Далн доладгч бөлг

Боолстин ахлачнр хотн, баг (бригад) болһнд әмт цуглулҗ хург кев. «Улан Цергә көрңдт (фондд)» мал-терг орулҗ өгхм гиснд әмтн буру гиҗәхш. Цергт белдсн мөрд йирдән йовх көлгн. Тернь төр уга болҗана. Хойр зун хөнь чигн — зөвтә үг. Цергчнр сән хот уух зөвтә.

Тәрәнә багдт (бригадт) болсн хургт Сәәнцг өвгн, ода багин манач болҗ көдлҗәнә, һанцхн бәәсн полуторка машиһән ода деерән цергт орулҗ өгхм биш гиһәд залаһан таслад бәәв.

— Мана машин хурдн, чидлтә, — гиҗ өвгн үгдән келв. — Өдртән хойр дәкҗ Дивнд күрәд, хәрү күрч ирнә. Дәкәд, ик аца ачна — бүкл арвн тавн центнер. Тавн тергнлә әдл. Ода тәрәһән эклҗ хадн гиҗәх улс тиим ухрң уга йовдл һарһҗ болдв?

— Цергә үвд орхнь, буудя зөөснь чинртә гиҗ санвт? — болҗ Баазр сурв.

— Нег машин олн цергт дала зөөр болхн уга, — гиҗ өвгн авгдҗ бәәхш. — Манд болхла ик гидг олз орулн гиҗәнә.

Дарунь тәрәнә багч Иванова Дуся үг авчана.

— Буудя зөөхд белн шишлң хөрн тергн бәәнә, — гиҗ эн эклв. — Түүнә өрәлинь цергт орулад өгчкхлә, мана буудя зөөлһн дегәд удан болн гиҗәнә. Улан Цергт буудя, һуйр, өдмг бас ик кергтә.

Тәрәнә көдлмш невчк ахулҗ бәәһәд, сулдсн цагтнь, тергд цергт орулҗ өгхиг багч (бригадир) сурҗана.

— Миниһәр болхла, — гиҗ багч (бригадир) үгән цааранднь утдхв, — буудян нег умш үрәл уга тәрәһән хураҗ авснас даву төр ода деерән манд уга. Тер учрар аль-бис көдлмшән чаңһаҗ, һару угаһар буудяһан хураҗ авч, шаңһин (государствин) зураг үкс гиҗ күцәх. Энҗл урһц гем уга, сән. Тер учрар орн-нутгт өгх буудян зураг зун тәвн төрлһ (процент) күцәхмн.

Әмтн бас энд-тендәс бослдад, багчиг (бригадириг) дөңнәд, буудя цергәс, шаңһас (государствас) әрвлхм биш гих уха давтлдв.

Борин Амр келв:

— Бидн, гертән бәәх улс, яһвчн, бүсән невчк татчкад чигн бәәхвидн. Тенд, дәәнд улан цергчнр өдмг тату бәәҗ чадшго.

Сарң өвгн, хар картузан толһаһасн авад:

— Манд ниднәк буудя ода күртл бәәнә. Шин буудян икнкинь шаңһд хулдхм гисиг күн буру гихн уга гиҗ санҗанав.

Баазр эклв:

— Багч (бригадир) Иванова чик үг келв. Буудян зураг зун тәвн төрлһ (процент) күцәхмн гисиг әмтн буру гиҗәхш. Тер учрар, зураһан зун тәвн төрлһнд (процентд) күцәхм гиснтн һаран өргтн.

Әмтн шуугад дегц һаран өрглдв:

— Цугтан зөвтә гиҗәнә.

Альх ташлдад, әмтн ик дүүвр сана санцхав. Дәкн күүндә бәәҗ, олн Сәәнцг өвгнә үгд багтад, һанцхн машиһән тәрәнә көдлмш чилтл үлдәх болҗ шиидцхәв. Тергдин тускар бас төр таслгдв. Буудя зөөхд белн болсн хөрн терг көндәшго болҗ һарчана. Хотдудар, тасгсар (фермсәр) бәәсн тергдәс цуглулад, ясхинь ясад, бел кеһәд, арвн терг белдх болв.

Эдү мет хург альд болвчн болв. Мөрнә тасгин (фермин) улс, тасгин (фермин) ахлач Үлмҗин үг соңсад, цергә хөрн мөрн деер, тергнд татх хөрн мөр белдх болҗ. Үснә тасгин (фермин) улс җилә зураһан зун хөрн төрлһн (процент) күцәх болҗ амн үгән өгч. Хөөнә тасгихн (фермихн) наста хойр зун ирг, «Улан Цергин көрңдт (фондд)» белдҗ бәәдгҗ. Иигәд, олн цугтан эвтән орад, кех-күцәхән бичәд, улусин зөвллин (улуском) намд (партьд), улусин күцәгч зөвллд (уисполкомд) өгүлҗ.

Удл уга Булһн нутгин улсиг дөрлдәнд дуудҗ бәәх Манҗихн әәмгин олна бичг нутга соньнд барлгдад һарч ирв. Әәмгин хамтрлңчнр «Улан Цергин көрңдт (фондд)» хамтрлң-хүүвин аху (колхоз-совхоз) болһн орлцтха гиҗ дуудҗ. Теднә нилчәр наадк әәмгүдин улс бас цергин сүринь немүлҗ дөң болх болҗ һарчана.

...Иванова Дуся Сарң өвгн хойр тәрәнә хошт хонад, өрүн шар маңһарт тәрән тал ирв. Тәрән шарлад бәәҗ, өндрәрн күүнә белкүсцә. Дотрнь булхҗ орад, багин (бригадын) һардачнр тәрәнә толһа таслҗ авад, альхн деерән үмгәд, буудяһинь һарһҗ авад, тоолна. Нәәмн, арвн, арвн хойр буудя бәәнә. Дарунь шүдндән буудя тәвәд, кемлҗ үзцхәв. Зәрмнь илцрң, зәрмнь хату-хагсч одҗ.

Иигәд участкас участк тал йовад, хәләһәд, шинҗләд үд күртл йовцхав. Аш сүүлднь хош талан хәрҗ аашад хоорндан күр кеҗ йовна.

— Авһа, юн гиҗ шиидвт? — гиҗ Дуся сурв.

— Эклх кергтә. Тер зо деер бәәснәс эклхмн. Хада йовтл дора һазрт бәәснь бас болх. Дәкәд, хойр-негн өдр валкдан кевтх, буудя хагсч оддмн.

— Тиигхлә, эндр бедрәд, маңһдур өрүнәс авн эклх.

— Чик шиидвр.

Эдниг хош тал ирҗ, йовхла, Баазр Маңһд хойр тосад һарч ирв. Мендлҗ оркад, Баазр сурв;

—Нә, ямаран? Болҗий?

— Авһ эклхм гиҗәнә, — болад багч (бригадир) зогсв.

— Дора һазрар буудя невчк илцрң. Зо һазрар хада йовтл, тенднь бас болх.

Иигҗ келәд, картузан авад, өвгн цаһан толһаһан илв.

— Эклх кергтә. Цааранднь күләһәд сууҗ болш уга, — болҗ Баазр келв. — Әмтн кезә ирхмб?

Парторг ахлач тал хәләв. Маңһд ахлач, хоолан ясч оркад келв:

— Цугтан эндр ирх зөвтә. Хотдудас — күүкд, берәд, Боолстас — сурһулин (школын) сурһульчнр.

— Энд, баг (бригад) деер бәәснь цугтан белн, — гиҗ бригадир келв. — Машин, көлгн, күн.

Асхн үдлә, энд-тендәс тергн деер суусн кесг улс хошур орҗ ирв. багч (бригадир), Сарң өвгн эдниг тосч авад, зә-орм зааҗ өгәд, зәәнрүлв.

Колхозин ахлачнр тер асхн олна хург кев. Ахлач Маңһд тәрә хуралһна тускар цәәлһҗ өгв. Ниднәкәр болхла, трактор хойр дамар бичкн, комбайнар өрәләснь давҗ хурадг арһ уга. Тер учрар өвс хаддг «Аксай» машиһәр тәрә хадҗ уңһах учр. Тер тәрәг зөөх, буудяһинь цокҗ һарһх зуг негхн молотилк машин болҗана.

Тиигхлә эн машиг өдр-сө уга көдлгх кергтә. Дарунь багч (бригадир) Иванова Дуня кен альд, ямаран көдлмш кехинь, өдртән күцәх кемҗәһинь, түүндән кедү өдрин көлс бичгдхинь цәәлһв.

Хургин сүүләр Баазр дәәнә зәңг умшч өгв: Улан Церг баатр кевәр эврә һазран харсч дәәснлә ноолдҗ бәәдгҗ. Болв, немш фашистнрин церг улм өмәрән шурһад, Украин, Белоруссин зөвәр һазр булаһад авчкснь эн болҗана. Учр тиим болсар орн-нутга улс чидлән негдүлх зөвтә. Нег күн кевтә дәәнә төрт орлцх болҗана.

Пуд буудя үлү авлһн — Улан Цергин күч улм батллһн, немшин цергин мууд орлһн. Тер учрар, тәрәнд көдлсн, дәәнд орсн әдл чинртә болҗана. Тиим чинртә көдлмш тадн маңһдур эклн гиҗәнәт».

Парторгин келсн үг күн болһна чееҗд хадгдҗ, кех-күцәхиг омгшулв. Асхн хотан ууҗ авад, эрт босх әмтн, тарлдад, бәәрән орлдв. Болв, кесгтән домбрин айс, ду, бииһин ә сөөһин аһарт соңсгдв. Баһ насн басл сәәхн цаг!

...Мөрд, цармуд өрүн өрлә кеерәс орҗ ирв. Идг сән, тәрәнд гиҗ белдәд татлго бәәсн мал сән чинәтә. Залус хазар, налучан авлдад адһв. Комбайн чирсн трактормуд тәрән тал һарад, зогсч йовна. Удл уга дахлдн көлг татсн «Аксай» машид ард-ардасн һарад ирцхәв. Тәрәнә захд әмтн дала. Түрүн зогссн комбайна өөр хамтрлңгин ахлачнр хурв.

— Эклҗ болхий? — гиҗ ахлач Маңһд Сарң өвгнәс сурв.

— Невчк омун. Гем уга, валкдан хагсх. Эклҗ болҗана, — гиҗ өвгн хәрү өгв.

Эднәс зөв күләҗәсн трактористнр залуран чаңһар хойр һарарн атхад, гедәҗ сууһад, белн болад оркв.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлач эднә өмнәһүр цааран-нааран йовҗ оркад, һаран өргәд, келв:

— Эклтн! Буудя элвг болх болтха!

Түрүн трактор көндрәд һарв, арднь чиргдсн комбайн өндр шар тәрәг шилвәрнь керчәд, ардагшан хайҗ өгв.

Дотрнь бәәх буудя йилһдг машин хурад ирсн тәрәг хүмәд, цокад, буудяһинь толһаһаснь һарһад, йилһәд нег талнь гүүлгәд, үлдсн сүрлинь (салминь) талдан талнь һарһад одв. Комбайна ард бийд эгц кирһәд орксн тәрәнә йозур үлдв.

Түүнә ардас наадк комбайнмуд дахлдв. Дөрвн комбайна ард хадата өргн һазр үлдв. Комбайна ардас мөрн тергд дахлдв.

Тедүкн «Аксай» машид бас нигт тәрәнд шурһад орцхав. Мөрд туусн көвүд өмннь шовалдв, арднь чинрг залус суухнь үзгдв. «Аксайин» арвн йисн шүдн тәрәнә сүрлиг (салмиг) үүд-түүд күргл уга керчәд, дерлүләд ардагшан һарһад бәәнә. Ард суусн улс бииләрн тәрә цуглулҗ авад, түлкәд, һазрт буулһад йовна. Тәрән нигт болсн учрар валк-валк деерән гишң унҗ йовна. Көдлмш күнд. Тер учрар залус чирдәлдәд, көлс һарад ирцхәв.

Түрүн болҗ йовсн комбайн зогсв. Өөрнь йовсн хойр тергн яршган дүүргҗ шар буудя ачҗ авад, хәрү хош талан һарч гүүлгв. Наадк комбайнмуднь бас зогслдад, хурасн буудяһан. тергнә яршгт асхлдв. Тергд ард-ардасн цүвлдәд, хошан хәләһәд һарцхав.

Зөвәр йовҗ оркад, түрүн комбайн дәкн зогсв, дарунь хойрдгчнь бас. Тергд хошас хәрү ирәд уга. Өмнк тракторас бууһад тракторист Нарна Санҗ ард зогссн трактор тал ирв.

— Болха, ямаран? — гиҗ эн тракторист күүкнәс сурв.

— Во, — гиҗ күүкн барун һарин эркә үзүлв.

Басңга Болха үвлә девсңд орад, тракторист болв. Кесг трактористнр цергт авч одсн учрар, тракторин девсңд күүкд, берәд тәвгдсн бәәнә. Әәмгәс ода бас дөрвн күүкн тракторин девсңд сурһуль сурчана. Тедн дотр Дулахн йовна. Хотлаһан цергт мордулчкад, эркн биш тракторин девсңд орхар шиидсн күүкн. Үүнд бас эврә дотр ухан бәәнә. Трактор йовулдг эрдмтә болхла, цергт бас авдм болзго гиҗәх санан. Санҗ Болхан хадсн тәрә хәләһәд, арднь үлдсн сүрлин (салмин) ковньгт һаран орулад, тәрәнә толһа шинҗлҗ оркад, күүкнд келв.

— Бичә адһ. Энд-тенд тәәргдл уга үлдсн тәрәнә толһа бәәнә. Сүрлд (салмд) буудя үлдҗ йовна.

— Медҗәнәв. Чидлән эс әрвлсв.

Удл уга түрүн комбайна хойр тергн күрәд ирв. Эднә яршгт буудя асхҗ бәәһәд, Санҗ тергнә җолачд:

— Багчд (бригадирт) кел, полуторк маши комбайн тал тәвг. Эс гиҗ дару-дарунь зогсад йовгдн гиҗәнә. Кесг цаг үрхмн. Тадн теткҗ чадшго болх бәәдлтәт. Эс гиҗ деернь тергд немг. Нег комбайнд һурвн-дөрвн тергн кергтә.

— Үзә бәәнәв. Келнәв. Эркн биш күргәд келнәв, — гиҗ мөрнәннь җола эргүлә йовҗ җолач хәрүцв.

Дарук тергнь комбайна өөр ирҗ зогсв. Деерәс асхрҗ бәәх шар буудя үзәд, тракторист саначрхҗ зогсв.

Энҗл урһц ниднәкәс элвг болх бәәдлтә. Умш һазрт үлдәл уга цуглулад авх. Эдү метәр көдлхлә, өдрин өрәлд зогсх болҗана. Ниднәк тәрә хуралһн сангдв. Комбайн болһнас бүкл хойр тонн буудя ордг терг чирсн трактормуд буудя зөөдг бәәсн. Комбайн далаһар зогсдго. Тергән дүүргҗ авад, җолач көлгән көндәв. Санҗ тракторист бас машиһән көндәһәд һарв. Ардан хәләсн, зогсч бәәсн комбайнмуд тал тергд ирәд, буудя ачҗ бәәнә.

Удл уга полуторка — әктәмл гүүҗ ирв. Әмд бийнь хош күртл нег дууна — күсдундур дууна һазр.

Машин кузов деерән буудя ачҗ авад һарад гүүнә, дарунь хәрү күрч ирнә. Иигәд үдин хөөн әктәмл әвртә гидг дөң болв. Тергд яршган дүүргҗ авад һарад одхла, машин ирәд зогсна.

«Машин гидг юмн бас сәәхн юмнҗ, — гиҗ Нарна Санҗ ухалв. — Негхн бийнь кесг терг сольҗана».

Тәрәнә улс асхн бүрүл тасртл көдлв. Бүрүллә трактористнр машидән залад хош талан ирцхәв. Боолст орсн Баазр Маңһд хойр эн цаг күртл хәрү хош тал күрч ирв.

Машидән тосч авад, көлгинь тәәлүләд, сөөһә маначд өгәд, көдлмшән ахулҗ оркад, Дуня Иванова эврә контор — бичкн өрәһүр орад күрч ирв. Хамтрлңгин (колхозин) ахлачнр үзәд, тогтн тусад, тедүкн бәәсн сандл деер одҗ суув. Тиигәд ю-бис күүндәд суутл, багин (бригадын) то-диг кедг Бадмин Бадла көвүн орҗ ирв.

Көвүг хәләҗ оркад, багч (бригадир) сурв:

— Ахлачнр эндрк то-диг медхәр седҗәнә. Цугтынь бичҗ чиләвч?

— Белн, — гиҗ көвүн келәд, хавтхасн көк девтр һарһҗ авад, хәләһәд, умшв. — Негчн комбайн зураһан күцәсн уга. Тергн күртҗ өгл уга, дару-дарунь зогслдад, бәәв. «Аксай» машитә улс зураһан зун һучн төрлһ (процент) күцәцхәв.

— Зогслдан дәкәд чигн ик болх билә, — гиҗ багч үгд орлцв. — Үдин хөөн әктәмл ирәд, ик дөң болв.

— Сән биш, — гиҗ Баазр келв. — Ахлач, миниһәр болхла, әктәмл маши эндәс көндәхм биш, эднд дөң болх.

Дәкәд, одак хөрн тергнәс авад комбайн болһнд неҗәд терг немхнь зокхмн билә.

— Тана келсн чик, — болҗ хамтрлңгин ахлач хәрү өгв. — Түүг күцәҗ болх. Тәрән ямаран, маңһдурас авн молотилкәр цокҗ болхмий? — гиҗ багч тал хәләв.

— Дала чиг уга. Салькта. Маңһдур үдәс эклҗ болх гиҗ санҗанав.

— Тиигхлә әмтән белдтн, үдин хөөн молотилк тәвх кергтә, — гиҗ ахлач заав — Ток деер бәәсн буудяһан киискҗ цеврлх кергтә. Нөкәдүр күртл хәрн тергнд ачм буудя бел кеҗ чадхийт?

— Нөкәдүр күртл белн болх, — гиҗ багч (бригадир) келв.

— Сән. Тиигхлә, ахлач, нөкәдүр үдлә тергд энд ирәд зогсг. Буудя ачҗ авад, асхн көндрәд һархла, серүнлә, сөөнә бийднь йовад, өрүн өрлә Дивид күрдгәр белдх керг гиҗ, — Баазр үгән төгсәв.

Иигҗ ахлачнр кех-күцәхән күүндҗ авцхав. Асхн хотын хөөн Баазр әмт цуглулад өрүн бичҗ авсн Совинформ товчана (бюрон) зәңгс умшч өгв. Өмнәснь цоксн бийнь хортн өмәрән шурһад, хүүвин орн-нутга һазр булаһад авад йовдгҗ. Ик гидг дән Киев балһсна өөр болҗ бәәдгҗ.

Немшин кермс Харьков, Ростов, Донбасс балһсдт күрч, бомбан хайҗ, хамхлҗ, күүлҗ бәәдгҗ.

— Дегәд хату-мөтү цаг болҗ йовна, үүрмүд, — гиҗ келәд, парторг әмт эргүлҗ хәләв. — Эн цагт эврә чидлән әрвлсн күн — күн биш. Ухан-седклән, чидл-чимгән, чадс чидсән цугтын көдлмштән тәвҗ, Улан Цергт дөң-нөкд болх — эркн төр. Тер учрар танас би сурҗанав:

Күн болһн көдлсн һазртан шунҗ, кех зураһан кезәчн давулҗ күцәх кергтә.

Соңсч суусн улс толһаһан гекҗ, үгд багтлдв. Сәәнцг өвгн босад, әмт эргүлҗ хәләҗ оркад, келҗәнә:

— Мана Баазр чикәр келчкв. Тенд, дәәнд мана цергә көвүд цусан асхад, махан барад бәәснь бийнь даңдл уга йовцхана, Тиигхлә бидн яһад даңдхмб? Ман деер бомб унҗ бәәхш. Сумн толһа деер шаргҗахш. Тер учрар бидн сәәнәр эс көдлхлә, кен тегәд көдлхмб? Түүг, үүрмүд, медх кергтә.

Дарунь бас һурвн-дөрвн күн үг авч күүрт орлцв. Эдн цугтан көдлмштән шунх болҗ амн үгән өгцхәв.

Хург чиләд, тарлдад һарцхав. Өдрин дуусн көдлсн, өрүндән эрт босх, кесгнь орндан орцхав. Зуг баһчуд нәәрән бас эклҗәнә. Домбрин айс теегин аһуд күңкнв.

Наадн-инәдн соңсгдв. Баһчуд гисн— баһчуд. Көшч өгл уга бәәнә.