Тавдгч бөлг

Бор гидг һазр Дорд хотна — үвлзң. Хаврин цагт төгрг нуурт орҗ усн тогтад, мелмәнә. Нуурин көвә көөһәд урһсн шагшг хулснд үүрән бүрсн нуһсн, һалун шовуд дүүрәд, эгц дууһан дууллдсн бәәнә. Эргнд, эңдән урһсн көк өвсн шавшна. Намрт нур төгәләд хотдуд ирҗ бууна.

Үвлзң гиҗ дала юмн уга. Энд-тенд хотдуд үвлд бәәрлдг һазрт шарлҗн урһсн, малтсн цувг (канав) дотр ковньг өвсн үзгднә.

Нуурин барун зо деер нег орс гер бәәнә. Һазр малтад, деернь хойр-һурвн тоосх (кирпич) эрс тәвәд, нег бахн һол өгәд, ташр деернь модна тасрха тәвәд, хулсар хучад, шалдҗ орксн һазр гер — орс нертә.

Эн Му орсин гер. Олн дундан Му орс гидг нертә. Эврә бүлдән Явана Яшк гилднә. Хойр билчхр шар күүктә. Дуня гидг өндр цаһан гергтә...

Нег намр, әмт дахад Арзһрин яармд одсн Баазр цар тергтә хәрҗ аашдг болна.

Дорҗ ахта хотна залус, хүвән цар тергнд ачҗ оркад, бийснь мөрәр түргәр йовҗ одна. Хойр цоохр цар ярмаһан шихтнүлҗ татна. Манц һатлчкад, көлгндән амрлһ өгхәр тәәләд цармудан тәвҗ идүләд, эврән цә чанх хулс үмтәхәр, шагшг хулсн тал Баазр ирнә.

Хулс хуһлҗ бәәтл, генткн күн түңшсн соңсгдна. Залу алңтрад, эргндән хәләнә. Әмтә юмн үзгдхш. Дәкн хулс хуһлна, дәкн күн түңшнә.

«Акад юмб. Ода юн гидгн эн болҗана?» Иим саната эңдән эргүлҗ хәләнә. Харад үзгдхш. Дәкәд нам дотр му ухан орҗана: «Манц һол догамта гидг, тернь ода һарч йовхм-яахм».

Нам сеҗәд, түләһән хаяд, хәрү һарна гиҗәтл, күн түңшәд ду һарсн болад одна. Баазр нег мөсләд, өмәрән хойр-һурв ишкәд, хулсн дотр күн кевтсиг үзнә.

— Кембч?

Күн өндәһәд үг келнә. Келнь далаһар медгдхш, зуг Яшк гисн тодрха товчлгдна.

— Чи Яшквч?

— Яшк, — болад күн өрчән заана.

— Би — Баазр, — болад, өөрдәд хәләнә.

Өөрдхлә, өндәсн күн нимгн цаһан чирәтә, киртә хар киилгтә, баахн шар көвүн болҗ һарна. Чавас, чинән уга, босҗ чадҗахш.

Сүвәһәснь өргәд, тергн талан авч ирәд, сүүдртнь суулһчкад, Баазр цәәһән чанна. Тер хоорндаһур көвүн кесг үг келәд бәәнә. Баазрт далаһар аңхрдг арһ уга, орс кел меддго. «Хозяин, хозяин» гисн хойр үг мел давтгдад бәәнә. «Ода эзнь үүг цааҗлсн болнал» — гиҗ тоолад, Баазрин санан зовна.

Цәәһән болһҗ авад, өөк (саал) керчәд, көвкһр цаһан өдмг тәвәд, көвүг суулһад цә у гиҗәнә. Көвүн өөк (саал)-өдмгиг җаҗлл уга гишң гүүлгәд, цәәһәр ардаснь дарулад бәәнә. «Көөрк, көөрк, кесгәс нааран хот ууһад уга, харһнҗ йовсн юмн бәәҗ энч», — гиҗ Баазр дотран санв.

Цәәһән ууҗ дуусад, царан татч авад һархар седхлә, көвүн йовһар терг дахҗана.

— Чи аль орхар седҗәнәч? — болҗ Баазр сурна.

— Хороший ты человек, — гиҗ цаадкнь хәрү өгнә.

«Тергн деер суухар сурҗахм-яһҗахм энч», — гиҗ санад, Баазр келнә:

— Нә, су тиигхлә, су.

— Я с тобой пойду.

«Ода энч юуһан сурҗана гихв?» Баазр терг зааһад:

— Яшк садись, — болна.

Яшк байрлад, тергнә ууц деер һарч сууна.

«Сурһн бәрн өөнднь, сундлн бәрн гертнь», — гишң, көвүг кеер хайхм биш, Баазр гертән авч ирнә. Баазрин гергн Байр көвүнд санань зовад, киртә-бөөстә хувцинь тәәлүләд, залуһиннь киилг-шалвр өмскәд, кир-нуһудынь уһаһад, күүнә бәәдл һарһад оркна.

Сурлда-медлдә бәәтл, эзнәсн цокулчкад, зулад һарч ирсн Яшк көвүн болҗ һарв. Яшк гиҗ хотнд күн келдго, Му орс нерн шиңгрв.

Бийнь невчк сән болхла, эврә кергәрн көвүн йовх гиҗ санҗ бәәсмн, болв чинән орад ирхлә, Яшк Баазриг дахад аду услад, кеер хонад, аду манлцад йовдг болв. Хальмг заагт бәәһәд, усн деер өрм урһамар хальмг кел көвүн дасв.

Тиигәд эврә көвүнлә әдл гишң хойр-һурвн җилдән Яшк бәәсмн.

Нег хавр Борд хуцмуд үлдәсн, тедниг хәләҗ, эҗго үвлзңд үлддг күн эс һарчана.

Эзн Дорҗ Баазрт келҗәнә:

— Манахсас йирдән һанцарн күн үвлзңд үлдҗ өгш уга. Чини Му орсиг үлдәхм болвзго. Унх мөр өгнәв, саах үкр үлдәнәв.

Баазр көвүнлә күүнднә, көвүн зөв өгнә. Борин үвлзңд тиигҗ һанцарн Му орс үлдсмн.

Намрлад әмтн нүүлдҗ ирнә. Му орсан таньҗ эс чадна. Һазр гер бәрәд авчкҗ. Гелдглзсн шар герг буулһҗ. Гериннь иргд багц тәрәд, тарвс-һу урһаһад, хавстн-хавг хураһад авчксн бәәнә.

Хотна улс ирәд, өврлдәд, аман бәрәд бәәцхәнә.

«Хоосн һазрас дала урһмл һарһад авчкҗ, эн наадна күн биш болна», — гиҗ хоорндан күүндцхәнә.

Хотн хәрү нүүҗ ирхлә, Му орс адундан һарад, Баазрла хамдан көдләд бәәнә. Нег дәкҗ адуһан услад һарһчкад, Му орс Баазриг гертән авч ирнә. Дуня бер догдлад гүүһәд, бааван альдан суулһхан медҗ чадад, хальгад чичрәд бәәнә.

Буршта улан борш кеһәд өгнә. Баазрт икәр таасгдна, болв хавстынь йилһҗ хаяд, боднцгта шөлинь ууһад сууна.

Дәкәд тәәвәлчксн такан мах һарһҗ тәвнә. Экиннь геснәс төрҗ һарснас нааран тиим әмтәхн хот ууҗ-идҗ үзәд угаһан Баазр келнә.

«Юуһар болвч хот кедгҗ. Эс болх хавстн, боднцгар — үлү гидг хот кенә гидг. Чимк такан махар кесг күн цадм хот белдәд оркҗ. Эн Дуня бер басл ик эрдмтә болҗана», — гиҗ Баазр тоолҗ суув.

Геринь хәләхнтн, геринь! Салькн альдаснь чигн ивтршго. Дотрнь дулан, сарул, утан-сансрһ гих юмн мел уга. Басл сәәхн юмнҗ.

Баазр икәр ханад, берән бууляд, хәрәд һарна.

Эн тускиг Баазр әмтнд чимҗ келнә. Шавр гер кесгнь оч һәәхдг болв. Баһчуд чигн, өвгд, эмгд бас икәр соньмсцхав. Му орсин гер негл өөлтгтә болҗ һарчана; му үнртә, аһар баһ.

Дарук хаврт Му орс дәкн хуц хәрүлҗ үлднә. Хотна залус цуглрад, олна нег гер бәрхәр седҗ хүүвлнә. Му орсиг нәәмәдләд, намр күртл орс гер тосхад-босхад оркх бооца кеһәд, нүүлдәд һарна.

Намртнь ирхлә хотна тал-дунд самаһар кесн шавр гер дүңгәһәд әмт байрлулна.

Киитрәд ирхлә, Му орсин Дуняг дуудҗ авад, һал түлүләд олна гер дулалхар седцхәнә. Асхн хотан ууҗ дуусад, эмгд-өвгд ач ир-җич иртәһән орс герүр ирлднә. Герт йир дулан, үләдг, салькн уга, дуң-дүлә, һәәвһә юмн.

Дуня көдлмшән төгсгәд, һарч йовад, бешин хол зааһад үг келҗәнә.

— Эн ю келҗәнә? — болад эмгд сурлдна.

— Ю келхинь би медҗл бәәхугов, — гиҗ Сәәнцг өвгн паарслҗана, — дулан болтха гиһәд, эн бешин хоолын татдгиг хаачкхнтн гиҗ келҗәнә.

— А, хәәрхн, кел меднә гидг сән юмнҗ, — гиҗ эмгд байрлдв.

— Келә бәәҗ, орс улсин нүдинь көкрүлчкдв. «яка слобода», — гиһәд сурад оркхла бийснь келәд өгәд бәәнә, — гиҗ өвгн талткнв.

Иигҗ-тиигҗәһәд, орсар келсиг әвртә медсн өвгн босад, бешин татдгиг хааҗ оркад, орндан орв. Дуланд духуцад цуһар унтад одцхав.

Му орсин герәс шамин герл «улс-улс» гиһәд үзгдәд бәәнә. Яшк гергнәсн сурҗана:

— Бешин хоолын татдгиг хаахм биш билә.

— Хаасн угав. Һал унтрхла хаатн гиҗ келләв.

— Орсар меддг кен бәәнә?

— Сәәнцг өвгн сәәнәр эс меднү?

— Сәәнцг өвгн хойр үг сәәнәр меддм. «Яка слобода», — гиһәд келчкхлә орс келнь чилснь тер.

— Шин гер, шин беш, оч хәләх кергтә, — гиҗ келәд, ээм деерән девлән көдрҗ авад, Яшк шавр гер тал һарч йовна.

Үүд татхла, газин үнр каңкнад одна. Орад ирхлә ик-баһ уга борталдад унҗ оч. Үкс үүдинь секҗ хаяд, газд хорлгдсн бичкдүдинь чирәд, синцд һарһад, медәтнринь серүлҗ авад, ниргүләд хаяд оркна.

Эк ирнь ирлдәд, көвүд-күүкдән шүүрч авад, хәрәд, орс герәс хол йовх санаһар түргәр һарад одцхана. Түүнә хөөн орс герүр әмтн шидрддгән уурна.

Дора әңгин захин хотна Мукан Җал залуд тер зәңг күрнә. Ундг нег мөртә, саадг хойр үкртә, хотндан, бүкл әәмгтән арһтад тоолгддг, бийдән зөв сурһульта күн — Мукан Җал.

Боолстас бичг-тамһ хотнд ирхлә, эврән умшҗ меддг арһ уга, бичг-тамһ меддгонь Җалын тал довтлх кергтә. Зарһ-зерг болхла — Җал кезәчн харсач болҗ орлцдг. Бийән әрвлл уга, олна төрт орлцдг, әәмгин нег тоомсрта залу.

Җалын бүкл җирһлиннь күцл болсн бас нег төр бәәдмн. Бүдүчүдтнь, баһчудт йосн сурһуль-эрдм дасхна гисн дегәд деегүр ухан. Адг-ядхдан көл-һаран тәвдг дасхх ухан залуһин седкләс һардмн биш.

Эн учрар, эврәннь ишкә герт хотн-хотнас хошад-һурвад көвүд цуглулҗ авад, авдрар ширә (стол) кеһәд, сурһуль дасхдмн.

Орс гер сул бәәхиг соңсад, Җал амрад одна. Хотна залус цуглулад, хург кеһәд, эн герт олна школ һарһх төр тәвҗәнә.

Энд-тендәс бухлдҗана, Җалын ухаг дөөглх сана бас зәрмнь һарһҗана.

— Хальмг болснас нааран, харңһу, киртә, сурһуль-эрдм угаһар бәәһә юмн, үкл уга йова йовнавидн, — гиҗ нимгн шар өвгн келҗәнә.

— Киртә күн — кишгтә болдмн, — болҗ бас негнь дөңнв.

— Бичг-тамһ медсн үлү болхн уга, — болҗ Дорҗ өвгн хәрү цокв.

— Орсар сурһг, орсас өдмг сурҗ иддг болхла нань манд юмн керг уга, — гиҗ Сәәнцг өвгн орлцв.

Аш сүүлднь орс гериг олна школд өгх зөв авад, Җал сансан күцәхәр белдв. Яшкта хоюрн доскар ут ширә (стол) кеһәд, хойр талнь суудг ут сандл (скамейк) урлад, хотн болһнас көвүд цуглулад, Җал школан секв.

Багш Җал бийнь мөрәрн өрүнд ирәд, асхнднь хәрдг. Багшиг иигән-тиигән кергәрн йовсн цагтнь, көвүдиг Яшк сурһдг.

Иигәд төрсн олна школ ода хойрдгч гер болҗ үвлзңд зогсҗана.

Герин иргд багц тәрдг деерән, Му орс зөвәр тедүхнд цаһан буудян тәрә тәрәд, урһаһад авчксн бәәнә. Эн җил эврә өдмгтә болҗ, зөвәр акурҗ одсн залу.

Зуна цагт өмнк кевтән хуц хәрүләд, саадг үкр деерән хош (пар) цар көлслҗ бәәнә. Үвлд адунд һардган уурв.

Зуг нег кедгнь шин школын гер яслһн-хәләлһн, һал түлх-ахуллһн. Һанцхн Яшкин биш, Дунян чигн һарт бәәх төр — олна школ.

Җал Яшк хойр эврә сән дурар әмтнә күүкд үвл болһн сурһна. Ода хотн болһнд гишң хошад-неҗәд умшдг, бичдг көвүд бәәнә. Тер учрар эс болх төрәр әмтн Җалын тал довтлдган уурч йовна.

...Шавр гериннь һаза зогсад, Яшк тег эргүләд герднә. Деед үзгәс мөртә күн аашхнь үзгднә. Кенинь Яшк меднә. Эндр ирх болҗ Җал келүлсн билә.

Удл уга, ут чиктә хоңһран көлглсн, олна төлә һарсн, Арслңгин Арг Улан Хоңһр гих нер олн дотран зүүсн Җал багш ирәд буув.

Мендләд, серүн герт орҗ ирцхәв. Халунд холас йовсн күн ундан хәрүлх гиһәд, Дуня гиичд чиидмг кеҗ өгв. Чиидмгән ууһад, ааһан ширә деер тәвҗ оркад, хавтхасн балта-кампадь һарһад, хойр бичкнд Җал белгән өгв.

Дуня бер хот-хоолан белдхәр һарад одв, хойр үр таарч күүндв.

— Бичәд, тоолад авч ирүв, — гиҗ Җал эклв. — Эн җил хөр һар күн болхмн, школын гер баһдн гиҗәнә.

— Деернь нег өрә немәд оркхла яһдв?

— Тер тускар чамла күүндхәр йовнав.

— Цар тергн, бочк бәәнә. Үвлзңд хуучн өвснә үлдл олҗ болхмн. Дуня бидн хойр самаһинь дарунь цокҗ оркхвидн.

— Һурвулн болхла көдлмш улм түргәр йовх, — болҗ багш хәрүцв.

— Бидн эврән чигн дарунь күцәчкхвидн.

— Олна көдлмш, оларн кех кергтә. Саман белн болхла, цаадкднь мана көвүд дөң болцхах. Давдн школд йоста парт хулдҗ авч өгх болла.

Дарунь бер орҗ ирв. Шаазң болһнд өрм кеһәд, деернь халун түнтг немәд, сәвҗ бәәһәд, залусин өмн тәвв. Күчр се ир, әмтәхн хот болҗ һарв.

Һурвулн болҗ күүндәд, герт нег өрә немҗ өгх болад, батлад авад оркцхав.

Үдин хөөн хойр залу Яшкин тәрә оч хәләв. Нигтәр урһсн шар тәрән сальк дахҗ нәәхлнә. Тәрәнәс хойр-һурвн бүчр таслҗ авад, альхн деерән имрәд, буудяһинь һарһҗ авад, шүдәрн мерәд, Яшк келв:

— Одач көк. Хадх цаг болад уга.

— Яшк, чи мана теегт очн болҗ һарчанач. Кедү һазр эңдән эмнг кевтнә. Тәрән гих юмн үзгдәд, соңсгдад уга көдлмш.

— Яһдг-кегдг болвчн үвлдән күүнәс өдмг хәәшгов, — болҗ Яшк келв.

— Терч баһ. Чи бийән дахулад, хотна улсиг тәрә тәрдг дасхх зөвтәч.

— Дахҗ өгхлә.

— Нүүҗ дассн улс, тәрәнә күнд көдлмшт орхд хату. Болв, чини тәрә үзхләрн бас әмтн уха авх, хара суухн уга.

— Чидлән нөөхн угав. Мини герл үзҗ әмтн ирх угаһинь медҗәхшв. Тана герлтксн һал әмтн түргәр үзҗ, уха авх гиҗ санҗанав.

— Тег дегәд өргн, әмтн дегәд аңхун. Мана школ әрә «улң-улң» гисн һанц герл. Тер герләс һал шатаҗ, түүмр делскәд һарһх — мана өмн бәәх эркн төр.

Иигәд, орс хальмг хойр, теегин өрд олнаннь сә хәәх уха ухалҗ бәәснь эн.

— Чини сурсн дегтрич би авч ирүв, — болад Җал хавтхасн, улан һадрта бичкн дөрвлҗн дегтр һарһҗ авад, өгнә.

Яшк дегтриг бурхн мет һариннь альхн деер тәвәд, секәд умшна: «Коммунистический манифест».

— Җал багш, ик гидгәр ханҗанав. Бийтн түргәр умшҗ чадхшв, иим ик дегтр кезә умшҗ чиләхв?

— Чадхч, умшсан медхч. Эс медгдсинь бичәд авад бә, хөөннь ирсн цагтан цәәлһҗ өгсв.

— Икәр ханҗанав, — болҗ көвүн келв. — Нанд бас нег зәңг бәәнә.

Одахн Арзһр орад ирүв. Халун уснас большевик күн ирҗ нуувчар хург кеҗ. Әрәсән хааг ширәһәснь буулһх — эндр өдрә эркн төр гиҗ келҗ.

— Нестеровла харһҗ чадвч?

— Гертән уга бәәҗ.

— Арзһрла залһлда таслхмн биш, зәңг-зә чиңнә бәәхмн.

...Маңһдураснь авн һурвн күн сама экләд цокна. Малтсн нүкнд ус кеһәд, деернь өвс-сүрл (салм) бүргүләд, көләрн ишкҗ нәәрүләд, бальчгиг суулһар зөөһәд, модн кевт кеһәд, һазрт сама кеҗ үлдәһәд, көдлцхәв.

Долан хонгин дунд нег өрәд күрм дүңгә сама кеһәд, хагсаһад, овалад авад оркна.

Мод хәәх, эрсинь босххд, дееврлхд дөң болх улс олх болад, Җал йовхар бедрнә.

Намртнь хотн нүүҗ ирхлә, әмтн школан таньҗ эс чадцхав. Ут шавр гер (землянк) цәәһәд ик холас үзгднә. Дотр һаза уга цевр-цер, цаһан цердәр цәәлһчкҗ. Хойр өрәднь йоста школын партс тәвсн, цердәр бичдг хар самбрс (доскс) зогсҗ бәәнә.

Теегт олна нег школ тиигҗ бүрдсмн.