Йисдгч бөлг

...Минь тер цагла Боолстд приств, пииср, хазг һурвн хурсн хүүв кеҗәнә. Приствин өмн, ширә (стол) деер, бичәтә цаасн кевтнә. Пиисрин өмн бас — тиим цаасн. Эн цааснд цергт авх улсин, хойр насна залусин нерд бичәтә.

Әәмг хойр әңг кеҗ авад, приств бичәч (пииср) хойр һарад йовҗана. Приствиг дахад хазг Хар йовҗана.

Удл уга Дорҗин хотнд хойр мөртә күн ирәд бууна. Давдн хот эргәд әл хәәһәд йовҗ одсн, Дорҗ гертән билә.

Мендән сурлдад, тәмк-һанзан татлдад, эзн учринь сурна. Приств цаасан һарһҗ авад, келнә:

— Деерәс ирсн закан. Хойр насна көвүд цергт автха гиҗәнә.

Цаасарнь авад тоолхла, иим улс орҗана, хәләтн, болад цаасан өгнә.

Дорҗ түүгинь авад, дорагшан толһаһарнь бәрәд, умшдг арһ уга, хәрү өгнә.

— Егор, чи үүгән эврән умшҗ өглч, — болна.

Игнатенко цаас авад, чиклҗ бәрәд умшна:

— Анҗа, Арвн, Бакур... Давдн.

— Түрд гилч, кенә Давдн терч?

— Тана Давдн.

— Мана Давдна насн яһад харһҗ бәәхм. Һәрән келсиг эс соңслт: баячуд эврән хәләһәд, цергт йовултха гиләлм.

— Тиигхд тиигҗ келгдлә, ода йоснас ирсн цааснд хойр насна улс авх зааврта йовна.

— Харһснь харһг, болв Давдниг һарһчкх керг.

Эн хоорндаһур приств нүдән чирмәд оркв, хазг «хә-хү» гиһәд һарад йовҗ одв.

— Давдна нерн цааснд орсн бас орта, — болҗ приств

келв. — Әәмгин көвүд толһалх нег бичг-тамһ меддг күн

кергтә болҗана.

— Давдн угаһар чигн тиим кү олҗ болх.

— Хәәһәд, арһ тасрад бәәв.

Дорҗ дотран уха туңһаһад, бортхта әркәс бас нег кеһәд:

— Егор, хол хаалһд йовсн, ундан хәрүлтн.

Игнатенко ааһиг көмрәд оркна. Дорҗ дахуцулад:

— Танд җиндүрт татх мөрн кергтә болҗ гиҗ соңслав.

Бидн эврә улс, ямаран тооцлдан бәәдм, җиндүрт гүүһәд,

хааһан шүүрәд дасҗ одсн шарһ күлг танд унулҗанав.

Игнатенко толһаһан гекв.

— Ке сәәхн тачанк кеҗ авчанав, — болҗ Игнатенко җөөлрв. — Һоллгчнь бәәнә, җиндүринь олҗ авхла җиргәд бәәсм тер.

— Дәкәд, эдлврин бичкн мөңгн, — болҗ арвна алт альхн деернь тәвәд өгв. Приств авад хавтхлҗ оркад:

— Эврә улс, эвән оллца бәәхвидн. Давдн мини үр, эврән бийләнь күүндхәр ирләв. Болв, нань тиим көвүдт һардач болҗ йовдг бичг-тамһ меддг күн олдҗ өгл уга зоваҗана.

— Сәәнәр хәәхлә олдх, — болҗ Дорҗ нег мөслв, — тиим кү би танд өгнәв.

— Кемб, сурһульта-эрдмтә юмний?

Хойр үвл Җалын школд орад һарсн, умшдг-бичдг дассн көвүн.

— Келтн, неринь бичҗ авнав.

— Нернь Хоңһр. Мана хотна көвүн.

— Кедүтәв тертн, наснь эс ирлцхлә, бас кесг җанҗал

болх.

— Ямаран насн-усн бәәдмб, тедүтә гиһәд бичҗ оркхла, болад бәәхугов.

— Мини ач көвүн. Дорҗин Хоңһр гиһәд бич. Нег хотнас йовсн хөөн, кен-янь йовснь йилһәс уга.

— Хувц-ху ир, мөрн тергн, мөңгн-теңгн кергтә болх, — гиҗ приств кедв.

— Түүнднь бичә зовтн. Бидн өөрхн элгн-садн улсвидн, бел кеһәд оркхвидн, болв та хәрәд, Боолстас цаас өгүлтн, эс гиҗ, мана йос та меднәт, медхләрн өөлвр-һундл һарх.

Приств эзн хойр тиигҗ күүндәд, зөвтән багтлдад, гиич-һууч болад, сүүрән төгсгв.

Дорҗ зөвәр байрта, һаран үмгҗ суув. Көвүһән үкләс алдулҗ авсн. Давдн, һацата доңк, эврән медсн болхинь йовҗч одм күн. Ода иигәд дальтрулснь сән болв. Хойрдхла... хойрдхла Хоңһриг холҗулх. Хойр-һурвн җилд йовх... дәәнд одсн күн хәрү җолаһан эргүлҗ ирх угань медгдшго. Хәтәр эс болхий?

Эн кишвә көвүн эврә ухаһан бәрә. Әрк зөөһәд, зөвән авад, хойр бортхнь өгсн бийнь, адуһан хайчкад, Эрнцнә хот орад йовҗ оддг зәңгтә. Зәәнрүлх кергтә. Эс гиҗ төрт боомтг болх бәәдл һарчана...

Түүг эс медсн көвүд-күүкд эврә сансан күцәхәр белдвр келдәд бәәнә. Дүүцә алң болв. Харла боорцг болһад, көргәһәд, цаһан альчурт ораһад, герин ээмд дүрәд бәәнә. Хурсн-шүүрмг бас хураһад авчана.

— Хот белдәд бәәх, холд одх сана зүүсмч? — болҗ Дүүцә нәәр бәрнә.

"—Ик хол һазрт, — болҗ саначрхад, Харла келнә. Дарунь инәһәд:

— Хотн-хошад өөрхнәс нәр-наадн болн гиҗәнә. Күн болһн эврә хот-хоолта иртн гисн бәәнә.

Дүүцә аюһинь ава бәәнә, болв түүгән күүкнд медүлҗәхш.

Хоңһр хойр мөр тохҗана. Һолын тохад мөрд архлата. Өрүн-асхнд унҗ, көлсн һартлнь довтлад, хар цәәһәр услад, арваһар хотлад, арнзлмудын гесиг таг-яг болһад авад ирв.

Бийән татад орксн мөрд, һурвн хонгт гүүвчн көлсн чиихлтдго учрта.

Тер заагур теңкән уга һашута зәңг шуугад һарад ирнә. Цергт көвүд йовулҗах, баячуд нойдуд эврәннь көвүдин төлә ялчнран бодҗ бәәх зәңг һарад ирв.

Цөөк хонад Хар хазг Дорҗин хотнд хәрү ирнә. Дорҗ, Давдн — цугтан гертән бәәсн цаг.

Кү тәвәд Дорҗ Хоңһриг дуудулна. Зәңг соңсад, көвүнә ардас дахлдад Баазр нань чигн улс орҗ ирцхәнә.

Хоңһриг герт орҗ ирхлә, Дорҗ хазг тал хәләнә, Хар цаасан хәләһәд келнә:

— Дорҗин Хоңһр көвүнә наснь цергт тусҗана. Түргәр Боолст орх керг учрҗана.

Дорҗ тендәс дахулад:

— Үрнлә әдл сангддг, Хоңһр минь. Көлчн дөрәд күрәд, күн болна гидгчн эн. Дән-даҗга цагт цергт мордна гидг, му юмн, болв алтн җолаһан эргүлҗ, эрдм-сурһуль сурад, күн болад олн мандан хәрҗ ирхиг эрҗ бәәнәв.

— Эцкиннь нерәр йовх көвүнд, эврәһән яһад нааҗахмт, — болҗ Баазр сурв.

—Яа, хәәмнь, Боолстин улс дурндан бичхгов. Дәкәд

мана нерәр йовхла бийднь бас арһта болх.

Хоңһрт хәәләд керг уга, — болҗ Хар келҗәнә. Бийдән зөв эрдм-сурһульта. Тер учрар, цергә көвүдт һардач болҗ йовн гиҗәнә.

— Наснь харһсн хөөн арһ уга, — болҗ Дорҗ келв, бийән бедрҗ ав.

Хоңһрас бишңкнь цуһар күүрт орлцна. Хоңһр тагчг, дотрнь түүмр шатсн сууна. «Көгшн экнь һанцарн, көөрк, яһҗ амрхмб?» — гисн ухан Баазрт орна.

Түүг медсн мет, Дорҗ келҗәнә:

— Яһвч, эврә хотна, элгн-садн көвүн. Тер учрар хувц-ху ир, көлглх мөрн, мөңг-теңгнә һаруһинь би даах зөвтә болҗ бәәнәв. Дәкәд, Хоңһр, ээҗдән бичә зов, төрл-төрскн улс хәләһәд, нүдн-амн бола бәәхвидн. Тер сааҗасн үкрән кезәчн сааһад бәг.

Аш сүүлднь Хоңһр амн үгән келнә:

— Хувц-ху ир, мөңгн-теңгн нанд керг уга. Итлг үүрәс нисәд һарсн хөөн, эврән хотан олдг зөвтә. Тер учрар

теңгрин гем уга йовхла, үкхн угав. Эргәд хәрү ирхв.

— Болдг үг, — гиҗ Хар дөңнв, — залу күн заңһсн талан, зандн модн нәәхлсн талан. Хоңһр, бийән белдҗ ав, маңһдур өрүн Боолст орҗ йовх учрта болҗанавидн.

Күр төгсәд, әмтн шуугад гертәс һарцхав.

Дорҗ Хар хойр герт үлднә. Туңгрцгәсн һарһҗ авад, тавн арслң өгәд, Дорҗ келнә:

— Хавтхин эдлвр. Хөөннь нег үкр авч са.

— Ханҗанав. Приств нанд даалһсн керг. Эркн биш бийләрн дахулад авчир гилә, — болҗ даһмдан мөңгән дүрәд, хазг көөрч суув.

— Приств кергән меддмн. Чи алдад орквзач, — болҗ Дорҗ дахулв. — Өр цәәтл хәлә, оолюлад-алдад орквзгоч.

— Мана һара цаасн. Аль орх билә тер, — гиҗ келәд Хар бас босад һарв.

Хоңһрад кесг әмтн хурчксн, уульлдан-дууллдан. Гиләш нүдндән доһлң нульмста, көвүнәннь чирә хәләһәд сууна. Берәд-күүкд хот-хол келлдәд, ах-захарнь сөң күргәд, домбр цокҗ бииллдәд, ниргәд, көвүг цергт үдшүлҗәнә.

Баазр герт орҗ ирхлә, зә һарһад, өөдән суулһад, баһчуд сөң бәрүлв.

Баазр сөң өргәд, цацл цацад, йөрәл эклв:

Хол һазрт йовҗах,

Хотна Хоңһр көвүн,

Сансн сананч күцҗ,

Сәксн үүлч бүтҗ,

Күүнд келүлл уга,

Нохад хуцулл уга,

Мөңгн хаалһар йовҗ,

Алтн җола эргүлҗ,

Әмтнә эңгәр

Маңна тиньгр,

Толһа бүтн,

Мөрнәннь чикнд

Нар урһаҗ,

Менд-амулң

Хәрҗ ирх болтха!

— Йөрәл бүттхә! — боллдад әмтн ниргв. Гиләш эмгнә элкн урсҗ, гүн тамд унҗ зовньв.

Зөвәр халсн Давдн чигн хәәлсн сууна.

— Ах-дүүд тоолгддг, Хоңһр минь, — гиҗ эн бас эклҗәнә. — алтн җолаһан хәрү эргүләд, әмд-менд ирх бол! — Иигҗ келәд, өмсҗ бәәсн жакетән тәәләд, көвүнә ээм деер өмскүл гиҗ тальвҗана.

Хоңһр ээмән саҗад, хувц һазрт унһаһад, Давдна өмнәс догшар хәләһәд:

— Кесг мөритн сурһҗ өгләв, кесг мөритн тохҗ йовлав. Хотна хәәртә залуд таниг тоолдг биләв. Ода эврә хаалһан хәәнәв. Танас тус нанд керг уга.

Әмтн ормалдад одцхав. Давдн дотран һундад, уха туңһав. Хоңһрин хәләц өрч буулад, зүркнд күрч зүүһәр шигдв. Толһан экнд күрч, төмрәр цоксн болҗ медгдв. Акад юмб, юн болснь энв. Яһад һундавв гихв?

Олн дотр, үүдн тал хазгин улан тасмта картуз бас үзгднә. «Арһ ода юунд болхв?» — гиҗ санад, Хоңһр дотран уха туңһаһад сууна. Ода һарад йоввчн, зөвәр холд оч болхм билә. Хойр мөрн архлата, хойр эмәл дүрәтә. Эдниг тараһад, һарһдг арһ хәәһәд, көвүн зовньҗ сууна.

Уха медсн мет, Баазр келҗ бәәнә:

— Насна утнь сән, нәәрин ахрнь сән. Холд йовҗах көвүн эрт босх, ода ора болҗ оч. Амрад невчк кевтг, әмтн тарх керг.

Зөвтә үг соңсад, зүркән хаңһаһад, хотна улс тарлдад һарцхав. Давдн хазг хойр бас һарлдад, ик герт ирәд кевтцхәв.

Ээҗнь оринь ясҗ өгәд, кевтсн көвүнәннь өөр сууһад, эңкр үгән келнә:

— Күүнә хол һазрт йовхч. Әмтнлә ээлтә йов. Медәтәһинь күндләд, баһинь сурһад йовҗ үз. Айстан эс болх юмнд бичә орлц, әмән хәәрлҗ йов.

Босад, авдран җиңнүлҗ уудлад, бүчтә бу авад көвүнәннь күзүнд зүүһәд:

— Сумн-бууһас хальчлдг мирд, бийәсн бичә салһ.

Көвүн эврәһән тоолад кевтнә.

— Ээҗ, әмд-менд хәрү җолаһан эргүләд ирхв, — болв... Хаалһ хол, цаг бачм. Амрад невчк кевтсв. Би бас зовад бәәвүв, нөөрсәд, чидл авсв.

— Э, хәәмнь, унт-унт, — болад Гиләш орн деерән һарч, кесгтән саначрхҗ кевтв.

Сүркләд унтад одсинь медәд, Хоңһр үрвәд гертәс һарад, эмәлән үүрч авад, садрг хәләһәд, архлата мөрд талан һарад йовв.

Гүүхәрн гишң ирәд, хойр мөрән тохҗ авад, дорд үзг хәләһәд, хурдлулад һарв. Көтлврт йовх мөрн үлҗ һарад, татулад, көлглсн мөрнд тулг болад йовна.

Сөөһин аһуд шилтдәд гихв, күлгин хурднд киилгдв гихв, үләсн салькн орв гихв, көвүнә нүднәс заядар бүлән нульмсн асхрад, мөрнә дел чиигтәрүләд йовна.

Тавлгдсн мөрдиг салад сөөҗ хаяд, хот зөв эргәд, Мөңктин герт өөрдәд ирнә.

Хө манҗасн Мөңкт, өөрдсн кү гетҗ, ут унян белдв. Герин иргәр җивҗ ирәд, Хоңһр арһул шимлдв:

— Мөңкт, Дүүцә.

Нерән соңсҗ оркад, хулхач бишинь медәд, Мөңкт ормасн босад, ирсн күн тал өөрдәд:

— Кемб?

— Бив, Хоңһрв, — болҗ әрә дун соңсгдв.

— Хоңһр. Цаг биш цагла, альдас ирҗ йовхмч?

— Мөңкт, гертән орул, — болв.

Герт орҗ ирхлә, Дүүцә серв. Хоңһриг таньҗ оркад:

— Яһвч, хәәмнь. Одак күүкн чавас, чамаг асхни дуусн амлсн суула. Хоңһр болсн йовдл цәәлһҗ өгәд, Харлаг дуудҗ авхиг сурв. Дүүцә түргәр һарад одв.

Арднь үлдсн хойр залу гүңгр-гүңгр гиһәд күүндәд сууна.

— Ода яах санатавч?

— Зөвтә гихлә, зулх санатав.

— Өр цәәҗ йовна, хол одҗ чадхн угат. Олҗ авхларн зеткритн һарттн бәрүлх.

— Асхрхла ааһ цусн, әгрхлә нәәмн чимгн, — болҗ Хоңһр нег мөслв.

— Өр шарлҗ йовна. Үкс гих керг. Одак альд йовад йовна? — гиҗ, эврән бийнь адһҗахшң, Мөңкт икәр адһв.

...Хазг серн, үкс босад Хоңһра тал ирнә. Үүднь тәәләтә, эмгн унтҗ кевтнә, орнд күн уга. Сахньсн гүүҗ ирәд, Дорҗиг серүлнә. Шимлдәд келнә:

— Көвүн уга.

— Уга гисн?

— Гертән уга.

— Үкс гих керг. Йовх һазринь меднәв. Эрнцнә хот орсн. Өвгн босад, хотна хойр-һурвн залус босхад, архлата мөрд тохулад, адһҗ мордулв. Залус дотр Баазр чигн йовна...

...Һашута зәңг берәс соңссн күүкн, гүүхәрн орҗ ирәд, көвүг теврҗ уульна. Хоңһр келнә:

— Цаг күчр бачм. Үкс эс гихлә, үг негәрч болхла, мөрд белн, мордх учр.

— Чамаһан дахад үкнәв.

— Өр цәәҗ йовна, өтрлх билә, — болҗ Мөңкт адһав.

Көвүн күүкн хойр һар-һаран бәрлдсн, ардаснь Дүүцә Мөңкт хойр даальңгинь бәрсн сала орад гүүлднә.

Эрг деер күрәд ирхлә, дөрвн тавн залу эднә мөрд көтләд һарч йовхнь үзгднә. Гүүсн кевтән гүүһәд, зеердин цулврас татад орксн, санамр йовсн күн мөрнәсн кииснә. Цулвран тәвл уга, татад, залу босҗ ирнә. Хоңһр чичҗ, хәрү унһаһад, цулвринь суһлад авна. Өөрк нег залунь мөрәрн дәврүләд ирнә. Хоңһр татад, мөрнәснь бас буулһна. Авлдан-тоодш болад ноолдад одцхана. Һурвн күн Хоңһрур дәврлднә. Көвүн цокад-цокад унһаһад бәәнә.

Хазг Баазр хойр зөвәр тедүкн мөрн деерән сууцхана Мөңкт Дүүцә хойр Харлаг бәрсн, тәвл уга бәәнә.

Хәәкрлдә-шууга соңсад, хотн талас әмтн гүүлдҗ аашна. Һурвна һурвн болад, көвүг унһаҗ авад, элк-бөөринь йилһл уга цокад бәәцхәнә. Үүг үзҗ оркад, халурхад, Дүүцәд Харлаг даалһад, Мөңкт гүүҗ одад, деерк улсинь иигән-тиигән авч шивәд, Хоңһриг босхад авна. Минь эн цагла мөрәрн дәврүләд, хазг маляһарн Мөңктиг ораһад авв. Баазр халурхад, гүүҗ одад, баһлцгаснь авад, хазгиг татч мөрнәснь унһаһад, хәврһәрнь чичәд авна.

Хотна улс хурҗ ирәд:

— Дорҗин хотнахн манахсиг цокҗана, — болҗ хәәкрәд, дәврәд орцхана.

Кен-янинь медл уга, өөрдсинь цокад, авлдан-тоодш болҗ одна. Эн шууган заагур Хоңһр зеердән унад, Харлаг шүүрч авад, мөрнә дел деер суулһад, мөрнә хурдн гүүдләр һарад одна.

Улан һалзн чирәтә Хар хазг, түүг үзәд, үкс мөрән унад, ардаснь көөлдәд һарна.

Эрнцн ахта улс ирлдәд, учринь медәд, үкс мордлдна.

Һарч зулсн улсиг ик холд һарһл уга, олна олн болад аарглад, бәрәд авна.

Хотна залусар дөң авад, Хоңһриг унһаҗ авад, хойр һаринь арднь күләд, хазг аздлна.

Эрнцнд медүләд, Мөңкт Баазр хойриг хазг бас бәрүлнә. Һурвлаһинь мөрн деер мордулад, мөрдинь холвад, хазг көтләд һарна.

Эрнцн Дүүцә хойр, әмән һартл чигдһлсн Харлаг, бәрәд зогсана.

...Эн зәңг асхн үдлә Дорҗин хотнд ирнә.

— Тиим йовдл һарһхинь медә биләв, — болҗ Дорҗ йовдңнв.

— Кен түүг тиим гиҗ медлә, — болҗ Давдн ә өгв.

— А, хәәмнь, басл аңхунлч. Чи аля-елдң цокхас нань юм медхшич!

Келсн күүкинь күн булаһад ава йовтл, аман аңһаһад суунач.

— Нам тиим төртә юмн гиһит.

— Уха сурад ирх, — болҗ Дорҗ цамлзв.

Дорҗ өвгн гертәсн һарад, сансан күцәснд тоолад, чирәдән маасхлзсн инәдтә, седкл тарһн зогсв.

Эртҗ хәлән, хотн дотр йовсн күүкд кү үзв. Хувцнь шуурха, үснь салврха, альдаран-альдаран йовҗ йовхан медл уга, айстан зүүлҗ йовна. Хәләҗ оркад, Дорҗ таньв, таньчкад, чирәнь хүврәд бәәв.

Хоңһрин эк. Ноосан харһулшго санаһар, хәрү эргәд герүр ортл, күүкд күн үзәд, хойр һаран өргәд, хәәкрв:

— Көвүһим ас, һазр деер хәләсн һанц үрим!

Дорҗ үкс гиһәд герт орв, Гиләш дор ормдан өвдглҗ сууһад, Дорҗин тал хәләҗ, намчлҗ мөргәд, харалан эклв:

Һазринчн дундурт

Мөрнчн мууртха,

Наснанчн дундурт

Авальчн үктхә.

Йовсн һазртч

Өвсн бичә урһтха,

Яхлсн цагтчн

Эмч бичә олдтха.

Хар ус уухар хәәхләч,

Халун чолун долагдтха,

Хәәртә саднаннь ормд

Хамхул теврх бол.

Кеер-кеер сөөгүдәр

Яснчн тарх болтха,

Келкә-келкә толһасар

Үснчн бутрх болтха.

Эмгнә харал өрчәр орад, махмудт шигдәд, яс шарклулад бәәв:

Кеер-кеер сөөгүдәр

Яснчн тарх болтха,

Келкә-келкә толһасар

Үснчн бутрх болтха.

Эн үгмүдиг эмгн хойр-һурв давтв. Эрлг үснәс татад авч йовх болҗ, арсн махн хойрин заагур ирвәтрҗ, судцар гүүв.

— Му йорта юмб, дәрк, Санҗ, Манҗ ялчнр яһв! — болҗ Дорҗ хәәкрв.

Ардк герәс хойр күн һарад, эмгиг чирәд гер талнь авад йовад одв.

«Яснчн тарх, үснчн бутрх» — гиҗ Дорҗин чикнд кесг-кесгтән доңһдв.