгъ тебh дати иже даеть всhмъ иже прос#ть несuмнhниемъ и ^връзаеть тлъкuштимъ

(Житие Кирилла)

Словарь

uстимъ от оустити — побуждать поганьства — язычество

Задания к тексту.

1. Объясните, почему автор трактата считает славянскую азбуку священней и выше греческой?

78

Приложение 2

2. Как исходя из этого отрывка можно определить время создания славянской азбуки?

Текст 14

Вь шесты же мсць͠ посъланъ быстъ аглъ͠ гавьриiлъ отъ ба͠въ градъ

галилеiскъ. емоуже iм# назаретъ. къ дhвh обр@ченh м@жеви. емоуже им# iосифъ. отъ домоу дава͠. им# дhвh мариh. i въшьдъ къ неi аглъ͠ рече. радоуi с# благодhтънаh гь͠съ тобо\. блгсвена͠ ты въ женахъ. Wна же слышавъши съм#ти с# о словеси его. i помышлhаше вь себh. како се б@детъ цhлованье. i рече еi аглъ͠ не боi с# марие. обрhте благодhть отъ ба͠. i се зачьнеши вь чрhвh. i родиши снъ͠ . i наречеши им# емоу ic͠. сь б@деть велiи. i снъ͠ въшьнhаго наречетъ с#. i дастъ емоу гь͠бъ͠. прhстолъ дада͠ оца͠ его. въцритъ с# въ домоу ihковли въ вhкr. i црствоу его не б@детъ коньца. рече же мариh къ аглоу͠ . како б@детъ се. iде м@жа не зна\. отъвhmавъ аглъ͠ рече еi. дхъ͠ сты͠ наiдетъ на т#. i сила въшьнhаго осhнитъ т#. тhмь же i еже родитъ с#. сто͠ наречетъ с# снъ͠ бжiи. i cе елисаветъ. @жика твоh. i та зачьнетъ въ старость сво\. се мць͠ шесты есть еi. нарицаемhi неплодъви. hко не iзнеможетъ отъ ба͠вьсhкъ глъ͠. рече же марьh. се раба гнh͠. б@ди мнh по глоу͠ твоемоу. i отиде отъ не# аглъ͠.

(Зографское евангелие, Лк. 1: 26—38)

Словарь

съм#ти от съм#тити — смутилась

@жика — родственник, родственница

сто͠ — свято

Текст 15

Чловhкъ бh домовитъ. iже насади виноградъ и оплотомъ i огради. и iскопа вь немь точило. i созъда въ немъ стлъпъ. i вдасты и дhлателемъ. и отиде. егда же приближи с# врhм# плодомъ. посла рабы сво>. къ дhлателемъ. при>ти плоды его. емъше же дhлателе рабы его ового биш# ового же оу биш# ового камениемь побиш#. пакы посъла ины рабы. мъножhиш# пръвыхъ. i створиш# имъ тожде. послhдь же посъла къ нимъ сынъ свои

79

Старославянский язык

глагол#, оусрамлh\тъ с# сына моего. дhлателе же егда оузьрhш# сынъ. рhш# въ себh сь естъ наслhдъникъ. придhте оубимъ i. i оудръжимъ достоhние его. i емъше и iзвhс# вонъ из винограда и оубиш# и. егда же оубо придетъ господинъ винограда, чьто сътворитъ дhлателемъ тhмъ. (глаголаш# емоу.) зълы зълh погоубитъ >. и виноградъ прhдастъ инhмъ

дhлателемъ. iже въздад#тъ емлу плоды въ врhмена своh.

(Мариинское евангелие)

Текст 16

По семь съниде въ каперънаоумъ. самъ i мати его. i братриh его. i оученици его. i тоу не многы дьни прhбыстъ. блiзь бh пасха iюдiска. i вьзиде и͠свъ iл͠мъ. i обрhте въ цръкъве прода\mа# овьц# i волы i

гол@би. i пhн#жьникы сhд#m#. i сътворь hко бичь отъ врьвиi вьс# iзгъна ицръкъве. овьц# i волы. тръжьникомъ расыпа пhн#з#. i дъскы опровръже. i прода\mиимъ гол@би рече. възъмhте си отъ с@доу. не творите домоу о͠цамоего. домоу коупльнаего. помhн@ш# же оученици его hко написано

естъ. жалость домоу твоего сънhстъ м# wтъвhmаш# же iюдеi рhш# емоу кое hвлhеши hко си твориши. wтъвhmа i͠. сi рече iмъ. разорите

цръковь си\. i трьми дьнъi вьздвiгн@ \ рhш# же iюдhи четырьми дес#ты i шести\ лhтъ съзъдана быстъ цр͠кыси. ты ли трьми дьны

вьздвiгнеши \. Онъ же глааше о цръкъви тhла своего. егда оубо въста отъ мрътвыхъ. пом#н@ш# оученици его hкоже гл͠аашевhр@. i #ш# кънигамъ словеси еже рече и͠. с

(Зографское евангелие, Ин. 2: 12—22)

Словарь

пhн#жьникы — менялы

iл͠мъ— Иерусалим

ицръкъве = изъ цръкъве тръжьникъ — меняла

сънhстъ — съесть, поглотить, овладеть