Тәвн дөрвдгч бөлг

Командировкд йовхларн Цедн Ик Буурла комсомольск үрин (ячейкин) көдлмш бүрткв. Цуг бийнь арвн хойр күн бәәх болҗ һарв. Теднә ик зунь сурһулин (школын) сурһульчнр. Нег үкрч нег хөөч хойрас бишңкнь, наадкснь әәмгин заллт деер көдлдг улс. Үрин (ячейкин) сегләтр умшдг гер (изба-читальнь) һардҗах Сеңкә Корнеев болҗ һарв.

Сурад, әмтнлә күүндәд, көдлмш шалһв. Хург хая-хая болдг, тер хургин тогтмҗ (протокол) гих юмн олдҗ өгсн уга. Сард өгдг мөңгән — тәвцән (взносан) кесгнь хошад-һурвад сард өгәд уга бәәҗ.

Сеңкә сөрсхр хар көвүн. Харһад эн тускар сурхла, өмнәс гөрдв:

— Бийтн өдр-сө уга дааврта (уполномоченный) болад хотдудар йовнав. Комсомолын көдлмш кедг цол күртхш.

Үүнлә шууга-цүүгә кел уга, комсомольцнр цуглулҗ хург кехиг көвүн сурв. Хург болтл, Сеңкәг өөрән дахулад, Цедн хотдуд эргәд ирхәр седҗ һарв. Нег мөр татсн хозлгар эдн хотдуд эргв. Комсомолец бәәсн үкрә хошт ирцхәв. Ю-бис күүндәд сууцхав. Бийснь эрүл-дорул, мал идгтә-уста бәәх болҗ һарв. Үкрч комсомолец Үлмҗин Бадмиг авч ирҗ Сеңкә улусин зөвллин (улускомин) сегләтрлә таньлдулв.

— Нә, комсомолец болад эн хоштан ямаран көдлмш кедвч? — гиҗ сегләтр сурв.

— Ямаран гихв. Әмт дахад көдлнәв. Мал хәрүлх, услх әмтнәс дутхшив.

— Сурһультавч?

— Уга. Негдгч класст орҗаһад хайчклав. Умшдг, бичдг чигн дасч чадсн угав.

Улусин зөвллин (улускомин) сегләтр дорваһасн (портфеләсн) һарһад көвүнд үзглл (букварь), нег девтр (тетрадь), нег харнда (карандаш) өгв.

— Әмт дахад сәәнәр көдлҗәснчн сән, — гиҗ эн келв. — Дадмг малч улсин һар авх зөвтәч. Маңһдур хамтрлңгин мал кен хәләхмб? Тадн, баһчуд, комсомольцнр.

Тер учрар көдлмш дасна гисн кергтә төр. Болв, чи комсомолец күнч. Би, улусин зөвллин (улускомин) сегләтр болад, чамд шишлң комсомольск даалһвр өгчәнәв. Эн буквариг элдү кевәр дасч ав. Эн девтрт бичдг бас. Эврән сәәнәр умшдг-бичдг дассн деерән өөрән бәәсн хоша улст бас эрдм-сурһуль дасххмч.

Көвүн толһаһан гекәд, зөвтә болҗана.

— Чи, Сеңкә, — гиҗ Цедн әәмгин үрин (ячейкин) сегләтр тал эргв, — чи хая-хаяд нааран ирәд Бадмд дөң-нөкд болхмч. Цаасн, девтр (тетрадь), харнда (карандаш) кергтә болсн цагт дөң болҗа.

— Медгдҗәнә, сегләтр. Бадм сурһулян дасчкад, танд эврән һарарн бичәд рапорт өгтхә.

— Болдг үг. Эврән, эврә һарарн нанд бичг бичхмч, Бадм. Медвч?

— Медв, медв, — гиҗ көвүн байрлв.

Тер кевәрн хотдуд эргәд хойр хонад, хургин өмн хәрҗ ирцхәв. Бас нег хотнд комсомолк хойр күүкн бәәҗ. Һурвад класс чиләҗ. Теднлә харһҗ күүндәд, хотна ахлачла зөвшләд, хотнд ликбез һарһцхав. Хотнд бәәсн баһчуд өдр өнҗәд хурҗ, сурһуль дасх болцхав. Үзглл (букварь), девтр (тетрадь), харнда (карандаш) Сеңкә арһлх болҗ бийдән даалһвр авв.

Комсомольск хургт хойрас бишинь наадкснь цугтан ирцхәҗ. Хургин ахлачд Сеңкә, сегләтрнь болҗ хотнд бәәдг комсомолк Җирһл хойр шиидгдв. Негл төр батлгдв: «Мана комсомолын җирһлин бәәдләс».

Эн төрәр босҗ үрин (ячейкин) сегләтр Сеңкә үг келв. Нудрмчнриг туухд комсомольцнр яһҗ орлцҗ йовсиг темдгләд, хамтрлңгин (колхозин) көдлмшт бас гүҗрҗ йовхиг, өмн нүүрт йовх комсомольцнрин тускар бас келв.

Илдклин хөөн сурвр өгх цаг болв. Сурвр өгдг күн һарч бәәхш. Цедн сурҗана:

— Энҗл комсомольцнрин хург кедү дәкҗ болв?

Сеңкә зөвәр ухалҗаһад:

— Һурв-дөрв хурвидн.

— Тәвцән (взносан) — гешүнә мөңгән өгдго улс бәәнү?

— Тиим улс бәәнә. Хошад-һурвад сард өгәд угань бәәнә.

— Эврән йовад авхла яһдвч, — гиҗ Җирһл Сеңкә тал хәләв. — Манд хотнас нааран йовдг төр өдр болһн учрад бәәхш.

— Чик, — гиҗ Үлмҗин Бадм бас келв. — Би бас хойр-һурвн сардан гешүнә мөңгән өгәд угав. Мана үр (ячейк) хошмудар йовхш.

Сеңкә көвүн үр сөрсәҗ хәләв. Цедн үүнд келх үг өгл уга, сурв:

— Гегән-герлин көдлмш юн болҗ йовна? Энҗл кен комсомолец кедү кү сурһв?

— Тиим көдлмш бидн ода деерән экләд угавидн, — гиҗ Сеңкә һазр хәләв. — Эндү, мана ик эндү.

Босҗ үг келдг күн һарч бәәхш. Зуг тендәс, ормасн негнь хәәкрв:

— Мана сурһульд (школд) комсомолд орх наста улс бас бәәнә. Тедниг орулҗ авхм билә.

Бас негнь ормасн:

— Тиим көвүд-күүкд хотдудар чигн дала. Тедниг бас мана зергләнүр өөрдххм билә.

— Далань — дала, — гиҗ Сеңкә хәрү өгв. — Зуг тадн медтн. Күн болһн кү комсомол тал чирәд бәәш угавидн. Комсомолд эврә дурар, өмәрән хәләцтә, эн улана йоснд дурта тоотнь ордг зөвтә юмн. Хәрнь түүг бичә марттн.

Нань үг келдг күн эс һархла, улусин зөвллин (улускомин) сегләтр босчана:

— Үүрмүд, комсомольцнр, — гиҗ эн үгән эклв. — Тадн комсомольцнр болад зөвәр кергтә төр күцәҗт. Нудрмчнриг әңг (класс) гиһәд, тохм таслхд тадн орлцлат. Ода хамтрлңгин (колхозин) төрт орлцҗ йовнат. Зәрмнь малд көдлнә. Зәрмнь гер деер бәәх көдлмшт. Зәрмнь сурһуль сурчана.

Күзүһән татч, хооран цухрҗах улс тадн дотр уга. Эн йоста комсомол улсин бәәдл-җирһл.

Болв, тана көдлмшт тату-тартг чигн бәәнә. Кезәнә өвгдин келдг үг — дутунь күцдг, дунднь — дүүрдг. Үлгүрнь келхд, хургтн дегәд удан-уданар болдгҗ. Комсомолец күн гешүнә мөңгән сар болһн өгдг йоста юмн. Эн тускар бидн эндр шиидвр һарһад, цааранднь тер шиидврән күцәх зөвтәвидн.

Комсомолд дәкәд нег ик төр нам (парть) даалһҗана. Мана ээҗ-аавнр, ах-дүүнр ода күртлән бичг-тамһ медхш.

Бичг-тамһ эс медсн күн сохр әдл, дегтр чигн, соньн (газет) чигн умшҗ чадш уга. Мана таңһчд, орн-нутгт, делкәд юн болҗахинь меддг арһ уга.

Эн учрар намин (партин), Хүүвин йосна манд өгчәх элдү даалһвр бәәнә: «Теегт бәәдг харчудт бичг-тамһ — сурһуль дасххм», — гиҗәнә. Эн төр мана комсомольск эркн төр. Одахн болсн мана улусин зөвллин (улускомин) комсомолын хургт шиидвр һарв. Комсомолец күн бичг-тамһ меддго болхла, эркн биш эн җилин туршарт умшдг-бичдг дастха гиҗәнә. Сурһульта комсомольцнр болхла, күн болһн тавад кү умшдг-бичдг дасхтха гиҗәнә. Эн тускар тадн юн гиҗ саннат?

Җирһл күүкн хәрү өгв:

— Чик гиҗ санҗанавидн. Бидн, Дуула бидн хойр эврәннь хотндан ликбез бүрдәх болҗ үгән өгч бәәнәвидн. Хотна баһчуд цугтынь сурһавидн. Зуг манд үзглл (букварь), девтр (тетрадь), харнда (карандаш) уга. Дөң болтн.

— Сән, — гиҗ Цедн келв. — Йир сән. Җирһл Дуула хойрас таднд үлгүр авх кергтә. Үзглл (букварь), цаасна тускинь Сеңкә бидн хойрт даалһтн. Бидн күцәхвидн.

Цедн үгән чиләһәд, ормдан одад суув. Сеңкә босад:

— Хургин тогтавр бидн һарһх зөвтәвидн, — цаас авад, умшв: — Хург тогтаҗана: негдвәр, әәмгин комсомольцнрин хургиг сард нег хурахмн. Хойрдвар, комсомолец улс, үрин (ячейкин) сегләтриг келхинь күләһәд сул уга,

сара гешүнә мөңгән цагтан, сар болһн эврән авч ирҗ өгчәх зөвтә. Һурвдвар, комсомолец улс эн җил чилтл умшдг-бичдг дасч авх. Дөрвдвәр, сурһульта комсомолец улс, күн болһн тавн кү сурһҗ, умшдг-бичдг дасххмн.

Иим тогтавр болҗана. Хәләх, чиклх, сольх юмн бәәнү?

Әмтн ду һарчахш. Бадм үкрч келҗәнә:

— Тогтавр чик гиҗәнәв. Би эврән сурһуль сурч авх даалһвр бийдән авчанав.

Сурһулин көвүдин негнь босв:

— Сурһульч көвүд-күүкд хотдудар йовад, намр күртл әмт сурһнавидн. Зуг манд үзглл (букварь), цаасн, харнда кергтә.

Һар өрглдәд, кех-күцәх болҗ комсомольцнр даалһвр бийдән авцхав.

Баһчудан тараһад тәвчкәд, Цедн Сеңкәтә хоюрн үлдв.

— Ода медвч, ямаран көдлмш кехиг? — гиҗ улускомин сегләтр сурв.

— Медгдҗәнә. Бийтн эврән дала сурһуль угав, намаг кезәчн дааврта (уполномоченный) кеһәд йовулад бәәнә. Тер учрар цаг күртҗ өгл уга бәәнә. Ода өмн бәәсн төр медҗәнәв. Болв, нутгин комсомол манд бас дөң-нөкд болх

зөвтә.

— Сеңкә хәәмнь, чи мед. Намин үр (партячейк), хамтрлңгин (колхозин) заллт чамаг дааврта (уполномоченный) кеһәд хотдудар йовулх. Теднә заасиг, йовх-күцәх кергтә. Зуг эврә, комсомолыннь төрән бичә март. Тенд хотдудар комсомольцнр бәәнү? Бәәнә. Теднлә харһад, көдлмштнь дөң-нөкд болад йовх зөвтәч. Дәкәд гихлә, шишлң комсомолын көдлмшән бичә март. Сар болһн хург хурах чини төрий? Чини. Сарин гешүнә мөңг цуглулх чини төрий? Чини. Хургин тогтмҗ (протокол), аль бас цаас — деерәс ирсн, деегшән бичсн, тедниг хаһлх, хурах кенә төрв? Чини. Эн хамг көдлмш үрин (ячейкин) сегләтр чи, комсомольск актив кех-күцәх юмн. Би чамд нәәләд келҗ бәәнәв. Чамаг медх гиһәд ицҗәнәв. Дөң-нөкд кергтә болхла, улусин зөвллд (улускомд), нанд җиңнүләд орк, цаас бич. Би кезәчн чамд дөң-нөкд болхв.

Үзглл (букварь), цаасн, харндан (карандашин) тускар бичә санаһан зов. Көдлмштән ирәд, ОНО-ла күүндәд, танд чигн, наадк әәмгт бас илгәх зөвтәвидн.

Иигәд теегин захд хойр эгл комсомольцнр ирх-болх ик сәәхн җирһл угтҗ, ода деерән кеҗ-күцәхән тоолҗ суухнь эн.

Командировкас хәрҗ ирәд, улусин зөвллд (улускомд) кесн-күцәсән келҗ-бичҗ өгәд, Цедн цааранднь көдлмштән шунад орв. Ода деерән өөрән нег көвүтә, күүнә герт патьрлад, хотан ширәлңгәс (столовас) ууһад бәәнә. Нутгт күн бәәдг патьрар йир ховр. Болвчн, Цедн нутгин ахлачд одҗ зөвән күргв. Айта көвүг соңсҗ оркад:

— Гергнчн юунд көдлнә?

— Хамтрлңгин (колхозин) заллтд бичәч (пииср) көдлнә, — гиҗ көвүн хәрү өгв. — Намин (партин) гешүнд орад хойр җил болҗана.

— О, терчн манд кергтә күнч. Нутгин күцәгч зөвллин (исполкомин) әңг толһалҗ чадхий?

— Кен меднә, тиим ик көдлмшт яахнь — кемҗәнә. Хамцлач (сотрудник) болад көдлҗ чадх.

— Нә, тиигхлә, сән. Ирг, көдлмш олдх. Бән-сун бәәҗ цааранднь медгдх.

Завхоз гидг ахлачиг дуудулҗ авад, Айта заквр өгв:

— Одахн сулдсн хойр өрәтә патьриг эн комсомолын улусин зөвллин (улускомин) сегләтр үр Церенов гидг күүнд бел кетн.

— Кезә белн болх?

— Дотркинь ахулх, эрсинь цәәлһх кергтә. Долан хонгин дунд белн болҗ одх, — гиҗ завхоз келв.

Цедн улусин күцәгч зөвллин (уисполкомин) ахлачд ханлт өргәд, босад һарв.

Хойр дола хонад, патьртан орҗ авад, оньслҗ оркад, түлкүрән хавтхлҗ авад, Церенов өрк-бүлән авхар әәмгән орад һарв.

Хәрҗ ирәд, Сергеев, Баазр, Манҗ эднтә одҗ баралад, мендинь медәд, эврә көдлмш, җирһлән цәәлһҗ өгв. Көвүнә келсн зәңг соңсҗ оркад, зөвәр уха туңһаҗаһад, Цедниг шилтҗ хәләҗ оркад, намин үрин (партячейкин) сегләтр Сергеев келв:

— Көвүд өсәд ирнә гидг эн. Баһ күнч, бийән хәләҗ йов. Чикәр, седклән өгәд көдлхлә, ашнь эврән ирдм.

Цааранднь сурһуль сур. Цагнь тиим болҗана, Хүүвин йосна цагт сурһуль тату күн сәәнәр көдлмш кеҗ чадшго.

Үрин (ячейкин) сегләтрт ханлт өргәд, кех-күцәхән иткүлҗ, амн үгән көвүн өгв.

— Чи ода деегшән һарчах, — гиҗ Сергеев келв. — Ормдчн мана комсомолын үрин (ячейкин) сегләтр болҗ кен үлдхмб?

— УОНО мини ормд сурһульд (школд) Деед хотна сурһулин (школын) багш Боктаг орулҗана. Түүг үрин (ячейкин) сегләтр тәвҗ болх гиҗ санҗанав.

— Болдг үг. Бокта олнла ээлтә көвүн. Чадх. Зуг мана намин үрин (партячейкин) зерглән зөвәр баһрад одн гиҗәнә.

Чи ода өрк-бүлән авхм болхговч?

— Авхар ирҗ йовнав.

— Хойр коммунист йовҗ одн гиҗәнә.

— Иван Васильевич, бичә икәр һундл төртн. Бидн яһвчн нутгт одҗ бәәнәлм. Әвәшиг күцәгч зөвллд (исполкомд) көдлмшт авхар седҗәнә.

Иван Васильевич Сергеев бийән дотран сегсрсн болад, шоглҗ-инәһәд келв:

— Нә, Цедн, гем уга. Яһвчн мана намин үр (партячейк) өскәд, нутга көдлмшт хойр кү тәвҗәнәвидн. Тиигхлә эн манд ик байр. Зуг, үр Цеденов әәмгән, Манҗихнән хәлән бә, дөң-нөкд болҗ бә.

Көвүн босад, чаңһур һаринь атхад, ханлтан өргәд, өрәһәс һарад одв.

Цеднә келсиг соңсҗ оркад, Баазр икәр байрлв.

— Нутга көдлмшт орна гисн наадна юмн биш, — гиҗ эн келв. — Ик көдлмш, ик улс. Теднтә нег ишкдлтә бәәхәр седхлә, эврән теднлә әдл болх кергтә. Әмтнлә ээлтә, һавшун-төвшүн, келтә-амта, тевчңгү, һольшг болх зөвтә. Көвүм минь, күүнд келүлл уга, нохад хуцулл уга йов. Чадхч. Зуг маниһән хәләһә йов, әәмгән бичә март, тусан күргҗә.

Гертән Манҗта хоюрн ирв. Цеднә зәңг соңсад Әвәш көдлмшәсн хәрҗ ирҗ. Хозлг тергән герин өөр зогсаһад, Цеднәд Харлан бас орҗ ирв. Харлан ода үснә

тасгин (фермин) ахлач. Өрүнәс авн асхн күртл хозлгтан сууҗ авад саалин тасгин (фермин) хошмуд эргәд йовҗ йовна.

Эн-терән күүндә бәәтл, Әвәш цәәһән болһад авад ирв. Манҗ йөрәл тәвәд, цәәһән экләд ууцхав. Цедн эврә көдлмш-бәәдлән цәәлһв.

— Хойр өрәтә патьр авад, хаачкад, түлкүринь хавтхлад күрч ирв, — гиһәд, түлкүр үзүлв.

— Дәрк, тер нутгтнь яһҗ бәәхм болхв, — гиҗ Әвәш ормав.

— Нутгт әмтн далалм, теднлә әдләр бәәһәд бәәх, — гиҗ Манҗ келв. — Әвәш, тенд нам деер. Үкр саалдан, һуйр болһлдан уга. Цугтан белн, лавкас одад авчкна.

— Болвчн, — гиҗ Харлан эклв. — Дасад уга улст, дав деерән түрү болх. Төр уга, күн ямаранчн бәәдлд дасҗ оддмн. Ода байрлх кергтә. Мана баһчуд өсәд, нутга көдлмшт орҗана. Эн сән йорта юмн. Таңһчд Җал багш ОИК-д көдлҗәнә. Мана Яшк ГПУ-н ахлачин дарук болҗ. Нуһла Новочеркасскд Хальмг эскадронд церглҗ бәәдгҗ. Эн цугтан мана Манҗихнә көвүд, өсәд, босад йовад одснь тер болҗана. Ода та хойр нутгт көдлхт. Айдҗатн, хар-хар көвүд-күүкд өсәд-босад аашна. Тедн сурһуль-эрдм дасад, күн болад һарад ирцхәх.

Әрүн седкл деерәс, та хойриг, тана көдлмшиг би йөрәҗәнәв. Әмтнлә сән йовтн, ээлтә. Көдлмшт седклән тәвтн, олна төрәс бийән бичә әрвлтн.

Иигәд, кесг цагт күүндәд сууцхав. Аш сүүлднь йовх улс хошан хурах, белдх болҗ һарв. Тегәд чигн ирсн улс тарлдад һарцхав.

Күүкд улсиг гертән үлдәчкәд, Цедн комсомолын үр (ячейк) бәәсн өрәд күрч ирв. Гер таласн йовҗ йовад Мөңктин Эрвңгиг үзәд, бийләрн дахулад һарв. Өрәд орҗ ирәд, сууҗ, авчкад, Цедн сурв:

— Эрвң, сурһулян (школан) ода чиләсн, цааранднь яахар седҗәнәч?

— Би, нам түүгитн ухалад угав. Ода деерән өвснә хадлһнд йовнав.

— Наадкстн, энҗл сурһуль (школ) чиләсн көвүд?

— Зәрмнь көдлҗ йовна. Зәрмнь хотдудар тарад йовҗ одв.

— Сурһулян чиләсн, ода гесән иләд, гертән кевтхәр седҗәхмт? Кезәнә, багш Җалын сурһуль (школ) чиләһәд, умшдг-бичдг дассн икл зөөр билә. Ода, Хүүвин Йосна цагла төр талданар тәвгдҗәнә. Тавн класс чиләнә гисн эклц сурһуль чиләнә гисн йовдл. Цааранднь чигн хойрдгч девсңгә сурһуль (школ) — Элстин ШКМ бәәнә, цааранднь ухалхла Әәдрхнд бас багшин сурһуль, эрдмин сурһуль (профшкол) гиҗ бәәнә. Иигәд зогсҗ болш уга. Цааранднь сурһуль сурх кергтә.

— Үг билү! Цааранднь сурһуль сурна гидг — үг. Зуг түүгитн яһҗ кедв? Эврән күн йовҗ чадхм, эс гиҗ баглад маниг йовулхмб?

— Сурһульд орхар седсн-күн эврән эрлһ бичәд, сурһуль (школ) чиләсн цаасан деернь тәвәд, тер сурһулюр йовулчкдмн. Эврән эн тускар ухалад, наадк көвүдт бас кел. Цугтан цааранднь сурһуль суртха. Медвч?

— Медв. Цугтаднь келнәв.

Цедн цаас бичәд, өрәһин түлкүр көвүнд өгәд, келв:

— Би нутгур, комсомолын улусин зөвллд (улускомд) көдлмшт һарчанав. Өөрхнәс Бокта Боолстын сурһульд (школд) ирҗ көдлхмн.

Түүг ирхлә, эн цаасн түлкүр хойр өгчк. Цаадкинь бийнь медх. Кергән күцәҗ оркад, Цедн гер талан хәрҗ ирв. Әвәш өмнәснь тосад босв.

— Цедн, эврә әәмгәс хол, таньл-үзл уга һазрт, тенд

бидн яһҗ бәәхмб?

Цедн гергән бийдән шахад, халхаснь семрҗ үмсәд, келв:

— Йа, хәәмнь, Әвәш. Одачн бичкн кевтәнч. Таньл-үзл олад авхгов. Дәкәд, маниг тенд күлчксн биш, командировкд йовад, әәмгүрн сар болн гишң ирәд бәәхгов.

Шилтәд, нүдинь хәләҗ оркад, Әвәш залуһиннь өвр деер шахлдад:

— Тиим болтхал.

Маңһдур өрүнь хойр хар ат татсн тергнд үвән ачсн, Цедн Әвәш хойр сууҗ авад, Улан Эрг ордг хаалһар ардагшан һарад одв.