Һучн хойрдгч бөлг

Җал әмт тәвәд, Балзна Гәрән баг (отряд), шинҗлүлв. Хойр-һурвн өдр әәмгүд эргәд йовҗ йовад, партизанмуд эс олад, эрд-церд гиһәд, адһсн бәәдләр Элстән темцәд церг һарад йовҗ одсн болҗ һарв. Манцд бәәсн әәмгүдәр харул болҗ Бедриков Максимин баг (отряд) үлдв.

Теднә то тоолад, эврәһән дүңцүләд, өөрк улсас дөң-нөкд авх болҗ шиидв. Эн заагур Арзһрас ирсн улс Ар Кавказас цаһачуд зулад һарч йовх зәңг авч ирв. Арзһрин партизанмуд хәрхәр бедрв. Вера Җалын багд үлдх болад, Андрейин ач көвүн Михаил Сорока гидг көвүһәр толһач кеҗ авцхав.

Тиигәд, багин чидлнь невчк баһрв. Болв, Ачнрин багла залһлда кехәр йовсн улс, байрта зәңг авч ирв. Яндг деер бәәсн Улан Церг өмәрән дәврәд, нарн худг тал өөрдҗ йовх болҗ һарв.

Деникинә цаһан цергүр улачуд дәврәд орҗ йовхнь медгдәд ирв. Тиигхлә баган (отрядан) агсад, белдәд, әәмгән сулдхҗ, авх эркн төр болҗ һарчана.

Балзна Гәрән церг хәрү эргҗ одсна хөөн, улан багмуд әәмгүдәр эргҗ бәәдг болцхав. Тегәд чигн Җал эврәннь баган (отрядан) хулснас һарһад Тачин царң хотнд ирҗ бәәрлв.

Дөрвн үзгд харул тәвәд, шавта улсан эмнәд, хот-хоолан ясад, партизанмуд невчк амрцхав.

...Асхн үд болҗ йовх цаг. Сарң өвгн, Җал, Цондинов һурвн герт цә ууҗ сууна. Җал ааһан ширә деер тәвҗ оркад, саначрхсн болад, келҗәнә:

— Одак мана көвүд зөвәр удадад эс бәәвү?

— Хоңһриг келҗәнч? — болҗ өвгн сурв. — Кедү хонг болчкв?

— Хойр долан хонг болҗ, эс одву? — гиҗ Цондинов келв.

— Тиим болҗ, йовх, — гиҗ Җал келв.

Өвгн, бүстән унҗҗасн герәс утхан суһлҗ авад, ардан кевтсн шовһр мод шүүрч авад, зорад, зорһс һарһв. Шор шорад һурвн тал һарһад, керчәд темдг тәвәд, белг бәрв. Нег талынь һурвдгч зураһинь керчә йовтл, аш сүүлднь — негхн зура үлдв. Хойрдгчинь керчхлә — хойр зура, һурвдгч талкнь — һурвн зура үлдв. Өвгн дотран ухалв: «Байр», «Худрһ», «Бүтү». Зөвәр уха туңһаһад, өмнк зураһинь зорҗ хаяд, дәкнәс белг бәрв. Дәкн тиигҗ тусв. Өвгн өмәрән ширдәд, чикән өгч соңсв.

— Кукн, һарад хәләлч, — болҗ эн Цондиновд келв. — Йовсн күүнтн хәрәд күрч ирсн бәәдлтә.

Цондинов һарад йовҗ одв. Энд-тендән шилтәд хәләҗ бәәһәд, һазаһас хәәкрҗәнә:

— Дорд үзгәс, зо көмрәд нег баран аашна.

Залус һазаран һарцхав... Җал дурнаван авч хәләв.

— Темән тергн. Хоңһр кевтә, — болв.

— Модн белг, алдвр уга юмн. Аашхнь эн болҗана Залус хәләҗ, зогсцхав. Хотнд өөрдәд ирхлә, мөртә хойр күн өмнәснь тосҗ довтлв. Негнь ормдан үлдв, наадкнь хотнур довтлад һарв. Герин һаза зогсҗасн залусин өөр ирҗ бун, Нуһла келҗәнә:

— Җал багш, Хоңһр ирҗ йовна.

Удсн уга темән тергн өвгнә тал ирҗ зогсв. Тергнәс һәрәдҗ бууһад, Хоңһр залус тал ирв.

— Нә, менд ирвч, — болҗ Җал тосв.

Өгсн һаринь авад, атхҗ сегсрәд, Хоңһр байрта келв:

— Залус нег темән даашго зәңг авч ирҗ йовнав. Зуг хар атн хойр темәнә чидлтә болад дааһад ирснь эн.

— Зәңг сән болхла түүнәс ах төр залу күүнд уга, — гиҗ өвгн үгд орлцв.

— Манахс, наартн, ю авч ирсим хәләлт, — гиҗ келәд, Хоңһр тергн тал одад, хучаһинь авад хаяд орксн, дорнь бәәсн бус, кесг дала сумн, «максим» пулемёт үзгдв.

— Арһта залу, авад ирҗ, — болад өвгн магтв.

— «Максимиг» бел кечкәд йовад-йовув, — гиҗ Хоңһр үгән уттхв. — Кемрҗән хортнла харһсн болхинь, кесгтән бийән өгхн уга биләв, кесгиннь мууд күрх биләв. Хөв болад нам негч хасн угав. Улан цергчнр Нарн худгт ирҗ йовна. Цааранднь һархла, Ачнра багин улс харһад бәәв. Манц кеөһәд, цастын цаһан нуурин өмн көвәһәр дальтрад йова йовҗ күрч ирсм эн.

Залус шуугад герт орцхав. Хол һазрас ирсн көвүнд хот келһәд, өвгн адһулв.

Сүүрән батлҗ сууһад, Хоңһр тууҗан эклв. Улан Церг эңдән дәврәд орҗ йовх зәңг эн сонсхв. Аһшас арвдгч Улан Церг, Әәдрхнәс арвн негдгч Улан Церг дәврәд орҗ йовх, Деникина цаһан цергиг хамрарнь цокад, сүринь шантлҗ йовх болҗ һарчана. Әәдрхнәс һарсн церг Хулхт күрәд Уттд өөрдҗ йовдгҗ.

Эн зәңг соңсад, залус алмацҗ: — Иткхв-бәәхв, — гиҗ санлдв,

Мана хальмгин элчнр Москвад күрәд, Ленин багшла эврә бийләнь баралхад ирҗ.

— О, дәрк. Давулад орквч-яһвч? Ленинд күрч күүнднә гидг... хә йир, — болҗ Баазр эс иткв.

— Олна төлә һарсн Антон Амр-Санан гидг күн оч харһҗ. Өөрнь, хамдан йовад, Лениниг үзәд ирсн Коҗин Манҗин Бембә гидг күн олнд цәәлһвр кеҗәсинь эврән, эн чикәрн соңсв, эн нүдәрн үзв, — болҗ Хоңһр, өөлв.

— Нә-нә, кел-кел Хоңһр, соңсхд сенр, — болҗ өвгн өмәрән дәвв.

— Олна төлә зүткдг Антон Амр-Санан гидг күн бәәдмн, — болҗ Җал келв.

— Кел Хоңһр, ю күүндҗ, юн болҗ, — гиҗ залус көвүг адһав.

— Мана хальмг улсин муульта, хату-мөтү җирһл Амр-Санан багш Ленинд күргәд келҗ. Коммуна нам (парть), Ленин мана зовлң медәд, хальмг улст эврән эркшәгч (автоном) — эврә йосинь һар деернь һарһҗ өгтхә гисн йос һарһҗ, — иигҗ келәд, Хоңһр уудлад, барлата цаас һарһҗ авад, сәвҗ үзүләд, келв:

— Эн, Ленинә бичг. Манд, хальмг харчудт илгәҗ.

— О, о, — гилдсн залусин ә соңсгдв.

«Воззвание» — гиҗ бичг меддгнь умшлдв. «Воззвание». «Дуудвр».

Җал хойр һарарн, хамхрҗ одх күүрг шил мет эвлҗ, бәәр цаас бәрәд, гүүлгҗ умшад, өөрк улстан орчулад, цәәлһҗ өгв.

— Хальмг ахнр-дүүнр, — болҗ эн умшв. — Тана җирһлтн эврәнтн һарт.

...Цугтан Улан Цергин зергләнд ортн! Деникина цаһан гвардь, хазг деермчин өмнәс ноолдтн! Цугтан Хүүвин йосан харстн!

...В. И. Ленин (Ульянов).

...Ленин.... Ленин… гиҗ залус болһн дотран амллдв.

Утан ивтрсн хар гер дотр мандлад нарн һарсн болҗ, медгдв. Күн болһна чееҗ дүүрәд, кех-күцәх өмн үзгдәд бәәв. Теегт тенҗ, зүүлҗ йовсн хальмг улсин өмнк хаалһнь чикрәд, һоорад, сарулдад одв. Харчудын җирһл делгрүлхәр седхлә, Улан Цергән дахҗ, Советин йосан батруллһн.

...Хоңһр Харлан бәәсн гер хәәһәд һарв: Өвгнә герүр нүдән өгә бәәсн Харла, Хоңһриг аашхинь үзәд, босад, өрүн цә самрҗ суусн берд келв:

— Аашна, тосад һарнав.

Хоңһриг ирҗ йовсинь Харла үзлә. Зуг кесг залус тосҗахинь үзәд, ичәд, өмнәснь һарч чадл уга бәәв. Болв, нүдән тәвәд, хәәһәд ирхинь, медәд күләнә. Хар шеемг цегдгән өмссн, улан залата төгрг хар махлаһан барун цох деерән тальвҗ кеерәд орксн бер гертәс һарад күрәд ирв. — Харла минь, Харла! — гиһәд хойр һаран сарсалһад Хоңһр берин белкүснәс теврәд, һазрас өргәд авв.

— Ичкевт яһҗанач, алчкнач! — гиҗ келәд, улан байрлсн чирәһәрн бер залуһиннь халхд шахлдв.

— Үзг, үзтхә. Күүнә кевтәһәр, әмтнәс юн ичәд-эмәһәд бәәнәч?

Бер бийән салһҗ авад, гер тал заав:

— Ортн, би үүнд бәәнәв.

Хоңһр эрк алхад орад ирв. Мендләд, деегшән һарад суув. Өөрнь Харла чөклв. Эзн күүкд күн дееҗ өргәд, цә ааһд кев.

Цәәһән ун бәәҗ, Хоңһр кесг зәңг-зәәһән келв. Улан Церг эңдән дәврәд орҗ йовх, цаһан церг цокгдад һарч бәәхиг, Москван ик йосн, Ленин хальмг олн улст эврән эркшәгч (автономн) таңһч һарһҗ өгсиг.

Һольһр хар күклнь һолынь цоксн, өндр цаһан күүкн орад ирв. Ардаснь Нуһла дахлдсн йовна. Орҗ ирәд, орн деер суулдад, эдн бас Хоңһрин келсн зәңг соңсв.

Зөвәр тиигәд сууҗ бәәһәд, Хоңһр сана авсн кевтә тотхад, үгән ахрад, зүн өвдгин өөр кевтсн даальң авад, келв:

— Нам мартчкад сууҗв. Таднд би белг авч ирләв.

Даальңган уудлад, шар шилтә духи авад, шальҗгнулад келв:

— Харла, эн чамд, Шархин эм гиҗ белглҗәнәв.

Харла авад, үнршлҗ үзәд:

— Яһсн сәәхн үнртә юмб!

Дарунь хойр улан боодл савң һарһҗ авад, бер күүкн хойрт белглв. Нуһлад «белдән зүүдг утх», гиһәд сармта мөңгн иштә киир (кинжал) бәрүлв. Дәкәд цааһаснь цааснд оралһата кампадь-балта һарһҗ авад, ширә деер тәвәд, келв:

— Әмтәхн юмн, авад идцхәтн.

Кесг тиигәд сууҗ оркад, көвүн күүкн хойр нәәрт йовҗ одв, герин эзн гергн һазаран һарв. Ода ирҗ Хоңһр, өөрән суусн иньгән теврҗ авад, минчисн халхаснь үмсв. Бийнь зөвәр күндрәд, белкүснь өргҗәд, геснь зөвәр бомбаһад ирсинь үзәд, шимлдв:

— Көндрнү?

— Көләрн тиирәд бәәнә, — гиҗ Харлан халун урлнь чикнд шимлдв.

— Чамаг ода энд үлдәхмн кевтә, — болҗ Хоңһр эклв. — Теегәр, тергн деер геңгр-геңгр гиҗ чамд зокшго.

— Би чамас үлдшгов, — болҗ Харла төвкнүн келв. Яһдг болвч чамта йовад меднәв.

— Өөрхнәс ик дән болх гиҗ санҗанав, — болад Хоңһр Харла тал хәләв. — Чи нанд саалтг болхмч. Чамаг бәәхлә, би йостаһар дәәлдҗ чадш угав. Хотнд үлдәд, төвкнүн бәәхмч. Әәһәд-ичәд йовхла, бичкнд му болдмн.

— Күүнә һазрт би яһҗ һанцарн үлдхв? Бийим бича хай, хәәмнь.

— Би чамаг хайҗахшив. Бичкнә сә хәәҗәнәв. Маниг дахна гидг чамд ода күнд.

Хоюрн ду һардган уурв. Уха зөвәр туңһаҗаһад, Хоңһр сурв:

— Одак юн күүкн болҗ одв?

— Цаһан өвгнә ач күүкн. Нернь — Җирһл.

— Мана Нуһлан таньл?

— Үүрлдг бәәдлтә.

— Тиигхлә элгн бәәнә гиҗ санх кергтә. Дәкәд нам эн хотна улсч цугтан мана таньл-үзл, иньг-амрг. Чамаг һазалх зөв уга.

— Тиимл-тиим. Болвчн...

— Нөр күрәд бәәв. Унтлдый, — болҗ Хоңһр эвшәв.

Харла босад, барун бийд ор ясв.

Минь эн цагла өөрк нег герт бас нег күр болҗана. Вера күүкнә-шав эдгсн, ода шавта улс эмнлһнә һардач болҗ, эмчин тоод көдлҗәнә. Арзһрин баг (отряд) хәрү һарч одсн, Җалын үгд орад, күүкн үлдсн. Болв, эн көдлмш күүкнд таасгдҗ бәәхш. Мөрән унҗ авад, чашкан өргәд дәәнд орх — үүнә санан. Җал болхла, күүкнд сана зовад, керәд (обоз) тал, шархта-гемтә улс һардҗ бәәтхә гиҗәх. Дәкәд нам, эн төр медм, һавц күн багдт уга болҗ һарчана.

Эн төрәр Вера Җал хойр зөвәр тольклдад авв.

— Сәәхн иньгм, бичә уурл, — гиҗ Җал эвлв.

— Чамд ямаран керг, мөрән унҗ авад йовҗ одхч. Би шавта улсла оралдад үлдх.

— Ухата бәәҗ, тиим эвго үг ю кеҗ келнәч. Шавта улсч кенәв? Мана. Тедниг эдгәһәд авсн Улана йоснд тустай? Туста. Тегәд тиим көдлмшәс яһад зулнач?

— Би эмч бишв, тиим көдлмшлә яһҗ оралдхв. Нанд эврә бийән дааһад йоввч болх. Өөрхнәс элдү дән болн гиҗәнә. Дәәлдәнә гүргүд йовна гиснч амр төр биш. Тенднь залу улс йовг.

— Күүкд улс, әмтнә ар захд йовхмб? Ямаран мектә!

— Би чамаг меклхәр бәәхшив. Зуг, зөвинь келҗәнәв. Шавта улс эдгәһәд һарһад бәәнә гиснч басл ик, эркн төр.

— Тиим чигн болх. Зуг би чамас ард үлдшго саната биләв.

— Эңкр иньгм. Дән-даҗг чилҗ йовна. Удл уга орн-нутг төвкнхмн. Удл уга. Тер цагт бидн мел салхм биш. Медвч?

— Медүв.

— Терлм, тер, сәәхн иньгм. Ора болҗ йовна, амрч авхмн.

Хотна улс, багин улс амрад, нөөртән орцхав. Хот эргәд, хол, өөр харул йовҗ эднә нөр манв.

Маңһдуртнь Манҗихнә Боолстас зәңг ирҗәнә. Бедриковин баг (отряд) Көвүдә партизанск багла (отрядла) дәәлдәд, кесгән алулад, кесгән шавтаһад һарч. Зөвәр гүвдүләд, орксн церг, Боолстд ирҗ бәәрлҗ.

Җал толһачнран дуудулад, хүүв кеҗәнә. «Чидлнь хәрҗ йовх деернь шамдад, хортыг хамх цокҗ әәмгән цаһанас сулдхҗ авхм», — болҗ эдн күүндв. Ленинә илгәсн бичг санҗ, хальмг улс эврә йосан һар деерән залхиг товчлҗ, күн болһн ик төрт орлцх, Улана йосан дөңнҗ, цаһана цергиг теегин аһуһас көөҗ һарһх, өрч дотр төв болад, «үкс гих билә» гилдҗ, олн зүркн негәр цокв.

Толһачнр күүндҗ авад, сөөнь өрәллә һарч йовад, өрүн өрлә дәврх болҗ шиидцхәв. Мөрдән услад, амраһад, зер-зевән белдәд, залус нам унтл уга бәәв. Хоңһр «максим» пулемётан цеврләд, тослад, ясҗ авад, белн болад оркв. Тачанк уга болвч, линейк тергн деер доск хадад, пулемёт тәвх орм кеһәд, хойр хар мөр татх болад җолач Манҗ, көвүн көгсв.

Сөөнь өрәллә һарч йовад, баг (отряд) Боолст өөрдәд ирв. Шарадын һол һатлчкад, һурв тасрад тарцхав. Хойр таласнь хавсрҗ авхнь Цондинов Яшк хойр болв. Дундк әңгинь Җал эврән толһалв.

Өр цәәһәд ирв. Дунд йовсн әңг Боолстын өмнк зо деер һарад ирхлә, Согин салан ар зо күрәд хотнас цаһан церг һарч йовхнь үзгдв. — Җал толһач, — цаһачуд һарад зулҗ йовна, — болад, өмн нүүрт йовсн Нуһла хәрү довтлҗ ирв.

Дурнавдад хәләхлә, церг цүврәд, хоорлад һарч йовна, Эмәл деерән дөрә ишкәд, чашкан суһлҗ авад. Җал өмәрән довтлад һарв.

Дәәчнр дегц дахлдв. Хотнас һарч йовсн мөртә, тергтә улс эдниг үзәд, зулад һарлдв.

Болв, ард йовсн зәрмнь, хәрү эргәд, бууһад сөргҗ халдв. Партизанмуд тотхад, бас мөрн деерәсн халдв. Цаһана церг зөвәр ууҗад һарад одв.

Алдрад одх бәәдлинь үзәд, Җал һалзна җола бәрҗ, ядад, чашкан өргҗ авад, һарч йовх нарна герлд гилвкүләд, «ура!» гиҗ хәәкрәд, уудынь сулдхад оркв. Хо һалзн күлг хасн бууһин сумн мет шивгдәд, хойр чикнә өөгүр дуулад һарад бәәсн сумна әәг төртән авл уга, нурһндан йовсн баатриг хортнд күргәд авад ирв.

Тарваһад орад аашх улачудыг үзәд, хазгуд һарч зулцхав. Күцҗ ирәд, көвүд ард үлдсн хамгинь чавчҗ йовна. Үлдсн нег цөөкн хазгуд мөрән хәрү эргүләд чавчлданд орҗ йовна.

Хортн хаалһ көөҗ зулад, Чолут күрч йовхлань, зүн бийәс Цондиновин әңг церг шоваһад һарч ирәд, хәврһәснь дәврв. Улан Цергин өмнәс нег баг үлдәһәд, наадксинь барун тал дөлиҗ, цааран зулв.

Чавчлдан эклв. Өмнәснь дәврәд ирҗ, йовсн хазгла үлдәр чавчлдад, күчтә күрңгин омруһар мөринь дәврүләд, Цондинов давад һарад ирв. Хәврһд Баазр чавчлдҗ, йовхнь үзгдв. Хазг хальтрулҗ чашкинь давулчкад, хәрү эргәд чавчхар чашкан өргәд авч йовхлань, хәврһәснь дәврәд, хазгиг чавчҗ мөрнәннь дел делдүлчкәд, Цондинов цааран һарв.

Эзән геесн кесг мөрд гүүлдв. Йовһар чашкан хүрүләд гүүлдҗ йовх улс бас үзгдв. Өмн үзгдсн цаһан хурсх махлата кү үзәд, Цондинов җолаһан тиигән эргүлв. Цаһан махлат чашкан өргәд дәврв. Цондинов цухрҗахмн уга. Хойр дәәч харһад, бийән өгл уга, эвинь хәәҗ эрглдҗ, үлдәрн цоклдв. Күрңгин сәәр деер кииссн болад, келтс гиһәд, Цондинов хазгин чашкин дораһур өгв. Цаһан махлат һаран сарсалһн мөрнәсн киисв.

Мөрән хәрү эргүләд, энд-тендән хәләхәр седҗ йовсн толһачин ардас ирәд, ик хар хазг чашкарн татн чавчв, Цондинов цусан барҗ, мөрнәннь дел теврҗ киисв.

Җалын әңг церг довтлад, Цондиновин көвүдт дөң болад, хортыг хавсрв. Болшго болсинь медәд, цаһачуд цааран һарч зулцхав.

Нүүрт йовсн цаһана церг Белчр-уга гидг һол һатлад, ар зо хәләһәд һарч йовна. Минь эн цагла барун талас, һашун салаһас һарч ирәд, Яшкин әңг дәврәд орҗ йовхнь үзгдв.

Теднә өмн бас нег баг үлдәһәд, цаһан церг бас цаарлв. Дәәлдән зөвәр гүдәд одсн цагла, цаһан церг һолын ар зо деер һарад ирхлә, барун өмн бәәсн хар толһан сүүһәс тарҗңнулҗ «максим» пулемёт хав. Хортн үүмәд, халун деернь юн болҗ йовхинь медлго, ормдан невчк түдв. «Максим» пулемётын сумн кесгинь хадад хайчкв. Сана авсн, хортн хаалһас хаҗиһәд, кен янан мартҗ һарч зулцхав.

Ардаснь сумар хаҗ көөлдәд, ард улсинь чавчлдад, һаран өргсинь үлдин мөргәр цокҗ көөһәд, Җалын баг (отряд) хурад, негдәд күрәд ирв.

Багин толһач Җал болсн йовдл үзәд, харм төрв. Цондинов цусндан баргдад, эмәл деерән әмнь һарч. Хоңһрин хойр бульчңгарнь сумн орсн, шархан бооҗ сууна. Баазр һазрт кевтсн цаһан махла мөрн деерәс үлдәр өлгҗ авад, залус тал ирв.

— Эн кенә махлаһинь меднт?

Әмтн ормалдв.

— Көкән Каңкан махла. Бийнь тенд кевтнә. Цондинов чавчад унһала.

Җал баган (отрядан) хураҗ, авад, Боолстур хәрү күрч ирв. Боолстын ик цаһан гер төгәләд, мөрнәсн бууһад, партизанмуд халцха деер хурлдв. Энд-тендәс әмтн хурад ирцхәв. Хоңһр, Җал, Яшк һурвн шат давшад деегшән һарад, заллтын ик өрәд орҗ, ирв.

Эн өрәд кезәңк кевтән, ахлачин ик шар ширә, цаад бийднь бичәчин (пиисрин) ширә, тавн-зурһан сандл. Өмнк кевтән. Улан бичәч (пииср) бас ормдан сууна. Ахлач уга. Иим бәәдлтә бәәҗ.

Улан ормасн босад, залусла мендлв. Залус өмәрән һарад сууцхав.

— Ахлачтн гертән угай? — болҗ Җал сурв.

— Ахлач гертән, кесгәс нааран ирәд уга.

— Та, Улан, бас кезәңк кевтән бәәхм кевтәмт.

— Кезәңк кевтән. Тегәд намаг яһ гинәч? Ик-бичкн болвч эврә олндан тусан күргә бәәнәв.

— Дәрк, харчудт ямаран тус күргәд орксмт? — болҗ Хоңһр соньмсв.

— Кергтә цаасинь кеҗ өгнәв. Цаһачуд ирәд сурхла, нүдн-амн болнав. Дәкәд... эндәс танд ирәд бәәсн зәңгиг кен йовулад бәәв гиҗ санвт?

«Болдг үг», — гиҗ Җал санв. Хоңһр нам ормаһад одв. Залу зөвән авсн, хәрү ормдан суув.

— Нә, Улан, әмт цуглултн, хург кехм, — болҗ, Җал келв.

— Әмт гермүдәр йовулнав болад, — бичәч (пииср) һарч одв.

— Ода, хург деер эврә ахлач тәвҗ авхмн, — болҗ Җал келв.

— Манд әәмгин ахлач бәәнәлм, — гиҗ Хоңһр келв. — Таниг кен йоснастн буулһла? Күн буулһсн уга. Тиигхлә та ахлач кевтән бәәнәт.

— Тер чигн зөвтә, — гиһәд Җал босв. — Зуг нандч ода деерән цол уга. Биич баган (отрядан) авад Элст орх күмб. Элст сулдхх — ода эркн төр.

Залус одахн Ар хотнд болсн әср йовдл санв. Элстәс мөртә, буута улс һарч ирәд, хот тонад, хойр-һурвн күүкд улст чидл үзүләд, малынь көөһәд авад йовҗ одҗ. Тер зәңг соңсад, залусин цусн буслад, зүркн ишкрәд бәәлә. Тегәд чигн уханас ода күртл һарч өгл уга бәәхнь эн.

— Чи, Хоңһр, Манҗихнә ахлач болхмч, — болҗ Җал эклв. — Мана төр одач чиләд уга. Деникиниг көөҗ һарһад, һазран сулдхҗ эс авхла, зүркн тогтнҗ өгш уга. Мана өмн кех-күцәхинь бас дала. Чамд болхла... Чамд болхла...

Җал Хоңһрин чирә гердв.

— Чамд болхла... Негдвәр болхла шавтач. Кесгтән эмнүлхмч. Хойрдхла — әәмгән кенд хайнач? Улана йосан батрах керг. Чамас талдан түүг чадх күн манд уга.

Хоңһр хүүхлзәд, хуухан мааҗад, үг келхәр седв.

— Айдҗа, — гиҗ Җал зогсав. — Әәмгт Хүүвин (советин) йос делгрүлһнә төр амр биш. Учр тиим болсар, чини орм энд.

— Хоңһр чадх. Сурһуль-эрдм бәәнә. Дәкәд олна җирһл үзсн, олндан ээлтә болх, — гиҗ Яшк Җалыг дөңнв.

Дәкәд, болҗ Җал келв. — Өөрчнь тавн-зурһан кү үлдәнәвидн. Баазриг үлдәҗ ав, чамд дөң болх.

Хоңһр үг хәрү цокҗ олз угаһинь медәд, бас босв. һазаран һарад, кирлцә деер залус ирҗ зогсцхав. Халцха деер олн улс хурҗ. Җал өмәрән һарч зогсад, үгән эклв:

— Үүрмүд! Эврә әәмгин улс! Уга-яду, харчуд! Улана йосн дииләд, угатьнр танд, эврә йоситн һар деертн! бәрүлҗәнә. Байн-нойна биш, уга-ядун цаг. Тиигхлә мана хург, олна, харчудын хург болҗ һарчана. Эндрәс авн тадн сул-сәәхн җирһлтә, Советин йосан әәмгтән делгрүлх улст.

Җал нүдәрн әмт эргүлҗ шинҗлв. Цугтан чикән өгәд соңсҗана. Цааранднь келҗәнә:

— Әәмгин йос толһа уга бәәлһҗ болшго. Тиигхлә. Әәмгин ахлач шиидх керг. Эс гиҗ Алтмаһан үлдәхәр седҗәнт?

— Уга, Алтма керг уга, — болҗ хург хәәкрв.

— Тиим болхла, тана ахлачиг би нерәднәв. Хоңһр болҗ чадхий?

— Чадх, чадх! — болҗ кесгнь хәәкрв. Дәкәд, сана авсн кевтә: — Эврән, эврән Җал юңгад эс болҗахмч?

— Би баг (отряд) толһалҗ йовнав, — гиҗ Җал өмнәснь хөрв. — Цаһачуд одач хол биш. Тиигхлә мана багин (отрядын) төр одач күцәд уга болҗана. Хоңһр шавта. Ода деерән цергт церглҗ чадш уга. Дәкәд, олн һазр үзсн, олн худгин ус уусн, келтә-амта, сурһульта-эрдмтә күн. Хоңһр чадх, — болҗ Җал хәәкрв.

— Чадх, чадх, — болҗ әмтн дөңнлдв.

Тиигәд ахлачан Хоңһрар шиидҗ авад, Манҗихнә харчуд тарлдв.

...Харла Вера хойр Хоңһрин шавр герт (землянкд) ирәд, үүд-терзинь секҗ. сергәһәд, дотркинь ахулад, ус халулад цә чанцхав. Партизанмуд гермүдәр тарад, хот келһцхәв. Нуһла ахта баһчуд, харулд һарч толһа, ирмәг темцҗ, шовалдв.

Хургин хөөн Хоңһр Җал хойр Хоңһра шавр гер (землянк) тал күрч ирв. Цаһан ширдг деер суулдад, цә ууцхав.

— Харла, хәрәд күрч ирвч, — болҗ, Җал эклв. Чи ода гертән бәәх күн, Верад нүдн-амн бол. — Вера манла үлдг, школ белдг. Намрас авн сурһулян эклх керг, — болҗ Хоңһр келв.

— Медҗәнт, манахс, Манҗихнә әәмгин ахлач төрән экләд хаһлҗана, — болҗ. Җал наад бәрв.

— Зөв. Школан ясх керг, — болҗ Харла дөңнв.

— Мини тускар күр кеҗәнәт, нанас юңгад эс сурҗахмт? — болҗ Вера өөлв.

— Әмтн зөвтә үг келҗәнә, — гиҗ Җал эклв. — Деникин зулдг деерән һарч йовна. Бидн удан йовхн угавидн. Хәрҗ ирәд, би бас школдан көдлхв. Тиигтл чи белдвр кеҗә.

— Дән ода чилҗ йовна, — гиҗ, Хоңһр эклв. — Тиигхлә олна, әәмгин шин җирһлд оньган өгх кергтә. Би бас багдта йовхар седләв. Али. Бәрҗ авад ахлачд шиидчкв. «Залу күн — заңһсн талан» гиҗ келдг биший. Шиидсн хөөн көдлх кергтә. шин йос батруллһн, хуучн бәрц хамхлад, шин бәәдл-җирһл делгрүлнә гисн ик хату-мөтү төр. Тиигхлә нанд бас дөң кергтә, Веран сурһуль-медрл. Хамдан көдлхмн Вера, хамдан.

Хоңһр байрта нүдәр күүкн тал хәләв. Вера күүкн нүднәннь булңгар инәмсәд, келв:

— Ямаран мектә, Хоңһр, та намаг зөвтән орулад авч йовнат.

Иигәд күүндҗ суутл, үүд цокад һазаһас әмтн орҗ ирв. Яшкин өөр өндр хар залу йовна.

— Җал багш. Эн күн таниг хәәҗ йовна.

Хәр залу ширдг деер чөклҗ сууһад, залусла мендлв. Эн-тер болчкад, залу эклҗәнә:

— Би Яшкулас ирҗ йовх күмб.

— Яшкулас? — болҗ Җал соньмсв.

— Яшкулас. Улан Церг күрч ирв. Будан Эрнҗән танд менд келүлв.

— Күрч ирҗий?

— Күрч ирв. Эн цаас танд өгүллә, — болад залу махланнь ораһас татч авад, цаас өгв.

Җал бәәрн цаас гүүлгҗ умшад, өөрк улстан келҗәнә:

— Манцин кецә хүвсхлин зөвллин (ревкомин) ахлач Будан Эрнҗән зәңглҗәнә. Улан Церг Элст хәләһәд, һарчадгҗ. Маниг бас дөң болтха гиҗәнә.

Асхн үдлә, Боолстын халцха деер мөрн церг зогсад оркв. Яшк заквр өгәд, тедүкн биилсн мөрән бәрҗ чадҗасн Җал толһач тал гүүлгҗ ирәд рапорт өгв. Җал цергтән өмнк төринь цәәлһҗ өгв. Өөр хош бәәх әәмгүдт дөң-нөкд болҗ цаһачудас сулдхтн. Элст тал Әәдрхнәс Улан Церг ирҗ йовхинь бас зарлв. Теднд нөкд болхиг бас цәәлһв.

«Ура!» — гиҗ залус дөглдәд, үлдән өргҗ хүрүлдв.

Җал мөрән тәвәд: «Марш, марш!» — гиҗ заквр өгв. Толһачин ардас дахлдад, дөрвәһәд зерглсн цергнь ниргв. Баг (отряд) Боолстас Элст хәләһәд һарв. Халцха деер, багин ардас хәләҗ Хоңһр, Баазр, Вера, Харла дөрвн һар-һарасн бәрлдсн зогсад үлдв.

Өндр Улан тугнь

Оһтрһуд күрч делснә,

— гиһәд көвүд ярд-ярд гиҗ дуулдв. Багин өмн Улан туг делсәд, өмәрән дуудсн болҗ талвң деер үлдәд хәләҗәсн улст медгдв. Хоңһрин нүднәс заядар нульмсн асхрад бәәв.