Йирн дөрвдгч бөлг

Дорд үзгәс машид деер-деерәсн ирлдәд бәәв. Цергчнр суусн машид чигн йовна, мотоциклмүд дала, бичкн танкеткс, танкс бас ирҗ йовна. Эдү дүңгә олн машин өмн цагт әәмг дәврҗ һарсн уга билә. Тиигхлә, талдан һазрар, ардаһур дамҗҗ йовҗ гидг тер.

Ирсн машид удан зогсч бәәхмн уга. Үс, хот-хол ууҗ авад, цааран йовҗ одна. Зәрмнь Җееҗихн—Приютн хәләһәд һарна, наадкснь Ик Буурл — Элст хәләһәд чигн йовна.

Шинҗләд бәәхлә, йовсн машид хәрү хәрҗ ирҗ бәәх юмн уга. Тернь ямаран учрта болҗахмб? Иим ухан староста багш хойрт орҗана. Шармудын дав зуур бәәдл Элстәс медҗ авсн багш эртәснь бийән бедрәд, малан хулдулад мөңг хоршаһад бәәв. Бәрц болҗ ирсн мөңгн йирдән һанц бийднь ирдг. Ода иим бәәдл үзәд, багш Алтма тал ирҗ хүүвлв.

Эднә бәәдл Алтма бас шинҗлә бәәҗ.

— Церг цухрҗ йовх болҗ танд шинҗлгдхший? — гиҗ Алтма сурв.

— Шинҗлгднә. Өмн йовснь хәрү ирхш. Ард-ардаснь улм цахрлдад бәәнә.

— Бийән саглҗ бәәхмн, — болҗ староста келв. — Эднтн «эрд-церд» гиһәд чигн одхм болҗана.

— Тиим, тиим, — гиҗ багш зөвшәв.

Немшнр һарч зулхла. Яһад болвчн эдниг дахҗ йовх болҗ үгцәд хойр залу салв.

Минь эн цагла Тачин Царңга хотнур Аздан Саңҗин баг орҗ ирв. Һуч һар мөртә, тачанкд тәвсн хойр «Максим» пулеметта улс Намҗлын герин өмн ирҗ зогсв. Толһач улснь дәәнә хувцта, наадкснь эврә хар хувцта. Махла деернь улан одна ормд, улан кенчр татасн бәәнә. Эн — партизан гисн темдг болҗ һарчана.

Хотна залус тослдад һарч ирв. Эднә өмн Намҗл Мөңкт хойр йовна. Аздан Санҗин баг ирҗ йовхиг медәд, эдн мөрдән бел кеһәд, барун бийдк салад бәрҗәлә. Мөңкт докъя өгв. Салан амн деер кевтәд хәләҗәсн күн цааран докъялв. Генткн сала талас арв һар мөртә улс довтлдад һарад ирв. Эдниг үзәд, зәрмнь нам чочад одв. Мөңкт һаран өргәд, келв:

— Үүрмүд, мана көвүд таниг тосад аашна.

Мөрнә шүрүн хатрлар ирәд, көвүдән герин барун бийд зогсаһад, ахлҗ йовсн Очр көвүн гүүлгҗ одад, Аздан Санҗин өмн мөрән зогсаһад, рапорт өгв.

— Сулар зогстха! — гиҗ Санҗ заквр өгв.

Көвүн хәрү эврәкс талан җолаһан эргүләд йовҗодв.

— Үүрмүд! — гиҗ Мөңкт эклв. — Таниг күрәд ирснд Манҗихнә әәмгин олн икәр байрлҗана. Мөрнәсн буутн, амрад, хот-хол уутн.

Залус мөрнәсн буулдв. Хотна улс хошад-һурвадар ирсн гиичнриг авад йовҗ одв. Өмнәснь белдәд, хот кеһәд, әрк нерчксн цаг бәәсмн.

Эврә улстан Мөңкт хот эргәд харул болтха гиҗ закв. Очр көвүн теднән дахулад һарад одв. Мөңкт Намҗл хойриг дахад Аздан Санҗ, Бокта, Цаһан һурвн орҗ ирв. Цаһан мөрнәсн бууһад. Мөңкт тал гүүҗ ирв. Бәәдлнь үкс гиҗ гүүһәд, Баазрин өмнк бәәсн гер тал одх саната болҗ медгдв. Тегәд чигн барун һарарн күүкиг теврҗ әәтрүләд, йовулл уга, Мөңкт бәрәд бәәһәд бәәв.

Аздан Санҗин баг... Эн баг Әәдрхнд шишлң сурһуль сурсн улсас бүрдсмн. Санҗ — багин толһач, Бокта — комиссар. Наадкснь — дәәчнр. Цугтан бууһин эрдмтә, пулемет, автомат меддг. Гранат, радио, телефона туск сурһульта. Экләд иигәд арв һар күн Әәдрхнәс һарсмн. Улан Хоолд ирәд, эмәлтә мөр унҗ авад, тег эргәд зәңг һарһҗ, цәәлһвр кедг бәәсмн. Зәрмдән эдн «Улан хөөч» хүүвин ахуд күрәд, Яшкулын бийднь одад, хәрҗ ирәд бәәдг. Ар улсин зәрмнь эднә зәнг соңсад, мөрән унҗ авад, дахад һардг болв. Тиигә йовҗ ода һуч һар күн болҗ одснь эн.

Аһшин өөр немш кесг церг бүслҗ авсн цагла, Әәдрхнә 28-ч әәрм көндрәд, немшлә дәәлдә кеһәд, ормаснь көндәһәд һархд, Аздан Санҗин баг өмәрән йовҗ әәмгүдин гарнизонмуд дәәлтхә гисн даалһвр авсмн.

Тер даалһвр күцәһәд, баг Яковлевин нертә хүүвин ахуд бәәсн гарнизон дәәләд, Ачнрт бәәршсн немш баг көөҗ һарһад, ода Манҗихнә һазрин захд ирҗ йовснь эн.

Бокта, багин комиссар, радиоһар өдр болһн Москваһас авсн зәңг машиһәр цокҗ белдәд, цәәлһәч (агитатор) улст өгәд хотдуд, әәмгүдәр йовулна. Болсн дәәнд әмтнә түрүнд йовдг «боевой комиссар» нер зүүсн Бокта залу, сүл дәәнд шав авсн бийнь баган хайҗ һарсн уга.

Цаһан күүкн цааран-нааран зәңг зөөһәд йовн гиҗ дасад бәәсн күн. Һурвн-дөрвн хонгт амсх усн уга йовад, теегин гөрәсн мет, теегәр эргәд йова йовҗ баган хәәһәд, олад күрч ирдг күүкн.

Дәәллдән эклхлә, багин сүвч (санитарк) болад, шавтсн улс дәәнә гүргүһәс чирҗ һарһад, шавинь бооһад бәәдг.

Ачнрт болсн сүл дәәлдәнд Цаһан күүкн шавтсн зурһан кү буута, зертә-зевтәһинь татч һарһад, шархинь бооһад дөң болсмн.

Хот-хол уулдҗ бәәһәд, Цаһан эцкән орҗ ирх гиһәд күләһәд бәәв. Түүг медәд, цааранднь күүк зоваҗ болшго гиҗ санад, Мөңкт эклв:

— Одахн эврәннь баган цуглулҗ авад Баазр һардврта бидн Боолстд бәәсн гарнизон дәврвидн. Болв, немш цергчнр күнд пулеметар хаһад мана мууд күрв.

— Тегәд? — Цаһан күүкнә нүдн шумр болад одв.

— Зөвәр һаруд күргвидн. Зуг күцц дәәлҗ чадсн угавидн. Мана һару бас бәәнә.

— Баазр эс үзгднә, Баазр, — гиҗ Аздан Санҗ соньмсв.

— Тер дәәнд шавтад, Баазр бәргдҗ одв. — гиҗ келәд, Мөңкт Цаһан тал хәләв. — Шин ирсн зәңгәр болхла, Баазриг Элст орулад йовулчкҗ.

— Удад бәәҗвидн, — гиҗ Санҗ келв. — Невчк эрт эклхмн бәәҗ.

Цаһан күүкн нүдндән дүүрң нульмста, зуг шугшҗ ә һарл уга, босад, гертәс һарч одв.

Цааранднь толһачнр күүндәд, Манҗихнә гарнизог уга кех болҗ шиидв. Көлгән, әмтән амраҗ авад, сө йовад, өрүн хар дүңлә дәврх болҗ үгцлдв. Хойр баг хамдан йовх болҗ һарв.

Эдниг иигәд шиидҗ бәәсн цагла Боолстд бәәсн офицер Курт фельдфебелиг дуудулҗ авад, заавр өгв:

— Әмтән белдтн. Хойр час болад һарад йовҗ бәәнәвидн.

Мотоцикл илгәһәд староста, багш, полицин ахлач һурвиг авхулчктн.

Удл уга староста орад күрәд ирв. Түшлүртә сандл деер суулһҗ оркад, офицер келв:

— Бидн йовҗанавидн.

— Йовҗана гисн?

— Приютн тал маниг дуудҗана.

— Бидн яахмб?

— Тадна дурн, йосан бәрәд бәәҗ чадх болхла, полицай, багштаһан үлдтн.

— Бийтн танла ирсн күмб, нанд үлддг арһ уга. Буйн болтха, бийләрн дахултн.

Цааранднь эн хойр немшәр күүндв. Алтма күчр генәртә гидгәр сурҗ бәәх бәәдлтә, аш сүүлднь офицер орсар келв:

— Тана зөв. Маниг дахҗ ирләт, манла йовхмт. Зуг гер-мал, күүкд күүһитн зөөһәд йовш угавидн. Һанцхарн йовҗ чадҗанат.

Дарунь багш полицай хойр орҗ ирв. Алтма түшлүртә сандл деер толһаһан кецәлһәд суув.

Эднд офицер бас цәәлһв:

— Маниг Приютнур дуудулҗ бәәнә. Та, полицин начальник, әәмгт гарнизон бәрҗ үлдхмт.

Салькна Анҗа босад:

— Хәрү кезә ирхмт?

— Кергән күцәчкәд.

Багш цугинь медв. Өвртән дала мөңг чикҗ авад ирсн күн, офицерәс сурҗана:

— Нанд Приютн орх бичкн керг билә, офицер, тана зергәс, тана машинд сууҗ йовхиг өршәтн.

— Биднтн дәәнә цергә улсвидн. Манла болшго. Эврән көлгтәт, мөрдәрн йовад оддтн.

— Полицин ахлач, мини өгсн заавр соңсвт?

— Соңсв. Күцх! — гиҗ полицай дердәв. «Зулад әрлҗәцхәнә, — гиҗ эн дотран уурлв. — Маншң улсиг Улан Цергин амнд хайҗ өгх саната. Арһулдҗа. Бидн бас хар ухаһитн медә бәәнәвидн».

Багш полицай хойр үүдн тал эргәд толһаһан өкәлһсн һарч йовхла, офицер чочсар дуудв:

— Староста?!

Һарч йовсн улс хәрү эрглдв. Офицер Алтма старостиг ээмәснь көндәв. Толһань чееҗ деернь унад күрч ирв.

— Әмнь һарч одҗ! — гиҗ офицер келв.

«Хордачкҗ» гиҗ санад, һарч йовсн улс шурд одв.

Офицер салдсмуд дуудулҗ авад, Алтма ахлачиг сарад авч одад хаюлчкв. Старостиг күн хордасн уга. Зуг көгшн зүркн дәкнәс эклх җирһл дааҗ чадл уга болад хаһрад хуурсн болҗ һарчана.

Асхн үд алднд немш церг мотоцикл, машидән күрҗңнүләд, цүврәд һарад йовад бәәв. Өмн бийднь мотоциклтә улс, дунднь офицерин гиигн машин, арднь машитә салдсмуд.

Әмтн гертәс һарл уга терзәр хәләлдв. Күн үлдл уга һарад йовҗ йовхинь үзәд, зәрм улс гертәсн һарад, шинҗлв. «Зулҗ йовна, зулад һарч йовна!» — гиҗ әмтн амрлдв.

Полицин улс тедниг одҗ үдшәсн уга. Багш хәрҗ ирн, Тавн өвг дуудулад, тачанкан татх заавр өгв. Салькна Анҗань хәрҗ ирәд, харул болҗ зогсчасн полицайиг йовулад, нөкдмүдән цуглулв.

Бачм кевәр полицаймуд ирәд, Салькна Анҗан герин ик хашад хурв. Полицин ахлач келҗәнә:

— Үзвт? Немш маниг хайчкад зулад йовҗ одв. Бидн улан чонын амнд орҗ үкхмн биш, бас эврә арһан хәәх зөвтәвидн.

Һартк часан хәләһәд, ахлач келҗәнә:

— Цаг бачм. Күн болһнд час өгчәнәв. Гер талан одад, кех керг бәәхлә, ахулчкад, үкс гиҗ ирхмт. Мөңгн-теңгән, хот-хоолан автн. Дәкәд нег төр. Хотнд эр киистә кү үлдәл уга цугтынь тууһад авч иртн. Тедниг өмнән бәрҗ йовхмн.

Полицаймуд тарлдад йовҗ одв. Харул болҗ зогсчасн полицай көвүһәр эврәннь тачанкан, яршгта ик тергән ясулад, хошад мөрд таттха гиҗ закв.

Хаша дотр бәәсн тарһн һунҗиг бийнь хаҗ алв. Өвчәд, махинь тергн деер тәвтхә гиҗ даалһв.

Цагнь болад, полицаймуд цуглрад ирв. Күн болһн өмнән көвүд, өвгд болсн улс көөҗ ирв. Залу улс йирин уга. Сарң өвгн, дәкәд шалтгта хойр залу, наадкснь арвад һарсн чотл хар көвүд.

Хашад әмт орулҗ оркад, полицаймуд мөрнәсн буулдв. Немш хувцан өмсәд, булһарар бийән таг-яг кеҗ татсн, хойр пистулнь өмн-ард хойртнь шавшсн, зүн давхргинь ут үлд цоксн Салькна Анҗа полицай йовхдан белн болад, гертәс һарад ирв.

Татад зогсачксн тергд үзәд, полицай команд өгв:

— Эн улс тергн деер суулһтн.

— Анҗа, арһулдыч, — болҗ Сарң өвгн өмәрән һарв — Маниг ода авадчн йов, керг тиим болхла. Эн бичкн көвүдәр ю кенәч. Тәвчкич эдниг.

Полицай ташадан бәәсн пистулан һарһҗ авад:

— Чи, өвгн, кезәчн мини көлд туша болад бәәнәч! — гиҗ келәд, өвгиг дорнь хаһад унһачкв. — Цугтаһинь тергн деер суулһтн! Полицаймуд гүүлдәд, көвүдиг тергн деер суулһв.

— Көндрий! — гиҗ келәд, Салькна Анҗа эврәннь тачанк деер һарч суув, эмәлтә мөрнь арднь уята.

Тачанк көндрәд һарв. Ардаснь бричк тергн. Ташр арднь полицаймуд дахлдв. Боолстин наад бийд бәәсн салад күрч йовхла, ардаснь ирҗ багшин тачанк эднлә ниилв. Тиигәд, хойр тачанк, нег тергн арднь арв һар мөртә улс Җееҗихн ордг хаалһар җиргәд һарад одв.

««Эднь бас зулҗ йовна. Манахс яһсмб, манахс!» — гиҗ хотна улс аралдв. Баран зо давад һарад одхла, Дулахн күүкн Алтма старостин шарһ мөр бәрҗ авад, деесәр хазарлад, нурһн деернь ишкә тохҗ авад, өмәрән, Тачин Царң орҗ довтлв.

Сөөнь өрәллә хотнд довтлҗ ирәд, бун киисәд, күүкн келв:

— Йовҗ одцхав!

— Кен, юн? — гиҗ зөвәр халсн әмтн сурв.

— Немш церг, полицаймуд.

Күүкиг Аздан Санҗур авч ирв. Дулахна келсиг соңсч оркад, Санҗ багдтан заавр өгв. Мөңкт бас әмтән босхв.

Удл уга мөртә улс хойр тасрад һарад одв. Мөңктин улс Боолст орҗ довтлв, Санҗин баг йовсн полицаймуд амдх санаһар Чолутын эк хәләһәд һарв.

Өр цәәҗ йовхла, Мөңктин улс Боолстур орҗ ирв. Әмтә күн уга, сурһульд чигн, хамтрлңгин заллт бәәсн һазрт чигн. Залус гермүдәр тарлдв.

Мөңкт гер талан ирәд, мөрнәсн бууһад, мөрән көтләд, хашад орҗ ирв. Дүүцә өмнәснь тосад, һарч ирәд, усн-цасн болҗ ууляд, келв:

— Дәрк, дәрк, альд йовад йоввч? Нег зәңг өгүләд оркхла яһдв.

— Не, болҗ, болҗ. Әмд-менд ирҗ йовнав. Нань юн кергтә.

— Бань түлнәв, хувцан тәәл, бийән уһаҗ ав, — болад гергн гүүһәд бәәв.

Үд давҗ йовсн цагла, Аздан Санҗин баг хәрү ирв. Полицаймуд күцгдл уга одҗ. Мөңкт яршг келһәд, Сарң өвгнә цогциг уһалһад, шин хувц өмскәд, хамтрлңгин контор бәәсн герт ширә деер тәвүлв. Олн-әмтн әрүн ухаһар ирәд, орад-һарад, өвгнә дүрс ухандан-батлҗ авцхав. Асхн үдлә өмн бәәсн Хар толһа деер авч ирәд, әәмгин ачта коммунистнр Хоңһр Яшк хойрин үкәрин өнр нүк малтулад, хамтрлңгин тәрәч Сарң өвгиг әмтн оршав. Мөңктин баг гертән үлдв. Аздан Санҗин баг Элст хәләһәд һарад одв.

Гү тәвх кемлә, Дорд үзгәс улан цергчнр орҗ ирв. Цугтан машин деер суусн, ардан тов чирсн йовна. Эднә өмн хаалһин шора падрулад һурвн танк орҗ ирв.

Эдниг тосад Мөңкт һарв. Кергнь бачм кевтә, күн нам машинәсн буусн уга. Ирсн кевтән цааран гүүлгәд йовҗ одцхав. Эдниг дахад Мөңктин багдт йовсн Очр ахта көвүд бас йовҗ одв.

Маңһдур өрүн деед үзгәс хойр мөр татсн тачанк тергн ирҗ йовхнь үзгдв.

Ода кень ирҗ йовхмб? — гиҗ ухалад, Мөңкт бууһан белдәд, эндәс шинҗлҗ хәләв.

Тергн Боолстин өөр ирҗ зогсв. Тергнәс һәрәдҗ бууһад, тавн-зурһан көвүд тарад гүүһәд йовҗ одв. Хойр мөрнә җола бәрчксн Тавн өвгн Боолстиг зөв эргәд, ардк сала һатлад һарад ирв.

Өмнәснь Мөңкт тосад һарч ирв.

— Менд, Тавн!

— Менд.

— Альдас иим эрт йовҗ йовхмт?

Өвгн цәәлһҗ өгв. Өцклдүр асхн Анҗан цуглулад, көөҗ йовсн көвүдлә үгцәд, тедниг Худгта сала тал йовулчкад, бийнь мөрән услҗ авад, көвүдән суулһҗ авад, җолаһан хәрү эргүләд йова йовҗ хәрәд күрч ирснь эн болҗ һарчана.

— Авһ, авһ, килнцәснь әәсн угайт? Бурхн-багшин зергиг көлгн уга үлдәҗлмт!

— Ямаран килнц бәәх билә. Теднчн килнц һарһн гиҗ хойр һарнь тоха күртлән цуста.

— А, нам гиһит.

—Тавн өвгн Мөңкт тал хәләҗ оркад, тергнәсн бууһад, җолаһан залу тал хаяд келв:

— Ахлача, эн мөрдән автн. Би ямасн бууҗанав. Тиигҗ келәд, шилврән һартан бәрсн Тавн өвгн хәрәд һарв.