Йирн тавдгч бөлг

Өрүн өрлә Мөңкт Дулахн хойр хамтрлңгин заллт бәәсн герүр урлдад гишң орҗ ирв. Асхарнь тиигҗ күүндсн бәәсмн. Герин һаза тачанк тергн, хойр кер мөр зүүсн, җолач болҗ гедәсн Тавн өвгтәһән, ирҗ зогсв.

Мөңкт Дулахн хойр герин өрәсәр йовҗ хәләв. Салькна Анҗа өндр хар күүктәһән үүнд бәәсн, өрәсинь бузрдаһад, каачад, күүләд хайчкҗ. Ширә, сандлмуд күртл хамхлҗ.

Салькна Анҗа хотнд бәәсн гергән, көвүн күүкн хойртаһинь нааран, Боолстур авч ирсн уга. Эс гиҗ теднь эс ирсмб, эс гиҗ дав зуурин җирһл гиҗ сансмб.

Мөңкт терзәр һаза зогсчасн тачанк терг үзәд, һарч ирәд, Тавн өвгнд келв:

— Авһ, хотдудар йовад, әмт хураһад авад иртн...

Удл уга әмтн хурад күрәд ирв. Күүкд улс, бичкн көвүд күүкд. Дулахн күүкн ширә һаза һарһҗ авч ирәд, хамхрха хойр сандл тәвәд, ширә деер гертәсн авч ирсн улан эд делгәд оркв.

Мөңкт ширә тал одҗ зогсад, үгән эклв:

— Үүрмүд! Сө кедү ут болвчн өр цәәдг. Тер учрар мана Улан Церг немш цергиг көөһәд, Таңһчас һарһҗ йовна. Немшин цаг төгсв. Хәрү мана Хүүвин йосн әәмгт туурчана. Эндр өдрәс авн экләд, хамтрлңган хәрү босхх, бүрдәх зөвтәвидн.

Мөңктин үг әмтн оньган өгч чиңнв. Тавн-зурһан сардан иим үг соңсад уга улст эн үг икл сенр, соньн болҗ медгдв.

Аш сүүлднь Мөңкт келв:

— Эндр танд цугтадтн күртх көдлмш бәәнә. Немш цергчнр бәәсн сурһулин гер, старостин, багшин, полицин ахлач бәәсн гермүд цеврләд, арчх кергтә. Хортна үнр мана гермүдт бичә үлдтхә. Цугтан зөвтә болв. Гермүд цеврлх баг (бригад) болһнд ахлач толһач тәвв. Дулахн, Дуня, Алта, Тарһа ахта улс толһалад багмудан авад йовҗ одв.

Гермүд цугтан сул. Ус халулад, дотр-һаза уга цеврләд, цәәлһәд, ширдәд хайчкх төр болҗ һарчана. Эмчин пункт бәәсн гер бас сул. Алтман бальчхр шар бер хойр мөрән татч авад, цуг үвән ачҗ авад, төркән орад әрлҗ.

Дүүцә Боолст деер бәәсн саальч, туһлч улсан эргәд, маңһдур өрүн тасгур үкрмүдән тууҗ авч иртн гиҗ зарлв. Эврән бийнь һурвн улан үкрән тууһад, тасгт өрүн өрлә ирв. Энд-тенд далдлсн суулһ, бидон хамган цуглулад авч ирәд, ус халулад, уһаһад, арчад хаяд оркв.

Удл уга берәд, күүкд хамтрлңгин үкрмүд, туһлмуд тууһад ирәд бәәв. Мал цугтан менд болҗ һарчахш. Болв, дал һар үкр тасг деер хурв.

Тер асхнас экләд, хамтрлңгин тасг көдлв. Үсиг сааһад үснә пунктд авч ирәд, машиһәр цокулад, өрм келһәд, хүүвин ахун пунктур зөөх болҗ шиидцхәв. Тиигтл үснә пунктд әмт олҗ көдлгәд, тос кеҗ шаңһд орулҗ өгх болҗ һарчана.

Мөңкт көвклзсн тачанктан сууҗ авад, хот эргәд һарв. Һазр хаһлх, эд-бод кех, зер-зевс хотдудар, багмудар бәәсиг эн цуглулҗ, тооһинь авхулв. Хавр өөрдҗ йовх, хаврт белдх учр. Ик-баһ болвчн зер-зевнь олдх.

Зуг тәрәнә экн уга болҗ һарчана. Хотн болһнар хург кеһәд, әмтн тәрәнә эк хоорндан һарһҗ өгтхә гиҗ сурҗана.

Хамтрлңгин тергд, мөрд, цар авч хадһлҗ бәәсн улс теднән бас орулҗ өгх болҗ һарчана.

Иигәд эргәд, цәәлһәд, келә йовтл керг зөвәр күцәд ирв. Тавн пар цар, арвн пар мөрн хамтрлңгин хашад орҗ зогслдв. Тергд чигн бас зәрмнь авч ирв. Тер тергд хотдуд эргәд, әмтнә өгсн буудя цуглулад авч ирв.

Иигәд хамтрлң экләд көлд орв.

...Аздан Санҗин баг хоорлҗ һарад. хойр хонад Элстүр орҗ ирҗ. 28-ч әәрмин цергчнр Элстиг туула сарин нег шин өрүн сулдхҗ. Өмн зо деернь һарч ирәд хәләхлә, засгин цаһан герин ора деер ик Улан туг делсәд, залусин зүрк бульглулв. «Мана Элст әмд! — гиҗ эдн байрлв. — Хүүвин йосн — гертән!»

Санҗ баган авч ирәд, ик цаһан герин халцха деер зогсаҗ оркад, бийнь өөрнь бәәсн улан герт орҗ ирв.

Совнаркомин ахлач Гарян Нальҗ ирчксн бәәҗ. Мендләд, кесн-күцәсән цәәлһҗ өгв. Тиигҗәтл намин (партин) обкомин сегләтр Утнасна Дорҗ орҗ ирв. Сууһад, күүндҗ бәәһәд, Дорҗ келв:

— Кергән күцәчкәд, обкомур күрәд иртн.

Дарук өрәд орад, цаасан дигләд, бел кечкәд. Санҗ обком тал күрч ирв.

— Немш хәрү хәләшго болв, — гиҗ Дорҗ эклв. — Йосан тосхҗ, батраҗ авх. Дәәнә көлд эвдрсн мал-герән өндәлһҗ, өргҗ авх. Тер тускар таниг намин обком Булһн нутгт улусин зөвллин (улускомин) сегләтр шиидҗәнә. Ода цаг үрәл уга, багдтан йовсн улсас кергтәһинь дахулад, нутган темцтн, төрән эклтн.

Санҗ чееҗәр адһв. Үкс гиҗ йовад, нутган босхҗ авх. Эркн төр болҗ, зүрк давхцулҗ цокулв. Санҗиг гертәс һарч йовтл Бокта Цаһан хойр комсомолын обком талас ирв.

— Маниг комсомолын обком үлдәҗәнә. — гиҗ Бокта келв.

— Кениг?

— Ма хойраг.

— Намаг нутгин сегләтрт шиидчкв. Би та хойриг Булһн тал авхар седҗәләв.

— Бидн үгән өгчквидн, — болҗ Цаһан келв.

Эднә келсн үг чиңнәд, үгнь негдсн болад бәәсиг шинҗләд, Санҗ санв: «Баһ улс, яахв. Гер-бүл болад чигн бәәх».

Өөдән йовсн һурвн-дөрвн коммунист, комсомолец улс дахулад, наадксинь гер талнь хәрүләд, Аздан Санҗ Булһнд ирҗ Хүүвин йос шинәс бүрдәв.

Ик удан болл уга, тачанк тергнд суусн Манҗин Харла Булһнур орҗ ирв. Малтаһан нүүһәд. Хасга һазрт үвлзәд, Хальмг һазр сулдсиг соңсад, хәрү малан тууһад ирҗ йовхнь эн болҗана. Иҗл һатлһҗ оркад, «үрвәд туутн» гиҗ закад, эврә зүркн болҗ өгл уга адһаһад, эңкр нутгурн эргәд ирҗ йовхнь эн.

Аздан Санҗиг үзәд, Харла икәр байрлв.

— Әмд, менд! — гиҗ эн байрта гүүв.

— Чи бас! — эн хойр һаран сегсрлдҗ зогсв.

Харлан нүднәс заядар нульмсн асхрад бәәв. Сегләтр Харлаг күзүдәд, диван деер суулһад, келв:

— Ода юунд уульнач. Немш зүүдн болад һарч. Йосм бидн һар деер. Таңһч сулдв. Хамхрсн тарсинь эврә һарарн эдгәһәд авхвидн.

— Байрлад уульҗанав, — болҗ Харла келв.

— Нутгин күцәгч зөвллд (исполкомд) ода деерән күн уга. Геринь цеврлүләд, әмтән олҗ авад, экләд көдл. Мал тосхд талдан улс тәвҗ болх, — гиҗ Санҗ келв.

— Күцәгч зөвллин (исполкомин) көдлмшән эклнәв, — гиҗ Харла келв — Болв, малан бас эврән тоснав. Эн өрәл җилд тер әмт цугтынь таньдг болув.

Удл уга отг болһар үкрмүд мөөрлдәд, хөд мәәллдәд орҗ ирв. Хамтрлң-хүүвин ахус (совхозмуд) менд бәәнә гиҗ эдн делкәд зарлв.

Манц көөһәд идүлә йовҗ Үлмҗ бас малан тууһад күрәд ирв. Манҗихнә Боолстин улс ирҗ йовх малан тосв. Хурдн кеегч гү унсн Эрднин Үлмҗ ирәд хамтрлңгин конторин һаза зогсчасн хамтрлңгин ахлач Мухлан Мөңктд илдкл (доклад) өгв:

— Үр хамтрлңгин (колхозин) ахлач! Тана мал әмд-менд, бүрн-бүтн хәрү нүүһәд әәмгәрн орад күрч ирв. Эн малан нанас тоолҗ авхиг танас эрҗәнәв.

Мөңкт мөртә күн тал ирәд, татад буулһҗ авад, теврәд үмсв.

Ханҗанав! Цугтадтн ханҗанав! — гиҗ келсн ахлачин нүднәс заядар нульмсн асхрад бәәв.

Хурсн олн улс:

— Малан тосхм, малан...

Боолстин өөр зогсчасн залус, күүкд улс аашсн малын өмнәс һарч йовв.

Хөөдиг өмннь бәәсн бригад-хотдудар тәвҗ оркад, Үлмҗ селәнә хүүвдән ирҗ суув. Әәмгин комсомолын сегләтр Дулахн селәнә хүүвин (сельсоветин) сегләтр болад, герән ахулад авчксн бәәҗ.

Кех-күцәхнь дала, залу улс күртҗ өгл уга Мөңктиг зовав. Үүнә хөвнь болад, шавтад цергәс бууһад ирҗ йовх земдгтн (инвалид) болсн улс хәрҗ ирцхәв.

Түрүн болҗ Базаев Миша Манҗин Хар хойр ирв.

Базаев өрәсн һарта, өрчдән орден медаль хойрта, Манҗин Хар доһлң ирв, көләрнь сумн орад, ясинь хуһлад һарч. Харин өрчд бас «За отвагу» гидг цаһан мөңгн медаль гилвкв.

Улуском соңсад Миша Базаевиг парторг шиидв. Манҗин Хариг хамтрлңгин заллт теегин багч (бригадир) шиидв. Хар йирин кезәнә-кезәнәһәс нааран икл шогч күн бәәсмн. Иргнә (гражданск) дәәнә хөөн. Элстәс ирсн Йисән Анҗан цергт цөөкн хонгт Очан Озниг көөлдәд йовсн бәәҗ. Тер учрар бийән партизан гиҗ тоолад, әрк-чигә уухларн, зүн хәврһән шүүрәд, келдг бәәсмн:

— Чавчнав!

Нег ачнь одахн Боолстин улст келҗ сууна:

— Кезәнә болхла, мана авһ «чавчнав!» гиһәд үлдән хәәһәд, зүн хәврһән шүүрәд бәәдг билә. Ода болхла, хойр талан шүүрдг болҗ. Давад әрк ууһад ирхләрн, зүн хәврһән шүүрәд «чавчнав!» гиһәд оркна. Дарунь барун хаҗуһан шүүрәд «хачкнав» гидг авъяста болҗ.

Амрарнь келхд, үлд пистул хойр зүүҗ йовсн күн болҗ һарчахнь эн болҗана.

Харин ааль меддг улс инәлдв. Әрк уухларн, тиигәд шоглхас биш, наад биштнь көдлмштән Хартн икл цевр күн.

Дарунь Боран Амр Балдра Арлан хойр ирв. Цергин эмнүлңгәс һарч ирҗ. Арлана барун һарар сумн тусад, баһлцгинь тәәрәд хайчкҗ. Җолач күүнд эн икл зовлң болҗана, ода дәкҗ маши гүүлгдг арһ уга. Тегәд чигн хамтрлңгин заллт Балдра Арланиг хөөнә тасгин (фермин) ахлачд шиидв. Боран Амриг тракторист күн гиһәд трактрн баг (бригад) ахлтха гив. Ода деерән трактр уга. Болв, МТС дарунь һарх. Эн учрар ода деерән наадк машид цуглулҗ, ясулх болҗ һарчана.

Элстд соньнмуд барлгддг болв. Одахн Дулахн «Ленинский путь» умшч бәәһәд, дарук өрәд суусн Үлмҗ тал ирәд, соньн (газет) үзүлв:

— Мана көвүнә тускар бичҗ.

— Кенә тускар?

— Мөңктин Эрвңгин тускар.

Үлмҗ соньн (газет) авч умшв. Аһшин дәәнд орсн Хальмг таңһчин дәәчнрин тускар бичәтә болҗ һарв.

Зәрмнь хорсн, зәрмнь шавтҗ. Эдн дотр Мөңктин Эрвңгин нерн йовна. Дәәнә гургүд дәврсн церг толһалад, бүкл өндр авад, долан хонгтан бәрҗ. Бийнь толһадан шав авсн бийнь дәәнәс һарл уга, сүл күртлнь толһалҗ.

Эн дәәнд эврән бийнь долан хортна әмнд күрч. Тиим баатр йовдл һарһсндан Улан Туг орденәр ачлгдҗ, лейтенант нер зүүһәд, ода ротын толһач болсн йовдгҗ.

Дулахн Үлмҗд умшулҗ оркад. соньнан сүүдҗ авад хамтрлңгин заллт хәләһәд һарв. Мөңктин Эрвңгин тууҗ умшад, Манҗихнә улс дегәд икәр байрлв. «Көвүд өсәд, залус болв», — гиҗ эдн дууврдцхав.

Дарунь Баазрин нерн деер бичг ирв. Эн бичгиг Вера бер бичҗ. Җалын гергн эврә көвүнәннь тускар зәңглҗәнә. Өмнәс пулеметар хаһад мана церг босхл уга

бәәсн, ДОТ-ын ам цогцарн бөглҗ. Пулемет ду тасрхла, мана церг босад хортыг каалад, бәәсн ормаснь көөҗ һарһҗ. Җалын Мергн көвүнд Хүүвин Холвана Баатр гидг нер зүүлһҗ.

Аһшт бүслгдсн Гитлерин 330 миңһн цергиг күүчәд, алдгинь алад, бәргдсинь бәрәд. Улан Церг, теднә уңгинь таслҗ. Түүнә хөөн немш церг көөгдәд, Ростовас цааран һарч зулад, Украинә һазрт күрч тулҗ зогсх сана һарһҗ йовдгҗ.

Мөртә хальмг цергин дивизь Улан Хоолас экләд, Ногай, Сарпуль медлә һазрмудт хортнла дәәллдәд, Бәәшңгәр дәврҗ Ростов балһснд күрч. Сүл болсн дәәнд политрук Манҗ күндәр шавтҗ. Түүг өмн нүүрәс һарһҗ йовсн Яшкин Наташа эврән бас шавтҗ.

Хоюрн цергин эмнүлңд (госпитальд) одх болҗ һарч. Төмр хаалһин өртңд (станцд) күрч ирәд, Манҗ күүкнд келнә.

— Э, күүкн. Билетән Дивн тал ав. Хәрәд, гертән бәәҗәһәд медхмн.

Тер болад, Дивнд ирәд, йовдсн көлгнд сууһад Манҗ Наташа хойр хәрҗ ирснь эн. Алта гергн Дуся хойр шавта улсиг альдан тәвҗ чадад бәәнә. Дарунь әмтн хурад, Манҗин гер дүүргәд бәәв. Үлдсн негхн хөөһән алулад Алта ик хүрм келгв.

Эдү мет йовдл әәмг, нутг болһар, альд болвчн болҗ йовна. Немш көөгдәд, һазр цеврлгдсн. Зуг арднь цугтан оңһрха, хамхрха үлдсн. Малын ик зунь тарсн, машин-тергн хамхрсн. залу улс — цергт, көгшн-зем, бичкн күүкд селәнд үлдсн. Зуг деернь шавта улс немәд ирҗ бәәхнь эн.

Һару, эндән һару! Эн учрар Элстд ирҗ бун Хальмг Совнарком немш цергин күүчсн тоотас болсн һарун то-диг автха гиҗ шишлң засгин зөвлл (комиссь) һарһв.

Элстән авад хәләй. Ик гермүднь хамхрад, шатад, нурад хуурч. Терзнь оңкиһәд, эрснь хоосн шоваһад үлдҗ. Олн давхр гермүдәс цөөкн гер үлдҗ. Тер дотр нег дөрвн давхр улан гер болн кинотеатр «Родина».

Мууха юмб, дәрк. Эңдән, эрм цаһан теегт, гер олн давхр гермүд тосхна гисн кедү көдлмш бәәсн? Күндл гидг көдлмш билә. Әәдрхнәс, һурвн зун дуунаһас, цар тергәр бахн болһн зөөдг бәәсн. Цар тергн цааран-нааран бүкл сардан йовад негл бахн авч ирдг. Иим, муульта күнд көдлмш бәәсн. Ода, али? Шатад хуурч. Тосхна гисн җил-җилә көдлмш. Кедү күүнә көлсн орсн тосхлтыг немш церг нег әмсхлд һал өгәд шатаһад хайчксн.

Тегәд эдниг әмтн хараснь зөвтә. Тер харал аштнь күрәд Гитлерин орн-нутг хамх тусх болтха!

Хүүвин әмтиг фашистнр алҗ-булҗ хайсн үкәриг шишлң зөвллин улс малтулҗ секв. Элстин улс цугтан хәргәд ирв. Хаҗ алсн улсан тер ик нүкнд авч ирҗ далдлдг бәәҗ. Эдн коммунист, комсомолец, партизан, еврей улс болҗ һарв.

Үкәрәс малтҗ һарһад авсн күүнә цогциг һазр деер дерәлдүлҗ тәвҗ тедниг элгн-саднь, таньдг-үздгнь йовад хәләлднә. Зәрмнь эврә улсан олад авна.

Адучин Бадм партизана цогц таняд, гергнь өөрнь уха алдҗ киисч. Цааранднь кесг улс шуугҗ уульлдв.

Партизанмудын: Косиев Володин, Хахлына Тамаран, Юрий Клыковин, эмч Дмитрий Колесниковин наньчн кесг таньдг улсин цогц һарч.

Эн олн улс дунд Манҗин Харла, Бокта, Цаһан һурвн йовна. Бас нег күүнә цогц үзәд, Харла хәәкрв:

— Баазр!

Цаһан чочад хәрү эргв. Хәлән гихлә биш бәәдлтә болҗ һарв. Ширдәд хәләхлә чирәнь мөн болҗ һарв. Барун күмсг деернь бәәсн хар севгәр эдн лавта таньв.

Цаһан оркрҗ уульв. Бокта Харла хойр һараснь бәрҗ зогсав.

Тиигәд, өршәңгү уга хортн кесг зун кү алад, нег нүкнд хайснь эн болҗ һарв.

Баазрин цогц әәмгтнь авч ирәд, Боолстин өмн бәәсн Хар толһан сүүд нүк малтад, Хоңһр, Яшк, Сарң һурвна өөр оршав.

.. Удл уга Элстүр хәргәд олн-әмтн орҗ ирв. Әәмг, нутг болһнас, таңһчин Деед Хүүвин төләлгч гешүн (депутат) улс, хүүвин, намин (партийн) һардачнр хурцхав. Эндр балһснд ик байр. Кесгәс нааран болад уга, Хальмг АССР-ин Деед Хүүвин (советин) төләлгч гешүдин (депутатнрин) хург-сессь эклв.

Байрта, хөвтә улсар «Родина» кинотеатр дүүрв.

Деед Хүүвин ахлач Кокшунов улан кенчрәр бүрксн ик ширән ардас босад, һаран өргәд, келв:

— Үүрмүд, тогтнтн. Үүрмүд! Хальмг АССР-ин Деед Хүүвин төләлгч гешүдин (депутатнрин) хург секгдв гиҗ зарлҗанав.

Альх ташлдад, цугтан босв. Байрта, халҗ одсн улс кесгтән альх ташҗ нирглдв. Әмтн невчк төвкнсн цагла, Совнаркомин ахлач Гарян Налҗд илдкл (доклад) кехднь үг өггдв.

Илдклч (докладчик) үгән эклв. Мана Улан Церг Гитлерин цергиг цокҗ, омгинь шантрулад, Аһшт бүслгдсн 330 миңһн цергинь уга кеҗәхиг илдклч темдглв.

Немш цергәс сулдхгдсн һазр болһнд Хүүвин йосан делгрүлҗ, мал-герән босхҗ авлһн, Үүнәс ах төр ода деерән уга болҗ һарчана. Көдлмш күнд болдг болвчн Хүүвин олн-әмтн күндәс әәдг улс биш.

— Дәкәд бас, — гиҗ илдклч цааранднь келв, — малын төл авх, хавра тәрәһән тәрх. Хурһн, туһл, унһн болһн тоота бәәх зөвтә.

Ахлачин келсн үг әмтнд таасгдв. Хургт суусн олн улс илдклиг соньмсч чиңнв.

Олн дотр дәәнә хувцта кесг улс бас бәәнә. Өмн захд Айта Келкетов сууна. Дәәнә хувцта. Ээмдк шар погон деернь хойр ик одн зүүлһәтә. Аһшин фронтын нег стрелков дивизин штабин комиссар йовҗ. Намин обком Совнарком хойр энүг фронтас дуудулҗ авч.

Өөрнь, зүн ээмднь шахлдад Харла сууна. Күүкд күн хар костюмта, толһадан бас хар альчур бооҗ. Эн Баазрин өдр ончлҗ бәәх учр.

Теднә ард Бокта Цаһан хойр сууна. Бокта ода комсомолын обкомд сегләтр болҗ көдлҗәнә. Цаһан — Элстин негдгч сурһульд багш болҗ. Баһ улс одахн гер-мал болсн, патьр гиҗ негл өрә авч. Өдгә цагт терньчн ик байр болҗана.

Теднә цаад бийд Мөңкт Үлмҗ хойр суухнь үзгдв.

Мөңктин өрчд өмн кевтән Деед Хүүвин төләлгч гешүн (депутат) гисн

значок үзгдв. Үлмҗнь эн хургт әәмгин ахлач болад ирсн күн.

Иигәд, — эн улсиг цугтнь һәәхәд суухла басл ик байр болна. Күн болһн, болсн дәәнд, эврә хөв кергән күцәһәд ирсн улс. Ода болхла нег дууһар босч, болх төрт шунхнь ил. Иим улс олн болхла, өмн тәвсн төрнь эркн биш күцх гиҗ нәәлҗ болхмн.

Хургин илдкләр (докладар) әмтн босч үг келлдв. Нутг болһна улс бәәх бәәдлән, түрү-зүдүһән цәәлһв. Ик Дөрвдә, Баһ Дөрвдә төләлгч гешүд нутгудт малнь икәр баһрсиг соңсхв.

Хавра тәрәнд көдлдг көлгн тату болҗ зоваҗ бәәдгҗ.

Көтчнрәхн, Булһнахн, Яшкулихн тәрәнә экн татуһан келцхәв.

Дәәнә көл болдг болвчн, нутг болһнд МТС босхх төр төләлгч гешүд бас заав. Сурһуль, эмнүлңгин, аль-бис кесг төрмүд хург деер хәләгдв. Шиидҗ авсн тогтавртан хург орн-нутгтан, эврә эңкр намд (партьдан) андһар өгчәнә: Хальмг

Эврән эркшәгч (автономн) Хүүвин Ниигм җурмин (социалистическ) Таңһч өмнк кевтән дүрклҗ, Улан Туган делскҗ, орн-нутга ах-дү олн келн улсла хамдан ни-сәәхн җирһл бәрх.

Аш сүүлднь Деед Хүүвин хург Совнаркомд, Наркоматст йовсн-һарсн улсин ормд шин улс шиидв- Айта Келкетов Совнаркомин ахлачин негдгч дарук болҗ шиидгдв. Булһн — нутга улусин күцәгч зөвллин (уисполкомин) ахлач, Манҗин Харла Собесин Нарком болҗ.

«Хальмг Эврән эркшәгч (автономн) Хүүвин Ниигм җурмин (социалистическ) Таңһч, цуг теегин йосан эврә һар деерән шинәс авч, делгрүлҗ, ниигмин-коммунизмин тосхлтд зүткҗәнә!» — гиҗ Деед Хүүвин хург эндр делкәд зарлв.