Товчлгч үг

Мана романа сүл халх бичгдәд чиләснәс нааран кесг олн җил давв. Манц һолын усн бийән кесг сольв.

Нарн сәәхн цонаһад, ноһан кесг дәкҗ делсч урһв. Эн цагин хоорнд Төрскән харсгч дән болв, хар ухата фашистнр күчр зовлң үзүлв. Болв, Хүүвин Союзин олн келн улс ни-негн болсн учрар, Улан Цергән альк биш төрәрнь күчлсәр, фашистнрин хар ухан хамхрад, цокгдад, даргдад хуурв. Хүүвин Холвана улс элдү ик Диилвр делкә деер учрав.

Тедү олн җилмүдин туршарт халх халун, даарх киитн, өлсх өлн чигн харһв. Болв, Хальмг Хүүвин Ниигм җурмин Таңһчин олн улс ах-дү таңһчмудын олн улсла хамдан тер түрү-зүдү дааһад, дииләд, эврә өдгә җирһлән, өсч-босч йовх ниигмин (социализмин) тосхлтд нерәдҗ, гүҗрҗ йовхнь эн болҗана.

Эн 1970 җил Хальмг АССР бүрдснә тәвдгч өөн. Эндр өдр Хальмг теегт, хамг олн улстнь элдү байр учрв.

Теегин хотл —- Элст балһсн дүүгәд-дүркләд бәәв.

Төрскнә аль бис һазрас Элстин буудлд (аэропортд) кесг олн төләлгчнр (делегац) нисч ирв. Эдн дотр Әрәсән төләлгчнриг РСФСР-ин министрмүдин Хүүвин ахлачин негдгч заместитель Алексей Михайлович Школьников һардсн йовна. Ах-дү таңһчин элчнр бас бәәнә. Бурят АССР-ин төләлгчнр Бурят намин (партин) обкомин негдгч сегләтр А. У. Модогоев һардҗ, Тувинск төләлгчнриг Тувинск АССР-ин Деед Хүүвин президиумин ахлач Долчанмаа Байкара Шожульбеевна толһалҗ, Дагестана төләлгчнр АССР-ин Деед Хүүвин ахлач Шамхалов Ш. М., Ленинградын төләлгчнр областин күцәгч зөвллин (исполкомин) ахлачин дарук Полозов В. В. һардсн йовна.

Аһшин, Ростовин, Әәдрхнә; Сарпулин элчнр эн байрт бас ирсн бәәнә.

Тәвдгч җилә өөнин хург Хальмг тәәзд (театрт) болв. Байрин хургиг Хальмг АССР-ин Деед Хүүвин Президиумин ахлач Сангаев Эрнджен Агльдҗанович ахр үг келҗ, сәкв.

Дарунь А. М. Школьниковд үг өггдв. Өргн Әрәсән элч Хальмг улсин тууҗ мөрлв. 1920 җилин ноябрь сарин дөрвн өдр алдр багш В. И. Ленин хальмг улсин эврән эркшәгч (автономн) таңһч бүрдәлһнә декретд һар тәвҗ, түүнд җирһл өгсмн. Тер цагас нааран бүкл тәвн җил болҗ йовна. Эн цагин эргцд Хальмг улс, теегт бәәх күч-көлсчнр, шин җирһлин хаалһд орад, эврә теегтән Ниигм җурм (социализм) тосхҗ йовхнь эн болҗ һарчана.

Тер алдр диилвр темдглҗ, ханлт өргҗ, СССР-ин Деед Хүүвин президиум Хальмг АССР-иг Хулһн сарин (Октябрьск) хүвсхл (революц) гидг орденәр ачлҗахин туск зәрлг Школьников умшч өгв.

Тавцң (сцен) деер бәәсн дендр (трибун) тал Хальмг таңһчин һардачнр — намин (партин) обкомин негдгч сегләтр Городовиков Басан Бадьминович, Деед Хүүвин президиумин ахлач Сангаев Эрнджен Агльджанович, Хальмг таңһчин Министрмүдин Хүүвин ахлач Манджиев Эрдни Чудутович ахта улс таңһчин Улан туг делсксн һарч ирв. Әрәсән элч А. М. Школьников Хальмг Таңһчин Улан тугд Хулһн сарин (Октябрьск) хүвсхл (революц) нертә орден хатхад, дүүҗлҗ өгв.

Залд бәәсн улс дегц босад, альх ташч ниргв. Городовиковин һарт бәәсн Улан тугиг хойр орден сәәхрүлв: Ленина болн Хулһн сарин (Октябрьск) хүвсхл (революц). Ленина орденәр Хальмг таңһч 1959 җил, Хальмг улс Әрәсән медлд эврә дурар орад 350 җил болсн өөнлә, ачлгдсмн.

Хальмг АССР-ин тәвн җилин өөнин туск илдкл (доклад) таңһчин обкомин негдгч сегләтр Басан Городовиков кев. Эврә келсн үгдән илдклч (докладчик) тууҗин мөр бас мөрлв:

— Хату-мөтү, харңһу хаана цагас тег гетләд, сарул-сәәхн җирһлд орсн бәәнә. Эн сәәхн, ниигм җурмин (социалистическ) җирһлин булгин эклц, һоллгч болхнь — Хүүвин йосна, Коммуна намин (партин) нилч. Орн-нутгин олн келн улсиг негдүләд, ниилүләд, ах-дү бәрлдүләд авад ирсн, намин (партин) бас нег алдр диилвр...

Залд бәәсн улс Городовиков Басңгин келсн үг соңсч, ик байрта сууцхав.

Баазрин Цаһан өөрән суусн Шамаев Боктаг тохаһарн хатхад, келв:

— Мана сегләтр басл олмһа келтә.

— Һанцхн сегләтр биш энч... Инрл-лейтенант цолта, — гиҗ Бокта хәрү өгв.

Цаһан, сегләтрин өрчд гилвксн Хүүвин Холвана Баатр гисн тавн талта алтн од хәләҗ оркад, Городовиков Басңгин бәәдл-җирһл дотран санв. Дәәнә өмн академ чиләһәд, бух толһалҗ йовсн. Дәкәд дәәнә гүргүд дивизин толһач болсн. Басңгин дивизь Улан Церг дотрас түрүн болҗ эврә орн-нутгин меҗәд күрсмн.

Ода Хальмг таңһчин коммунист улсин һардач бәәхнь эн. Тиигәд, мал хәләҗ — үкрч йовсн хальмг көвүн Улана йосна нилчәр өсәд, күн болад, ик үүл дааҗ бәәхнь эн. Эңгә хальмг көвүн, орн-нутгин инрл, Хүүвин Холван баатр, Хальмг таңһчин намин (партин) зөвллин һардач болсн эн залд суух улст икл байр болҗана.

Бокта зөвәр мах бәрәд бәәҗ. Үснь экләд буурлтҗ йовна. Болв, һарнь одачн шүрүтә, нүднь хурц. Медрлнь бийднь зөв, күүнд келгдш уга. Бокта ода Хальмг Министрмүдин Хүүвд көдлҗәнә.

Үүнә гергн Цаһан болхла, хойр күүкд һарһсн бийнь, нәрхн сәәхн урһцта кевтән. Эн җилмүд хоорнд эмчин гүн сурһуль сурҗ чиләһәд, ода Элстин балһсна эмнүлңд ах эмч болҗ көдлҗәнә.

Эднә суусн эрәдт Мукан Җал Вератаһан сууна.

Җал ода цасн цаһан үстә өвгн болҗ. Вера гергнь одачн зеглүн бәәһә. Җал ода туслң (персональн) теткүлд (пеньст) һарсн бәәнә.

Җал Вера хойрин цаад бийд Әвәш сууна. Медәрәд, мах бәрәд бәәҗ, үснь зөвәр цәәһәд одҗ. Тер бийнь Әвәш эмчин халхар ода бийнь көдлә.

Илдклин хөөн ирсн гиичнр байрин йөрәл тәвцхәв.

Бурят улсин элч таңһчин намин (партин) зөвллин (комитетин) негдгч сегләтр Модогоев А. У. халун зүркни таалас хальмг улст ханлтта мендән тальвв. Аһшин намин (партин) обкомин негдгч сегләтр Куличенко Л. С, Ростов таңһчин намин (партин) негдгч сегләтр Бондаренко И. А., Сарпулин кизәрин (крайин) күцәгч зөвллин (исполкомин) ахлач Босенко Н. В., нань чигн кесг гиичнр ханлтын йөрәл тәвҗ, Хальмг олн улст хөвтә җирһл дурдцхав.

Эндр болсн хургин сүүр чиләд, әмтн амрлһнд һарв. Мухлан Мөңкт Борин Амр хойр цувлдад һарч йовад, Айта Харла хойрла харһв. Иигәд күүндәд зогсч бәәтл Хоңһра Баатр, Яшкин Наташа, Мөңктин Эрвң һурвн эдн тал ирв. Харла эдниг цугтынь гер талан авад һарв.

Келкетовихн дөрвн өрәтә патьрта. Көвүн күүкн хойрнь нег өрәд сурһулян дасч сууҗ. Ирсн улс ик өрәд хурв. Харла Наташаһар дөң авад, үкс гиһәд ширә деер хот тәвәд, бел кеһәд орв.

Ирсн улс ик ширә төгәлҗ суув. Сөңгән өргәд, Айта босв.

— Эңкр үүрмүд, элгн-саддуд, — гиҗ эн эклв. - Эндр өдр олн бидн цугтан, өргн хальмг тег ик байрта бәәнәвидн. Орн-нутг, Коммуна нам (парть) Хальмг АССР-ин олн улсин ниигм җурм (социализм) тосхлһнд орлцҗ, кесн ачинь темдглҗ, мана таңһчиг орн-нутгин ончта Хулһн сарин Хүвсхл гидг орденәр ачлв. Эн орден манд, күн болһна чееҗ деер бәәнә гиҗ бидн цугтан санх зөвтәвидн.

Учр тиим болсар, олн таниг, элдү байр темдгләд, байрт бахтад, эн сөңгән өргтн гиҗәнәв.

Өрәд бәәсн улс сөңгән өргәд, хот эдлцхәв. Хотан идн бәәҗ, Борин Амр өөрк улсан эргүлҗ шинҗлв.

Дәәнә хөөн Айта Келкетов Москвад одҗ сурһуль сурсмн. Намин (партин) гүн сурһуль чиләһәд, номин кандидат цол зүүһәд, Москвад көдлмшт үлдсн күн. Ода РСФСР-ин Министрмүдин Хүүвин нег әңгд көдлҗ бәәнә.

Харла ода теткүлд бәәнә. Эн хойр Элстүр гиичд ирсмн. Эн патьртнь Айтан эк ачнртаһан бәәнә.

Дарук сөңгин үг Борин Амр, өдгә цага Манҗихнә хамтрлңгин (колхозин) ахлач, авчана. Өмн цагт хамтрлңгин (колхозин) нерн «Улан Манц» бәәсмн, ода болхла «Манцин Кец» гидг нертә. Босад, цасл цасч оркад, эн эклв:

— Эндр мана ик байр — таңһч орденәр ачлгдв.

Тер ачлвр — орден, мана күн болһна ачлвр. Таңһчм бидн ода байрта дүүгҗ-дүрклҗ бәәнә. Альд болвчн диилвр учрна. Үүлдврин аху өсчәнә. Нефть-газ

мана һазрт һарчана, маши кедг, хувц уйдг үүлдлңгүд өсч бәәнә.

Таңһчин эркн төр селәнә эдл-аху. Эн төртән чигн бидн диилвртә йовнавидн. Орн-нутгтан буудя, махн, тос, ноос зөвәр икәр орулҗ өгнәвидн.

Тер учрар эн ачлвр таңһчин күн болһна күчн — көдлмш орҗ йовна гиҗ келх мана зөв. Эн төрт һанцхн көдлмш класс, хамтрлңчнр-крестьян улс орлцҗ бәәнә гиҗ келҗ болш уга. Эднлә хамдан мана сурһульта улс бас көлән негдүлҗ тавшҗ йовна.

Иигәд авад хәләхлә, ман дотр бас иим сурһульта ик тусан күргҗәх улс бәәнә гиҗ темдглх кергтә. Эрвң, чини тускар келхәр бәәнәв. Эрвң мана әәмгә көвүн, ик сурһуль сурад, ода номин доктр гисн цол зүүв.

Номтын һардврар мана таңһчд шин тохма мал бүрдсн бәәнә. Тер тохма малын толһа болһн мана бәәрн малас чивхәрн тәвн-җирн киил үлү болна.

Тер мал мана хамтрлңд бас өсчәнә.

— Тегәд, — гиҗ Амр чиркән өргв. — Мини келхәр бәәсн үгм иим: сурһульта, номта улс мана таңһчд олн болҗ, теегт бәәх манд кех-күцәх көдлмшт дөң-нөкд болх болтха: мана номин доктр Мөңктин Эрвң менд-амулң болҗ, улм икәр хамтрлң-хүүвин ахудтан дөң-нөкд болх болтха!

Иигҗ келәд Борин Амр сөңгән бәрв. Эрвң бас хотан эдләд оркв.

— Бийән тат, — гиҗ Наташа Эрвңгин ханцнас бәрв — Әрк чамд зокдгог эн улс медә бәәх.

Наташа эврән сәәхн шар-улан бер болад бәәҗ.

Үүнә залу Хоңһра Баатр Булһн нутгин күцәгч зөвллин (исполкомин) ахлач болҗ көдлҗәнә.

Наташа ормасн босад, Мөңкт тал ирв.

— Авһа, — гиҗ эн келв. — Нег ду дуулад өгтн.

Мөңкт уха туңһаҗ зогсв. Үүнә өрч деер Хальмг АССР-ин төләлгч гешүн (депутат) гисн значок одачн бәәһә. Өмн цагт авсн «Знак Почета» орденә өөр Күч-көлснә Улан Туг гидг орден зерглсн бәәнә. Мөңкт теткүлд һарад җил болҗ йовна. Тер бийнь гертән хара бәәҗ чадад, ода хамтрлңгин хөөнә тасгин (фермин) залачар көдлҗ бәәнә.

Авһ Мөңкт дәкҗ бийән сурулл уга, арһул үрвәд ду эклв. Хуучна ду өргәд авв:

Хар келн тоһрунь

Хаврин сарднь доңһдна.

Мөңктин өөр одҗ зогсад, Харла дууһан негдүлв

Хәрин хол һазртнь

Намаһан яһтха гилч.

Өл маңхн тоһрун

Өрүн-асхнднь доңһдна.

Өкәрләд өсксн ээҗнь

Намаһан яһтха гисмб?

Дууһан дуулад чиләҗ йовад Харлан бир тәвҗ ууляд, хооран цухрв. Наташа гүүҗ ирәд, сүүһәснь өргәд авв.

— Яһвт Харла бергн, урудад керг уга.

Дарук өрәд орҗ ирәд, орна ирмәг деер устулҗ сууһад, Харла өөрк күүкндән келв:

Я-а, кезәнә болсн йовдл санандм орв. Хаврин цаг билә. Хотна нүүдл нүүҗ йовла. Деер теңгрт һарсн тоһруна ду соңсад хаврин сәәхнд авлгдад, ухан-седкл деврҗ байрлад, әрә гиҗ арвн долань эклсн күүкн, альвлад, күнд күүкд күүнд зовлң үзүлн гилә. Тер би биләв. Зовлң үзн гисн көвүн Эрвң билә. Ода ямаран әвртә залу болҗ?

Наташа ду һардган уурад, уха туңһав. Дәкәд келв:

Хар келн тоһрунь хаврин сарднь доңһддг. Басл сәәхн цаг — хавр. Тер орчлңгин хавр: олна, мана хаврнь юмб? Хүүвин йосн. Хүүвин йосн — делкән олн улсин хавр.

Хурсн улс кесгтән шуугад, ю-бисән күүндәд бәәв. Сөөннь өрәл давулҗ оркад, баһчуд хәрәд һарцхав. Мөңкт Амр хойр Айтанд хонх болад үлдв.

Байрин хург төгсәд, Мөңкт Амр хойр хәрҗ ирв. Удл уга эднд бас нег керг харһв Боолстин өмн бийд бәәсн хар толһа деер олна төлә әмән өгсн әәмгин баатр улст бумблв тәвгдв.

Эндр тер бумблв тәвгдсн толһад дәкәд нег күүнә цогц оршах болҗ һарчана. Тер Болха күүкнә цогц.

Дәәнә үүмәтә цагт түүнә цогц олна үкәрт тәвгдсмн бәәҗ. Ода түүг малтҗ авад, хар толһа деер оршаҗ бәәцхәнә.

Эн төр кесгәс нааран белдгдә. Төриг әәмгин намын бүрдәцин сегләтр, дәәнә хөөн кесг җилдән таслвр угаһар эн ям дааҗ бәәх, Баазан Миша һардв.

Өрүн өрлә хар толһа тал дала әмтн хурад күрч ирв.

Эдн дотр кеерәд орксн хамтрлңгин (колхозин) гвардейц улс бас үзгдв. Таслвр угаһар хамтрлңд көдлҗ йовсн, ода наснь ирәд теткүлд һарсн Мөңктин Дүүцә, Манҗин Алта, Баазрин Тарһа, Иванова Дуся ахта улс олна өмн зогссн бәәнә. Эднә чееҗ деер хошад-һурвад орн-нутга ачлвр — орден, медальмуд гилвкнә.

Миша Базаев хург сәкәд, әәмгтән насарн ахлҗах, дәәнә болн күч-көлснә ветеран Бован Манҗд үг өгв.

Салькн үләһәд өрвәлһсн цаһан үсән хооран самлҗ оркад Манҗ өмәрән һарад, зогсв. Бас кеерәд оркҗ.

Үүнә өрч деер дәәнә Улан Туг Отечественная война хойр орденә дарунь Күч-көлснә Улан Туг орден бас гилвкв.

Үүрмүд! — гиһәд, Манҗ хурсн олн улс нүдәрн эргүлҗ хәләв. — Эндр өдр бидн, дәәнә көлд, олна төлә баатр кевәр әмән өгсн, эврә әәмгә күүкн Манҗин Болхан цогциг, эн, мандан сетрә, хар толһа деер авч ирҗ оршаҗ бәәнәвидн. Мана Болха әрә хөр күрсн насндан, һазаһас ирн хортнла һар бәрлдҗ, ноолдҗ теднәс әәҗ сүрдл уга, сүл әмсхл күртлән эврә дүүвр орн-нутган амлҗ хәрү ирх сәәхн Хүүвин йосндан шүтҗ, маниг дуудсн биший.

Тер учрар, үүнә нерн мартгдл уга, баатр йовдлынь — җирһлинь темдгләд мана Хүүвин орн-нутг Болха күүкиг Отечественная война орденәр ачлсинь тадн меднәт.

Эндр өдр ончта өдр. Эн баатр күүкнә цогц Манҗихнә тууҗд келн болсн баатр улсин өөр, теднә ханьд орҗ. Улан бумблв дор оршагдҗ бәәнә.

Баазан Миша докъя өгв. Шүрүтә һармуд яршг өргҗ авад, нүкнд орулв. Минь эн цагла чишкәд уульсна ә соңсгдв. Әмтн хәләлдәд одв. Олндан тоомсрта, өдгә цага селәнә хүүвин (сельсоветин) ахлач, Харин Дулахн бийән бәрҗ, тесч чадад, үр күүнә цогц үкәрт орад одхла, хәәкрәд асхрулҗ уульҗ бәәхнь тер болҗ һарв. Тедүкн зогсч бәәсн улан бүчтә (галстукта) улан бүчтнр (пионермүд), Дулахна ду дарад, эврә дууһан өргәд авв:

Әңгр шар Болха күүкн

Олна төлә зүткнә...

Үкәриг һазрарнь хучад, деернь бумблв тәвәд, цогц деернь алтар бичсн улан чолун тәвгдв. Эн чолунд бичәтә: «Маңҗин Болха. 1920 — 1942».

Олн улс толһа зөв эргәд һарцхав. Үкәр болһнд улан чолун деернь тәвәтә. Теднә нерд әмтн чееҗдән орулҗ умшв. Манҗин Хоңһр — иргнә дәәнә баатр, хамтрлң бүрдәлһнә толһач. Иванов Яшк — иргнә (гражданск) дәәнә баатр, хүүвин йосна көдләч. Сарң өвгн хамтрлң (колхоз) бүрдәгч, шунҗ көдлдг хамтрлңч. Баазр — ялч (батрак), иргнә дәәнд орлцач, хамтрлң (колхоз) бурдлһнә, түүнә җирһлин һардач, көгшн коммунист, партизанмудын толһач.

Эн улсин үкәр давад һархла цаһан чолун бахн үзгднә. Эн бахнд әәмгин элдү дәәнәс эс хәрҗ ирсн, әмән Төрскнә төлә өгсн улсин нерд бичәтә. Эн дөчн хойр

күүнә нерн дотр, олнд цугтаднь таньгддг, тоомсрта баатр улсин нерн бас бәәнә: Эрднин Шар, Дүүдән Манһд, Җалын Мергн, Мухлан Бака, Харин Хотла, Цаһан өвгн, нань чигн кесг улс.

Эн толһа деер унтҗ кевтх улсин нерд умшад орксна хөөн, көгшн коммунист Бован Манҗин өмн болсн. Давсн җирһл җирлһн болҗ җирд-җирд гиҗ үзгдв.

Аңхун теегт бәәсн әәмг бәәсн биший. Байн-нудрмч улс ялч (батрак), угатя хамгин цус шимәд, көлсинь олзлад, күн тесч бәәҗ болшго зовлң үзүләд, у тег эңдән түңшҗ бәәсн.

Орс көдлмшч классин нилчәр, алдр Ленина, Коммуна намин һардврар буурл тег өңгән соляд, байн-нудрмчнран уга кеҗ хаяд, угатя, ялч улсин йосн бүрдәд, тер йосн теегт күч-көлснә байр үүдәһәд, Сойлын хүвсхл көдлгәд, күчр сәәхн — ниигмин (социализмин) җирһл учрасн.

Өдгә цагт байн-нойн уга, күч-көлснә улс ни-негн, оларн көдлҗ, өргҗдг болв. Хүүвин өргн орн-нутгин олн келн улс нег ухата, нег бәрцтә, ах-дүүһинәр дүрклҗ бәәнә.