Һучдгч бөлг

Җалын цергин хоорлҗ һарсн әңг хортнур дәврәд орхд, өмәрлсн әңгнь хазгудла дәәллдҗәсн цаг. Цаһачудыг өөрдхҗ йовад, Андрейин дәәчнр кесгинь һарутулв. Ард бийднь халдан, хәәкрлдән соңсгдхла, өмәрән дәврҗ йовсн цаһана цергчнр мөрдиннь җолаг хәрү эргүлцхәв.

Эн цагла күрисн цергиг тас цокад, чашкарн хаалһ һарһад, тасрад һарсн Цондиновин көвүд хортна өмнәс зөрәд һарад ирв. Чавчлдан эклв. Мөрдин хурдн гүүдләр күцәд, күцсн-күцсән чавчад, авлдан-тоодш болад одв. Цондиновин көвүдин кесгнь мөрнәсн хаһцсн, һазрт кевтлдв, зәрмнь йовһн гүүлдв.

Эврән чавчлдҗ, йовад, нүднәннь булңгар Цондинов Яшкиг үзв. Мөрән алдсн, Яшк йовһар цаһана хазгла чавчлдҗ йовна. Өмнк хазгиг өрчәрнь үлдәр шааһад, хәрү суһлҗ авад, Цондинов мөрнәннь җола эргүләд, Яшкин өөгүр шидрдәд, дөрәһән өгв.

Яшк дөрәд күрәд, татҗ авад, өсрәд мөрнә сәәр деер тусв. Үүрән сундлҗ, авад, хортн тал мөрән эргүләд, Цондинов хәәкрв:

— Чи барун тал хәлә, би зүн талкинь авсв.

Эвтә мөрн җола дахҗ эргв. Хойр талан чавчад, залус өмәрән дәврлдв. Арһта мөртәнь алдрад һарсн, наадкснь һазрт кевтҗ халдв. Цондинов мөрнәннь җола эргүләд, тавлулад, тасрад һарад ирв.

Арһта мөртә хамгнь, йовһн үлдсән сундлад, сөргә-халда йовҗ баг (отряд) хортнас алдрад, өмн зо көмрәд, гүн хар салад күрәд ирв. Көөҗ йовсн хортн цухрад үлдәд бәәв.

Толһач, толһач яһв? — гиҗ шавта һаран өрчдән шахсн Хоңһр сурв.

— Толһач хазгла чавчлдҗ йовсинь үзләв. Түүнә хөөн яһсн-кегснь медгдсн уга, — гиҗ Цондинов келв.

— Кесгнь одачн уга. Хо һалзн хурдн билә, зулад һарсн болх, — гиҗ Яшк өңгәв.

— Ирх болхла ирчкх билә, залус, — болҗ өрчдән шавта мѳрн деер нәәхлсн Андрей келҗәнә.

— Хәәх кергтә, залус, толһачан хәәхмн, — гиҗ келәд, хагссн урлан Андрей долав.

Зөвәр йовҗ оркад, бүрүл болад ирхлә, цергән зогсаһад, амрлһ өгцхәв.

Хоңһр келҗәнә:

— Тачин царңд күрәд, әмтән, күлгән амраҗ авхмн. Та, Цондинов, баган (отрядан) авад йовтн. Би толһачан хәәнәв.

Олн одн теңгртән төрчксн, энд-тендәс чирмлдв. Сер-сер гисн салькн әрә үләҗ, әмтнә чееҗ амрав. Эн цагла ар үзгәс мөртә күн довтлад, багин өөгүр давҗ йовхнь харвгдв. Харул болҗасн көвүд, мөртә күүг зогсаһад, толһачнр тал авч ирв.

Хоңһриг үзҗ оркад, ирсн күн мөрн деерәсн хәәкрв.

— Хоңһр! Хоңһр!

— Цедн, бу нааран, яһвч, юн болв? — гиҗ Хоңһр сурв.

— Багш, багш...

Цедн мөрнәсн бууһад, Хоңһрин өөр ирҗ сууһад:

— Та бас шавтвт?

— Нә, ода кел.

Цедн Әвәшин келҗ өгсн үг келв. Балзна Гәрәлә Җал яһҗ бәәр бәрлдсинь. Алх болад Баазрад орулҗ оньслад, харул тәвчксиг.

— Шавтай?

Цедн уха туңһав. Дәкәд келв:

— Түүгинь медҗәхшив, эврән үзсн угав, Әвәш келүллә.

— Нә, залус тадн хот темцтн. Би толһачан сулдхҗ, авхин арһ хәәнәв, — болҗ Хоңһр босв.

— Бидн яахм, би бас йовнав, — болҗ Яшк келв.

— Тадн эврә хаалһдан ортн. Тана зөвшәләр, би нег арвн кү авнав.

— Ав, ав, — болҗ Цондинов келв, — кергтәһинь шүүҗәһәд ав.

Хоңһр Баазриг олҗ авад, чикнднь шимлдв. Удл уга Баазр ахлачта арвн дәәч дердәһәд зогсад бәәв. Цергә улс мөрндән мордад, цаарлад һарцхав. Хоңһрин бичкн баг дор ормдан үлдв.

Хоңһр, тер дотр Баазр хойр толһан һазрин шуһу күртл меддг. Хоорндан күүндәд зөв болцхав. Цедниг хәрү йовулҗана. Хотнд юн-күн болҗахинь медҗ авад, Хар салан худгин барун бийд бәәдг тохад хәрү иртхә гив.

...Хотнд хонҗах цаһана цергә улс гесән цадхсн, әркәр умсан зөвәр халулсн, нәр кеҗ нирглдв. Күүкд-берәд цуглулад, домбр цокулад, лугшад-тавшад бииллдв, харңһу сө көндәһәд, хәәкрәд дуулцхав.

Зөвәр сән тавта Балзна Гәрә, орн деер йохаҗ кевтнә. Тедүкн суусн Дорҗд эн келҗәнә:

— Өдрә нег үг келҗәлт, түүгән ода күцәх цаг болҗ йовна.

— Зог кех юмний?

— Уудьвран һарһнав, зооган кенәв.

— Күчтә гидг бадьчхр шар бер бәәнә.

— Берәд нанд керг уга. Өдрәк теегин гөрәсн кергтә.

Дорҗин дотр бийнь будңтрад бәәв. «Иим кишвә бәәдв эн! Теегин гөрәсн кергтә, теркә зүркн. Эврә бийд гиһәд, толһа деернь тоос унһал уга бәәсн юмн билә», — болад дотран уурлв.

— Нөр күрәд ирв. Наар ги түүгән.

«Ода яһдг бәәсмб?» — болҗ эзн уутьрв, Дәкәд, хоолан ясад, чаңһур келв:

— Әрлһтн, Гәрә, эс болх юм бичә һарһтн. Әрә гиҗ, арвн дола күрсн күүкн. Түүгәр ю кенәт, бальчклзад бәәдг шаргчиг би танд бәрүлсв.

— Нань күн нанд керг уга. Теркә гөрәсән авхул. Авхул гинәв! — гиһәд полковник уурлад одв.

О, мани падмехум! — болад Дорҗ гүүһәд һарв.

һаза йовсн Байниг үзәд, Дорҗ закҗана:

— Одак бирмд күүкн яһҗ одв? Олҗ авлч, — болв. Дәкәд чикнднь шимлдәд: — Балзна Гәрән тавг мааҗҗ өг ги.

Бер эзнүрн хәләҗ оркад:

— Хәәнәв. Нәәрт йовдг болх.

Байн цааран һарад одв, Дорҗ — дотр бийнь игзәрлҗ, хуухан мааҗад, доран зогсад үлдв.

Мөрән салад чөдрлҗ үлдәһәд, Цедн хотнур җивәд ирв. Биилдҗәх улс үзәд, тедн тал өөрдв. Өмнәснь Әвәш тосад һарч ирв.

— Яһвч? — болҗ, шимлдв.

— Тагчг бә, — болҗ, Цедн арһул келв. — Биилхмн.

Цедн Әвәш хойр домбр дахҗ бииллдв. Көлнь һазрт әрә күрәд, ишкмнәд, заратрад чичрәд одцхана. Дарунь һаран өөдән деләд, һарад нисхәр бәәх хар шову дуралһад туурһин зах хәләлдәд, һазр деегүр җора мет җирвлдәд, теңкән уга таарч бииллдв. Цергә көвүд үзәд, күүкиг нүдәрн идлдәд, шаваш хайҗ нирглдв:

Элә мет эргәд од,

Элсн деегүр җивәд од,

Сүвәһәрн уйдад од,

Сүүдрәсн усхад од,

Булмг кевтә чичрәд од,

Бурһсн кевтә нәәхлдәд од,

Сүвәһәрн уйдад од,

Сүүдрәсн усхад од,

Хәрслә, хәрслә, хәрслә.

Таарад биилҗәсн көвүн күүкн хойриг үзәд, Байн докъя өгв. Түүг медәд, Әвәш һарч ирв, ардаснь Цедн бас дахлдв,

— Эзн чамаг хәәҗәнә, — болҗ бер шимлдв. — Зәәсңгин тавг мааҗҗ өгтхә гиҗәнә. Хәәмнь, түүгинь юуһинь меддвч?

— Уга, яһдв?

— Тавгинь мааҗад, дәкәд элкинь илдмн.

— Одхшив. Эзн эврән мааҗҗ өгтн.

— Эс оддг арһ уга. Од, зуг би һаза өөрч хәрүлсв. Давад ирхләнь хәәкрәд орк, би шууга татсв.

Цедн өөрдҗ ирәд:

— Та хойр ю шимлдәд бәәнәт, нанд соңсхҗ болшгой?

— Чамд керг уга юмн, — болҗ бер келв, — эзн Әвәшиг дуудулҗана.

— Багш тендән бәәһәй? — болҗ көвүн сурв.

— Бәәһә. Ода яһҗ сулдххин арһ хәәхмб? — гиҗ Байн саначрхв.

— Удл уга манахс ирхмн. Та хойр бичә унттн, Әвәшин тал эргҗәтн. Цергтә болад чигн бәәхт, — гиҗ Цедн келв.

Бер күүкн хойр ик герүр йовҗ одв. Цедн әмтн дотр орҗ шинҗлв. Салдсмуд зөвәр согтад одсн, хәәкрлдәд дуулад бәәцхәнә. Зәрмнь герин һаза сүркләд унтҗ одснь үзгдв.

Баазра тал өөрдәд хәләхлә, буута хойр күн манҗахнь медгдв. Эңднь хәләһәд, үзҗ авад, Цедн дальтрҗ һарад, сала темцв. Тохад ирхлә, Хоңһр ахта залус күрч ирснь үзгдв. Хотна бәәдл келҗ өгәд, Цедн Хоңһрур гердҗ хәләв.

— Миниһәр болхла ода, нәр-наадн бола бәәтл дәврхмн, — болҗ Хоңһр келв.

— Дәәсн дегәд олн. Кевтүләд, унтулчкад тегәд орхм болвзго, — гиҗ Баазр хәрү цокв.

— Тиигҗ дурндан бәәх улс аңхрхн уга, — болҗ Хоңһр залаһан таслв.

— Болтха, чиниһәр чигн болтха, — гиҗ Баазр зөвшәрв.

Мөрдән тохад үлдәһәд, бат харул тәвәд, бийснь җивлдәд һарцхав.

— Салаһас һархла, эрг деер хойр харулч бәәнә, — гиҗ Цедн зәңглв.

Баазр өөрән нег күүтә өмәрән мөлкәд һарад одцхав. Арднь йовсн улс эрг деер ирҗ кевтәд, эргнднь харвв. Өмн гүңгр-гүңгр гиҗ күүндсн дун соңсгдв. Зөвәр аңхун бәәҗәһәд: «Ах!» — гисн болв. Удсн уга, хойр залу хәрү мөлкәд аашхнь үзгдв.

Хойр бу, хойр хазг бүшмүд махлатаһинь авч ирв. Баазр негинь эврән өмсв, наадкинь баахн залуд өгв. Хазгудын хувц өмсҗ авад, бууһан ээмдән шовалһад белы болад одцхав.

— Багшин харулыг бас хорлх керг, — болҗ Баазр келв. — Тадн йовцхатн, бидн бараһан өгәд бәәхвидн.

Хойр залу босад, «харулч» болҗ йовцхав. Эднә өөгүр наадк улснь һарад, хотнд күрлдв. Нәр гисн юмн ниргәдл бәәнә. Салдсмуд тавшад бииллдә, дууһан дууллда.

Залус эс медсәр хоорндаһурнь йовлдад, Баазрин герт өөрдҗ шинҗлцхәв. Ардас дахлдад Баазр өөрктәһән ирв. Хоңһр Баазр хойр онцлдҗ шимлдв. Хойр «хазг» Баазра гер эрглдв, теднә ардас Хоңһр дахлдв. Харулч-хазгуд нег ормдан бәәҗ эс чадад, цааран-нааран йовлдв. Гер ташрлад ирсн цаглань Баазр Хоңһр хойр дәврв. Даларнь утхар шааһад, дорнь киискәд, герин ирг дахулҗ хаяд, хойр буута «хазг» ормднь орад зогсад авв. Шорта бууһан шовалһсн эдн эргәд йовад бәәнә. Заагурнь Хоңһр адһад, үүднә деерк оньс тәәләд, арһул орад ирнә.

— Багш!

— Кемб? — болҗ Җал өмнәснь тосв.

— Бив, багш, өтрлтн.

— Һарм боодһата.

Хоңһр үкс беләсн утхан татч авад, боодһан деесиг керчәд, үкс һарад одв. Ардаснь Җал дахлдв. «Харулчнрин» өөгүр һарад, ардагшан һол темцв. Тедүкн харҗасн наадк залус бас ардаснь дахлдв.

Баазр эдниг хәләһәд, алдрад одсинь үзәд, хәрү һарх сана ухалв. Минь эн цагла ик гер талас күүкд күүнә чишксн дун һарв. һашута дун һазр догдлулад оркв.

— Алчкв, алчкв, — болҗ герин һаза күүкд күн хәәкрв.

— Яһв, яһв, — болад Цедн герт орхар седв.

Харулд бәәсн хазгуд түүг эс тәвв.

Һалзу ду соңсад Баазр ик гер тал ирв. Ардаснь өөркнь дахлдв.

— Юн болҗана үүндтн, арһулдтн, — болҗ харулчиг эрәд, үүд тәәләд герт орҗ ирв.

Хувцнь салврсн цаһан күүкн үзгдәд һарад ирв. Арвлзулҗ һаран өргәд, ардаснь зәәсң шүүрлдв. Бууһин хундгар Баазр залуг цохарнь цокҗ унһаһад, күүкиг өмнән түлкәд һарв.

— Өмәрән йов кишвә, — гиһәд җидтә бууһан күүкнүр зөрүләд, ардаснь тууһад һарв.

Цедн түүг үзәд, Байрт шимлдв:

— Баазр

— Баазр?

Бер ардаснь күцәд, Баазрин хорма татв.

— Әрл цааран, — гиҗ шүрүлкәд, Баазр харңһуд булхв.

Цедн Байн хойр ормдан үлдв...

Сөөнь өрәл болсн цагла залус багдтан ирв. Толһачнр Җалд рапорт өгв. Баг (отряд) зөвәр һарутад одсн болҗ һарчана. Андрей күнд шавта кевтх. Веран шавнь гөңгн. Саглҗ бәәхиг закад, көвүдән йовулчкад, Җал уха туңһав. Хортн дала чидлтә. Ода деерән теднүр дәврдг арһ уга. Зуг бийән өглго, әмтән әрвлх керг. Үкс гиһәд кү тәвәд Көвүдә, Ачнра багмудла залһлда кеҗ, чидлән негдүлҗ, хортнд хоран күргх учр. Дәкәд... Әәдрхнәс кесгәс нааран зәңг-зә уга. Тендәс дөң угаһар эдниг диилнә гидг хату болх бәәдлтә. Бас кү йовулҗ, зәңг-зә авх керг. Хойрдхла, Андрейиг энд эмнҗ эдгәдг арһ уга, дегәд күнд. Бас Әәдрх орулдг арһ хәәх.

Сансн ухаһан маңһдуртнь ах толһач үүрмүдтән соңсхв, Зөвтә болцхав, күн бурушаҗ бәәхш. Эн болад, Хоңһр темән терг татад йовхар бедрв.

Эн тускан Харлад соңсхв. Нүднднь шилтәд хәләҗ оркад, Хоңһр келв:

— Харла, намаг дахад нам йовхм болвзгоч?

Бер байрлад, чирәнь улаһад минчив. Болв, бийән татад, хәрүцв:

— Уга. Нанд йовдг арһ уга. Эн шавта улсан кенд хайхв. Дәкәд Вераг һанцхн бийинь үлдәҗ болшго. Эднә кир-нуһудынь кен уһаҗ, өгхмб?

— Чини зөв, — болҗ Хоңһр һаринь авв. — Чи энд кергтәч. Би удан болхн угав. Андрейиг күргчкәд, дарунь хәрҗ ирхв. Санаһан бичә зов.

Һар һарасн бәрлдсн эдн Андрейин кевтсн гер тал өөрдв. Ирҗ йовад, герт болҗах күр соңсад, тотхад зогсцхав.

Җалын дун соңсгдв. Андрейиг эркн биш Әәдрх орҗ йовхиг эн келв. Андрей хәрү цокв:

— Санаһан бичә зовтн, толһач, мини шарх дарунь эдгҗ одх. Дәкәд, баган (отрядан) хайҗ һарч чадш угав.

— Шархч зөвәр күнд. Эмч угаһар кесгтән эдгҗ өгхн уга, багдтан бичә зовад бә. Вера чамаг сольҗ чадх.

— Тернь терл. Болв, Әәдрхн дегәд хол. Тиигхлә нам Арзһран темцхлә яһдмб?

— Арзһрт, Харбаһулд цаһачуд. Теднә амнд орҗ өгч болдм биш. Манц, көөһәд, Күм дамҗхла, Әәдрхнч хол биш. Яндгт күрсн хөөн болад бәәснь тер Цань манахс.

Вера ахиннь толһаһинь илҗ оркад, үгд орлцҗана:

— Андрей, Җал болдг селвг өгчәнә. Мандчн эмч уга, тогтун кевтдг чигн арһ уга. Әәдрхнд күрхлә чамаг дарунь эдгәчкх. Йовснь сән болх. Зөвән өг.

Хойраһинь шинҗләд, хәләҗ оркад, Андрей келв:

— Танаһар чигн болг. Би белмб. Зуг, Җал, Вераг хәләҗ йович, нүдн-амн болыч.

— Санаһан бичә зов. Бийән эдгәҗ ав. Дәкәд чигн кесг дән бәәнә. Бийән хәләҗ йов.

Вера ахан белдв. Нарн сууҗ йовх цагла, Цастын цаһан нур хәләһәд, ик хар ат татсн тергн хотнас көндрәд һарад одв.