Тәвн хойрдгч бөлг

Теңгрт нүдн бәәх кевтә. Үвл — җөөлн болв. Мал идгәр һарв. Дала гих һару уга. Болв, зәрм һазрт зөвәр һарута болад бәәв.

Дорҗинәс авсн нег хош үкрт Балдр Йислә хойр көдлҗәв. Балдр йосар, күн кевәр көдлхлә, Йислә малан хайчкад, хот эргәд, шаляг цокад, кезәңкләрн әдл ааль хәәһәд йовҗ оддг болв.

Бас тиигәд Йисләг нег йовҗ одсн цагла деед үзгәс илцрң цасн орад, тургн салькн көдләд, шуурһн шуурв.

Кевтртән кевтсн үкрмүд бослдад, хаша дотран эргәд дуһрад бәәв. Балдр биил авад, хашан үүднд зогсад, һарч зулхар седсинь хәрү цокад һарһад бәәв. Нүдн уга, сохр юмн кевтә, үкрмүд дәврлдәд һарч зулхар седцхәнә. Негинь көөһәд хәрү орулчкхла, наадкснь архалдад һарад ирнә.

Иигәд үкрч өр цәәтл һанцхарн ноолдв. Өр цәәһәд, шуурһн номһрхла, мал бас сана авсн кевтә тогтнв. Балдр, маңнаһасн асхрсн көлс арчҗ оркад, цасинь малтҗ хаяд, хашан үүдиг хамцулад, деесәр бооҗ оркад, һарч йовсн нар гердҗ зогсв.

Нарн һарх үзгт бәәсн бор нуурин мөсн деер энд-тенд цаһан «ковньг» бәәнә. Балдр эн «ковньгудыг» меднә. Болҗ өгл уга, сөөнә тасрад урудад гүүҗ одсн үкрмүд. Нуурин мөснд һульдрад, телгдҗ киисәд, тер ормдан үлдәд, цаснд даргдад «цаһан ковньг» болад үлдснь эн болҗана.

Үд давсн цагла Йислә гуртд ирв. Малан тоолад, бүрткцхәв. Хөр һар үкр уга болҗ һарчана. Малан Йисләдән үлдәчкәд, Балдр мөрән унҗ авад, малан хәәһәд һарв.

«Ковньгуд» — цаснд даргдсн үкрмүд болҗ һарв. Арвн хойр үкр үкәд хуурч. Цааранднь нуурин хулсар йовад хәәһә йовҗ, зурһан үкр олҗ авв. Хойрнь тас олдсн уга.

Шуурһн эклсн хөөн Баазр, Мөңкт ахта улс мөрдән тохҗ авад, малан орад һарцхав. Хошмудт күрәд, дөң-нөкд болад, малан торһад авч. Зуг дөрвн-тавн хош мал урудад йовҗ одсн бәәнә. Түүг хәәлдәд хойр-һурвн хонгтан йовцхав.

Аш сүүлднь шуурһнд зөвәр мал үксн, зөвәр мал геедрсн болв.

...Тер үвлә болсн йовдл. Ода болхла, һазрт ноһан ишкә болҗ көкрнә, деер теңгр цеңкртнә. Мал идгин сәәнд наалдад одсн йовна.

Малан хәләһәд эргҗ ирәд, хамтрлңгин (колхозин) ахлач Баазр Боолстур хәрәд ирҗ йовна. Боолстын зүн ар бийд бүкл хотн гермүд буучксн бәәнә. Эдн хальмг герәрн өмннь бәәсн шавр гермүд эргәд, бүүрлҗ. Эн гермүд заагт Баазрин, Мөңктин, наадк багч (бригадир), малч улсин гермүд бас бәәнә. Хамтрлңд көдлдг болсна хөөн, эдн гермүдән хотнас нүүлһҗ авад, энд авч ирҗ бәрснь эн.

Теегәр нүүдг зәрм хотдуднь тарад, буйсҗ одсн бәәнә. Дорҗин хотна ик зунь эн багт гермүдән бәрҗ. Наадк әңгнь Көк гер орад, хүүвин ахуһур (совхозур) нүүҗ одсн.

Ахлач дотран санҗ йовна. Нүүдгән уурсн, деерән, ташмг гер чигн бәрҗ бәәдг арһ уга. Хөн-хурһн уга.

Ишкә кедг ноосн чигн уга. Тиигхлә, шавр гермүд бәрҗ авх кергтә болҗана. Хавр-зун дулан деер чадсарнь шавр гер бәрүлх керг. Шавр-саман тоосх күн болһн цокад авч чадх. Зуг невчкн модн кергтә, нег бахн, хавс кех модн, терз-үүдн. Түүгинь нутгас сурҗ авхар ахлач бийдән ухаһан батлв.

Минь өцклдүр тәрәһән хәләһәд ирв. Ик-баһ болвчн тәрән бәәнә. Бүкл тәвн гектар! Һарцнь сән. Эңдән көкрәд бәәнә.

Дәкәд нег төр ахлачин уханас һарч өгхш, өвс хадлһн. Нуурмудар ода күүнә белкүсцә хадлһн бәәнә. Мал, тер дотр олна мал үвлд өвсн угаһар бәәҗ чадш уга. Тиигхлә өвс хадх төр — эркн болҗ һарчана. Баячудас ирсн өвс хаддг дөрвн «аксай» машин бәәнә. Тедниг көдлмшт орулх керг. Көлгн бәәнә. Цар чигн, мөрн бас. Зуг әмтн... Ода деерән хамтрлңд бичгдсн саната улс малд көдлхәс биш, нань юмнд көдлхш. Тәрәнд зәрмнь нег-хойр долан хонгт көдлв. Көдлсн улст өдрә көлсн (трудодень) бичгднә. Хамтрлңчнрин өрәлнь одачн неҗәд чигн өдрә көлсн (трудодень) олад уга. Эн улс олна көдлмшт одачн орлцҗахш гиҗ темдглх кергтә.

Иим болсар, Баазр өвс хадлһна баг (бригад) кеҗ, терүнд хамтрлңчнр көдлдгәр кех уха ухалҗ йовна. Дарунь дәкәд тәрә хадлһна көдлмш ирх. Тиигхлә, көдлмш цугтаднь күртх. Һар көндрхлә, амн көдлх.

Иигәд әәмгин хамтрлңгин (колхозин) ахлач Баазр залу уха туңһаҗ йовснь эн...

Баазриг көдлмштән ирәд суусн цагла, әәмгин Хүүвд көдлдг баахн күүкн гүүҗ ирв. Ахлачиг намин үрин (партячейкин) сегләтр наар гилгсн болв. Баазр цаасан ахулад, Әвәшт нутгур бичх цаас өгәд, Сергеевин хораһур (кабинетүр) күрч ирв.

Энд әәмгин сәәчүд цуһар хурчксн бәәҗ. Әәмгин ахлач Манҗ, батрачком Николай Бариков, завизбач Харла, багшнр Александр Телятников Цедн Церенов нань чигн улс.

— Шин соньн (газет) «Правда» ирсн бәәнә, — гиҗ Сергеев эклв. — Сталинә «Диилврәс диинрсн толһа» гидг өгүлл (статья) барлата. Күн умшвт?

Умшсн күн уга болҗ һарв. Тиигхлә, цугтаднь соньн болх гиһәд, Сергеев өгүлл (статья) экләд умшв. Көтләчин келсн

уг толһан экнд күрәд яг-яг гиһәд тоосх-тоосхар (кирпич-кирпичәр) тәвсн кевтә, орм-орман олад, тусад бәәнә. Ахрар келсн утхта үг күн болһнд медгдҗ, күн болһна уха авлв.

— Яһсн цегән ухамб! — гиҗ Баазр келв. — Мел мана өөр бәәсн кевтә медҗ.

Орн-нутгин һардач олн-әмтнә бәәдл сәәнәр медсн болҗана. Әмтиг хамтрлңд күчәр көөҗ орулҗ болшго, — гиҗ өгүллд (статьяд) келгдҗәнә. Үвлә болсн йовдл санад, энд

бәәсн улс үгин утхнь чикинь сәәнәр медцхәв. Хулһн (октябрь) сард әәмгт һучн тавн хург болсиг эдн санв. Күчәр, гүвдҗәһәд гишң зәрминь хамтрлңд орулсмн. Тер дотр нутга дааврта (уполномоченный) Оздан Санҗ һаньдглад бәәдг бәәсн.

Бас түүнә зөв — төрлһн (процент) кергтә бәәсн. Төрлһн (процент) эс күцхлә, тер күүнә көдлмш му болҗ һарчах.

Эн өгүлл (статья) дәкәд нег ик төр көндәҗәнә. Нудрмч-баячудыг нүүлһлһнд, дундын малта улс бас теднлә хамднь йовулсн болҗ һарчана. Тер бас хаҗһрнь ил. Дундын малта крестьян улс көдлмшч классин хортн биш гиҗ келгдҗәнә. Түүнә нәәҗ-нәәхн — союзник болҗ һарчана. Бас әмтнә уханд орҗана. Сүл нүүлһсн улсиг нүүлһл уга чигн бәәҗ, болхм бәәҗ. Зарц-ялч уга, эврә көлсәрн мал-гер өскдг улс.

Кесгтән иигәд умшад, утхинь седклдән тогтаҗ товчлҗ авад, Боолстын ямтнр сууцхав. Цугтан чигн һардач күүнә келсн үг цаглаһан ирҗ йовна гиҗ санцхав.

Сергеев күн болһнд соньн (газет) өгәд келв:

— Эврән дәкәд нег сәәнәр умшад авцхатн. Хотдуд эргәд, цәәлһвр кехмн. Сурх үг бәәнү?

— Эн өгүлл (статья) умшҗ өгхлә, кесг үг һарх, — гиҗ багш Церенов келв. — Тегәд яахм гинәт, цугтынь келәд суухмб?

— Өгүллд (статьяд) цугтан бичәтә бәәнә, — гиҗ Сергеев келв. — Күүнәс нуух чигн, әәх чигн юмн уга. Цугтынь цәәлһәд келҗ өгхмн. Зуг хамтрлңгиннь (колхозиннь) тускар бичә марттн. Манд ода көдлмш дала. Малч улс кергтә, тәрә хуралһнд, өвс хадлһнд кесг күн кергтә.

Әәмгин һардачнр хотдудар йовад хург кев. Соньна (газетин) өгүлл (статья) умшҗ, цәәлһҗ өгцхәв. Әмтн әмсхл авсн болҗ медгдв. Эврә дурар орх юмн бәәҗлм? — гиҗ кесгнь санцхав. — Хәрнь тиим күчәр кү көөһәд орулад бәәдг

юмн уга болх зөвтәл.

— Ода тегәд яахмб? — болҗ хург деер Сергеевд кесгнь сурвр өгв. — Ода тегәд, хамтрлңгасн һарнав гиснь яһҗана?

— Тана дурн, — гиҗ Сергеев цәәлһв. — Тана дурн. Һарнав гиснь һарч чадҗана. Зуг эрлһ өгәд, хамтрлңгин (колхозин) хургт хәләгдәд, төр тасрх зөвтә. Дәкәд, болвчн дотран сантн. Нудрмч-баячуд уга. Альд көдлх улсвт? Хамтрлңд

көдлмш ода дала, күн болһнд күрхмн. Дәкәд, көдлснь көлсән авчана, эс көдлснь хоосн бәәхмн. Хәрнь терүгән бас сантн.

Хотна әмтн шуугад бәәв. Кесгнь хамтрлңгас хәрү һарх шиидвр кев. «Яһвчн эврә дурарн бәәҗәһәд медх», — гиҗ эдн дотран санв.

Цө хонад, Сергеевин хорад (кабинетд) хамтрлңгин (колхозин) ахлач ирв. Хүврсн чирәһинь үзәд, намин үрин (партячейкин) сегләтр сурв:

— Ямаран зәңг авч ирвч?

— Му зәңг. Хамтрлңгас өрәлнь һарад йовҗ одв.

— Цаас, эрлһ бичлү?

— Уга, цаас күн бичҗ бәәхм уга. «Буулһаврас (спискәс) хустн», — гичкәд йовҗ одна, болад бәәснь тер.

— Малын улс ямаран?

— Тернь торлда.

— Өвснә хадлһн?

— Багин (бригадын) өрәлнь тарҗ одҗ.

— багчд (бригадирт), Хаалһд кел. Дәкәд нег хот эргәд, эвләд зәрминь болвчн хәрү авч ирх төр.

— Хаалһ өцклдүр хотдуд эргәд йовҗ одла.

— Дәкәд нег эв-арһ бәәнә, — гиҗ Сергеев келв. — Сурһулин (школын) көвүд-күүкд эндр-маңһдур чиләҗәнә. Дөрвдгч-тавдгч классин көвүдиг өвснә хадлһнд тәвхмн.

— Болдг үг. Чадх көвүд бәәнә.

— Теднәнчн кесгнь комсомольцнр, кесгнь ода орх саната.

— Тиигхлә, би багшнрла күүнднәв.

— Би бас келләв. Одад күүнд.

— Дәкәд тәрәнә хадлһан бичә марттн. Сарң багчиг (бригадириг) әмтән, машидән, көлгән эртәснь белд гиҗ келтн.

Иигәд, әәмгин хойр коммунист му-сәәһән күүндәд сууцхав. Сергеев дотран санҗана: «Үнн седкләр орснь хамтрлңгас һархн уга. Зуг керг уга, көдлмш кешго тоотнь һарч. Баһ болвчн — бат болх».

Мал эргәд йовҗ йовад, гү тәвх кемлә Баазр Дор нуурт болҗах хадлһнд ирв. Нуурин ик зунь хадгдад одҗ. Һурвн овалсн өвсн өвсн боссн бәәнә. Зөвәр олн ковньг

үзгдв, кесг валкс.

«Аксай» машид ард-ардасн дахлдн, нуурин өндр өвсиг керчәд, дерлдүләд, машинә ардк ууцд дигләд, овалад өгнә. Ард сууҗ йовсн өвсн өндәһәд, бииләр түлкәд өвс унһана. Өвсн нигт болсн учрар, көдлмш дегәд күнд. Машинә ард дерәлдәд валкс үлдәд йовна. Җолач көвүд, машинә өмнк сандл деер суусн, өмн-ардан хәләҗ, көлгән зогсал уга көндәнә.

Хадлһна көдлмш хәләҗ, Баазр чееҗәр дүүрң байрта бәәв. Ода җолач болҗ йовх хар көвүд өсәд-босад ирлһн Баазрин ик байр. Хәләһит эдниг, хәләлт! Залус болна гидг эн!

Өмн йовсн машинә җолач болҗ Мөңктин көвүн Эрвң йовна. Мергр, өндр хар көвүн. Энҗл тавдгч класс чиләҗәнә. Үвлә комсомолд орсн, ода йоста көдлмшч саната йовна.

Дарунь Хоңһра Баатр мөрдән тууҗ йовна. Бичкн, чотлг хар. Бийән бас зөвәр медәтәд санҗах күн. Арв һарсн күн медәтә болдг болхла, медәтәл болҗл бәәнә.

Хойр ик хар нүдәрн болһамҗта кевәр хәләһәд оркхла, Хоңһрин чирә үзгдәд бәәнә. Эцкән сәәхн дураҗ.

Цань бас хар-хар көвүд үзгдв. Эдн дотр өкәр хойр күүкн үзгдв. Баазра Цаһан Тавна Намҗл хойр. Эднь бас комсомолд орчксн, тавдгч классан чиләҗәх улс. Эн күүкд өөрән кесг көвүд-күүкдтә өвс ковньглҗ йовна.

Өмн йовсн Эрвң көвүн мөрдән зогсав. Амрах цаг. Көвүн машинәс Һәрәдәд буув. Ардкснь бас бууцхав. Цугтан хурад, тедүкн зогсҗасн ахлач тал ирцхәв.

— Залус, менде! — гиҗ Баазр келв. Цугтаднь һаран өгәд мендлв. — Хадлһн ямаран болҗана?

— Му биш болх бәәдлтә, — гиҗ Муузра хамтрлңч (колхозник) келв. — Үзҗәнт, валк валк деерән гишң. Зөвәр өвсн һарх бәәдлтә.

— Сән, — гиҗ Баазр келв. — Байна мал биш, эврә, олна, хамтрлңгин (колхозин) мал. Тиигхлә, бүкл үвл малд күрх өвс хадҗ авх кергтә. Тана кеҗәх керг — икл чинртә кергтә төр.

Ард-ардасн залус ирлдәд, амрч зогсцхав.

— Баһчуд, ямаран бәәнә, мана комсомольцнр!

— Баһчуд сән, — гиҗ Муузра келв. — Бөдүн улсла әдл көдлнә. Муурна-цуцрна гих юмн уга.

— Комсомол улс юмна түрүнд, нүүрт йовдг улс. Теднд бидн ицҗәнәвидн.

Эрвң көвүн әмт хәләҗ авчкад, келв:

— Мөрд амрад авчкв.

— Эклхмн... — гиҗ келәд, Муузра машин талан һарв. Көвүд мөрн талан гүүлдв, хамтрлңчнр (колхозникуд) адһм угаһар йовад, машинә сандлд суулдв.

— Но! — гиһәд Эрвң җолаһан көндәв. Амрад, невчк киилҗ авсн мөрд, амһаһан җаҗлад, өмәрән һарч йовв.

Ард-ардаснь машид җивлдв. Хар-хар көвүд гедәлдәд, көдлмшт эс даңдсан ахлачтан үзүлҗ, эвтә кевәр мөрән заллдв. Ард суусн залус түлкәд-түлкәд ик валкс үлдәһәд йовв.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлач көвүдтән ицәд, хамтрлңгин (колхозин) мал үвлдән өвстә болв гиҗ дотран санв. Хош талан ирсн өвснә багч (бригадир) Хаалһла харһҗ күүндәд, үкс гиҗ ковньглх-овалсн өвснлхиг зааҗ өгәд, ахлач җолаһан эргүләд һарв.

...Цагнь ирв. Иигт тәрән эңдән шарлад, үләсн салькна айс дахҗ нәәхләд, өргн шар теңгс болҗ дольгалв. Манҗ, Баазр, Сергеев һурвн мөрдәсн бууһад, тәрәнд булхад орв. Өндрәрн тәрән күүнә белкүсцә. Һурвн ахлач тәрәнә толһа шувтлҗ авад, альхн деерән үмгәд, алтн буудя һарһҗ авад, үнршләд, амндан авч җаҗлв. Билхгр шар буудя билд-билд гиҗ амнд билцрв. Зәрмнь бас зөвәр хатад бәәснь бәәнә. Тиимнь шүднд даагдҗ карткнв.

Эднә өмнәс тосад, тәрәнә багч (бригадир) Сарң өвгн аашна. Өвгнлә мендләд, Сергеев сурв:

— Тәрәнтн болҗану?

— Болҗ йовна, — гиҗ өвгн келв. Бас тәрәнә толһа таслҗ авад, буудяһинь һарһад, амндан авч җаҗлад, — һурвн-дөрвн хонг кергтә. Ода невчк илцрң.

Баазр, эңдән дольгата шар теңгс, эзнә дурта хәләцәр ширтҗ оркад, болсн йовдл бас санв. Тәрә тәрнә гидг наадна юмн биш. Көдлмшин наку-даку медх кергтә. Эн эклц, тәрә тәрнә гидг, ик җаңһрта төр болҗ һарна. Тәрәнә экн уга. Деерәс, орн-нутгас нөкд болв. Тәрәнә хөөн хур орҗ өглго, кедү зүрк шарклулв? Хаврин уурар һарсн тәрән әрә деегшән һарчкад, цааранднь өсҗ өгл уга, басл зовав. Баазр өдр болһн гишң ирҗ хәләдг. Тәрән негл кевтән. Шинҗлхлә, нам зәрм хамтхаснь шарлад ирв.

Бүкл мөрн сард нег чигн чиигин умш дуссн уга. Зуг хөн сарин эклцәр һәәвһә гидг хур орв. Номһн хур, үсәрәд өдр-сө хойрт орв. Түүнә хөөн тәрән хәләһә бәәтл бухад-буучад һарад ирв. Һазрт бәәсн буудян чидлнь цаган күләһәд — чиг күләһәд бийән өглго бәәһәд бәәдг юмн кевтә. Цадтлан чиигән ууҗ авсн теегин тәрән чикнәснь татсн мет өсәд-босад һарад ирв. Сарин дундаһур бас нег хур орв. Дегәд удан эс болдг болвчн, эннь шүрүтә хур болв, хойрхн часин дунд асхад хайчкв.

Тег һазрт цандг цәәв, сала-һолмудар кецин усн шаргҗ гүүв. Зуг тәрәнд хурин усн доран уугдад бәәв.

Һашута зовлң ода давад, тәрәнә өңг күүнә чееҗд байр дүүргв. Тернь тер. Тәрән болҗана. Тәрән теегт.

Түүнә буудя үрәл угаһар цуглулҗ авна гисн өмнкәсн даву эркн төр. Цагинь бичкнәр давулад орк, хагсу буудя толһаһасн һазрт асхрхмн. Невчк эрт хад, көк буудя дала болҗ алхмн. Тегәд цагтнь хадх, хадсан үрәл уга хураҗ авх — ода төр тиим.

Боолстын ахлачнр өдр болһн гишң ирҗ тәрә хәләцхәнә. Һурвн ахлач һурвулн тәрә үзәд уга улс. Тер төләд үвлин дуусн эдн дегтр умшад, нутга агроном дуудулҗ авад, цәәлһвр кедг болцхав.

Дегтрәр болхла, Баазр тәрәнә тускиг зөвәр сәәнәр дасҗ авв. Зуг тер дегтрәр, цаасар, һазрт тәрәнә көдлмш түрүн болҗ кеҗәх күн. Тиим болад, ахлач медрлтә кү хәәв. Тиим күн өөр бәәҗ. Сарң өвгн баһ цагтан Арзһрин орсмудт көдлҗ йовҗ. Тәрә тәрх, хураҗ, буудя цокҗ һарһх эн сәәнәр меддг болҗ һарв. Сүл җилмүдт Сарң өвгн хурла тәрә һардҗ бәәсн. Тегәд ода тиим медрлтә күүһәр тәрәнә багч (бригадир) тәвснь эн.

Үлдсн һурвн-дөрвн өдр олзлад Боолстын ахлачнр тәрә хадлһна белдврин көдлмш гүдәв. Тоолад авад ирхлә, тәрәнд кесг күн кергтә болҗана. Тәрәг хадурар хадхм биш, өвс хаддг машиһәр хадхар бәәцхәнә. Болв, хадгдсн тәрәг, өвсн биш тер, ковньглад-овалдг арһ уга.

Түүг бичк-бичкәр бооҗ авад, толһа-толһаһинь дерлдүлҗ тәвәд, хагсах кергтә. Хагссн тәрәг зөөһәд ток деер авч ирх. Ток гиснь ик халцха. Тоосн бичә һартха гиһәд, ус асхад, деерәснь каток чирәд, гилилһәд хайчксн халцха.

Аш сүүлднь, буудя цокҗ һарҗ авлһн. Хурла тәрәг Сарң өвгн чолун катокд мөр татад, давталад, буудяг сүрләснь (соломаснь) һарһад, йилһәд авдг бәәҗ. Эн туст нутг колхозд дөң болв. Әмтә Уст селоһас өгйәһәр молотилк гидг — сүрл (солом) цокад, буудя йилһдг маши өгв. Тер машиг машинист күүтәһинь өцклдүр авч ирв.

Машин бәәдг болвчн күн бас дала кергтә болҗана. Эврә хамтрлңчнр күрч өгчәхш. Тегәд залус хотдуд орад, хамтрлңгас һарч одсн әмтнд цәәлһвр кеҗәнә.

Баазр Дора хотнд ирҗ хург кев. Кесгәс нааран хург кедгән уурсн, әмтн соньмсад дала күн ирв.

Баазр цәәлһәд келҗәнә. Хамтрлң (колхоз) күчән авчана. Малнь төлән авсн, зөвәр өвс хадад авчксн. Ода тәрәһән хадх болҗана. Манҗихн-Манҗихн болсара эдү мет ик тәрә тәрҗ үзәд уга. Урһц энҗл сән, буудя зөвәр болх бәәдлтә.

Учр тиим болсар хамтрлңгин (колхозин) тәрәнд көдлх кү хәәҗ йовхан ахлач келв. Эс гиҗ хамтрлңд хәрү орх болхла, улм сән. Өмнк-хөөткин тускар үг һарш уга болҗана.

Әмтн уха туңһаҗ сууцхав. Эдн дунд Баазр Эдләг үзв. Байн болад туугдҗ одсн Эдлә хургт ирдг бас учрта. Хавра һарсн ЦК-н намин (партин) Пленумин шиидврәс иштә туугдсн улс хәрү шинҗлҗ хәләгдҗ. Соньнд һарч ирсн Нижне-Волжск кизәрин күцәгч зөвллин (крайисполкомин) шиидврәр болхла, кесг дундын малта улсиг нудрмч гиһәд нүүлһсн болҗ һарчана. Тер хаҗһр гиҗ кизәрин күцәгч зөвлл (крайисполком) зааҗана.

Бас тедү мет йовдл Хальмг таңһчд һарсн. Шишлң зөвлл (комиссь) эн төр шинҗлҗ хәләһәд, кесг улс кулак биш гиҗ хәрү хәрүлҗ. Тедн дотр Эдлә тавн барс болсн көвүтәһән хәрҗ ирв. Эрнцн өвгн эмгн хойр бас хәрҗ ирв.

Ода тегәд, Эдләг үзәд, Баазр дотран санҗ бәәв:

«Үүг хамтрлңд өөрдхх кергтә». Эдлә бас уха туңһасн суув. Дәкәд Эдлә сурҗана:

— Тернь тер. Көлснь юмб, көлснь?

Эн төр һархинь Боолстын сәәчүд меднә. Тегәд чигн эртәс заллтд күүндәд авчксн. Өңгәр йирдән күн көдлҗ өгхн уга.

— Көдлсн күн көлсән шиңгәх зөвтә, — гиҗ Баазр келв. — Нег өдрә көлснд (трудоденьд) — хойр киил буудя өгх улсвидн.

— Өдрә көлсн (трудодень) гиснь юмб?

Баазр цәәлһҗ өгв. Көдлсн күн болһнд өдрә көлсн (трудодень) бичдг зөвтә. Өдрә көдлмшт кедү өдрә көлсн (трудодень) бичхнь — көдлмш меднә. Гөңгн көдлмшт — баһар, күнд көдлмшт — икәр бичгдх.

— Тәрәнә көдлмшт күнд. Өдртән кедү бичхмб?

— Өрәл өдрәс авн нег өдр күртл.

— Ухалх кергтә, — гиҗ бас негнь келв. — Көк герә хүүвин ахуд (совхозд) көдлсн улст сар болһн мөңг өгнә. Альдаран киисхән ухалҗ авх кергтә.

— Нә, хамтрлңд орхла, бичкн мал-герим бидн авчкхм бишвт? — гиҗ бас негнь соньмсв.

— Хамтрлңд орсн улс һазр эдлдг зер-зев, машин бәәхлә түүгән негдүлхмн. Көлгн бәәхлә бас.

— Саадг үкр, хөн-хурһн?

— Уга, тер тоотнь эврә һарт үлдхмн.

— Тиигхлә, болҗана, — гиҗ келсн соңсгдв.

Эдлә дотран тоолад авчкв. Тавн көвүн, өдрин тавн өдрә көлсн (трудодень), арвн киил буудя. Арвн өдр көдлхлә зун, һучн өдр көдлхлә һурвн зун. Тиим дала буудя күн болснас нааран үзәд угаһан санв. Дәкәд эн нег сар. Җилд арвн хойр сар! Тиигхлә... Терүн деер хамтрлңд саалин үкрин тасг (ферм) һарчах зәңгтә. Тавн бер барсмудас тату биш. «Җирһл мини хамтрлңд. Үзәд-медәд уга хүүвин аху (совхоз) гиһәд йовхар, элгн-садтаһан әәмгтән үлдхм биший?» — гиҗ эн тоолв.

Ик удан болдг эс болвчн Эдлә Урал күрәд хәрү ирҗ. Таньдго улс, күүнә һазр басл хату-мөтү юмн болв. Болв, тавн барста күн альд йоввч харһнҗ үкш уга. Болдг болвчн, һарсн һазр, үр-өңг, элгн-саднас сәнь, һазр деер уга бәәснь үүнд ода тодрха медгдв.

Эдлә босад сурҗана:

— Ахлач, нанла әдл нудрмч улс тана хамтрлңд орч чадхм, угав?

Баазр инәһәд, келҗәнә:

— Таниг нудрмч биш бәәҗ гиһәд Хүүвин йосн хәрү авч ирвш. Дундын малта улс бидн хамтрлңд орулҗ авдвидн.

— Зуг нанд мал-гер уга. Цугтынь тадн авчклат.

Хәрү өгхмн гилә. Ода көөлдх санан орҗахш.

— Таниг көвүдтәһитн бидн хамтрлңд орулҗ авч чадҗанавидн.

— Нә, тиигхлә бич. Тавн барсим бас бич.

— Бичҗәнәв. Дәкәд кен көдлмшт йовх саната?

— Намаг, намаг бас.

Арв һар өрк-бүл бичгдв. Зәрмнь хамтрлңд орх болҗ, наадкснь — дав зуура көдлмшт.

Иигәд хотдуд болһар эргәд, зөвәр кү хамтрлңд орулҗ авад, тәрәнд көдлх улсин тонь күцәд ирв.

...Шарһ нарн әрә илдәд һарч йовна. Тәрәнә захд дала улс хурад оркҗ. Тавн лобогрейк машин дерәлдсн зогсад оркҗ. Боолстын ахлачнр цааран-нааран йовлдв.

Сарң өвгн шин цаһан бөс киилг өмссн, толһа деерән хар картуз тохсн, толһач кевтә әмтнә өмнәһүр йовдңнв.

— Ахлача, яахмб? — гиҗ багч (бригадир) хәәкрв.

— Эклтн, — гиҗ Баазр һар дайлв.

91

Мөңктин Эрвң көвүн мөрән көндәв- Арвн йисн шүдтә «аксай» машин ширк тәрәнд дәврәд орв. Тәрән кедү нигт болвчн, машинә шалһ хурц төләд өмнән харһсн тәрәнә шилвиг эгц керчәд, ууц деерән хаяд, өгәд йовна. Арднь суусн Муузра залу адһмар авад түүгинь буулһна, көдлмш күнд болсар, хар көлсн асхрв.

Машид ард-ардасн орлдв. Хазад, хагзлад хаяд орксн машинә хаалһ үзәд, Баазр дотран байрлв: «Сансн санан күцнә гидг эн, сансн!»

Машидин ардас кесг улс орлдв. Олн болсн учрар үүд-түүд күргл уга тәрәг бооһад, толһа-толһаһарнь дерлдүләд тәвәд йовцхав.

Маңһдуртнь мөрн тергтә залус бооһад орксн тәрәг тергн деер ачад, ик халцха — токин захд авч ирҗ буулһв. Молотилк көдлгдг машинист машиһән көдлгв. Тавн-зурһан күн түдлго машинд боодһата тәрә хайҗ өгв.

Уснд бәәдг алмс кевтә, машин шивсн тәрәг дарунь җаҗлад, уга кеһәд хайчкад бәәнә. Хайҗасн улс даңдад ирв. Тедн деер әмт немҗ өгәд, Сарң өвгн машинә бахлур бөглв.

Машинә нег бийәс алтн шар буудя асхрад һарад бәәнә. Наадк бийәснь сүрл (солом) нисәд һарна. Шар буудяг модн күрзтә залус шивҗ нискәд, цеврләд һарһна.

Тәрәнә өрәлинь цокад авад орксн цагла, өрүн үдлә Боолст талас цар-темә татсн тергн ирв. Тергд өөрдхәд, деернь залус мишгтә буудя ачв. Үд күртл тергдиг ачад-ачад, өмәрән һарһад оркв.

Боолстын ахлачнр, хамтрлңчнр цугтан хурад ирцхәв. Харла гүүһәд, өмн бәәсн тергн деер улан кенчр татад оркв. «Орн-нутг чамд, мана түрүн урһц, белг!» — гиҗ тер кенчрт бичәтә. Дунд бәәсн нег тергнд бас тиим улан кенчр татв. «Орн-нутг чамд, 1000 пуд буудя» — гиҗ бас умшгдв.

Хурсн улс цугтан альх ташлдв. «Хоңһр үзсн болхинь, Хоңһр», — гиҗ Баазр уйдв. «Тәрәнд — мана кишг!» — гиҗ келдг билә. Ода кишгән олввидн».

Хурсн улс тал хәләһәд, Сергеев келв:

— Үүрмүд! Эндр мана ик байрта өдр. Мана колхоз түрүн урһцан — һазрас авсн түрүн буудяһан орн-нутгтан йовулҗана! Эклц болв! — гиҗ эн хәәкрв. — Оньдин иигҗ оларн ни-нәәхн көдлҗ, орн-нутгтан тус үзүлҗ йовий!

Баазр байрта өмәрән һарв:

— Манахс, үзҗәнт! Бидн бас һазр эзлҗ чадн гиҗәнәвидн. Үзтн, медтн, манахс, мел бичә марттн!

Баазр үкс-үкс алхад, өмнк тергн тал ирәд, келв:

— Эрвң, җолаһан көндә. Хаалһ цаһан болг.

Тергд көндрәд, Дивн гидг төмр хаалһин өртң (станц) ордг хаалһар цувад һарв. Өмнк тергн деер татгдсн улан кенчр деер цаһан церд төөнгрв: «Орн-нутг чамд, мана түрүн урһц, белг!»