Йирдгч бөлг

Деерәс тавн-зурһан машин церг, арв һар мотоциклтә улс ирв. Ирсн офицермүд обер лейтенант Курт Гельмутла күүндәд, адһмта бәәдлән үзүлв. Удл уга, әәмгт өмннь бәәсн нег машин церг деернь арв һар мотоцикл үлдәһәд, наадкснь ирсн улст немр болад, көл-көдлгәд һарад йовад одцхав.

Шинҗлсн күүнд эдн дәәнд адһҗ йовхнь медгдв. Зөвәр күч авсн церг асхн үдлә Нарн худг һазрт ирв. Зүн бийднь дән болҗ йовхнь соңсгдв. Автоматын, пулеметын дууг дарҗ товин сумна ә лугшв.

Эңдән бас ончта болҗ һарчана. Кизләр — Әәдрхн хоорнд шин тосхгдсн төмр хаалһ Москва Кавказ хойриг негдүлҗ, әм аврсн хаалһ болҗ һарчана. Түүг авч, таслҗ, хоран күргхәр немш церг күчлҗ бәәхнь эн. Тер хаалһ харсч бәәсн мөртә хальмг церг, немшин өмнәс босад, хаалһд өөрдхл уга, тиигән хортд тәвл уга, ноолдҗ бәәхнь эн.

Немшнр ирсн цергиг зогсал уга дәәнд орулв. Цергә улс машиһән хаяд, йовһар дәврх болҗ һарв. Ханцан шамлчксн, хоолын товчан тәәлчксн, автоматан элкн деерән углсн немш салдсмуд зергләд, хаһад орв.

Өмн дәәллдҗәсн немш церг кевтҗ-киислдәд ирсн улсиг би деегүрн һарһад, улан цергчнрин нүр үзүләд өгв. Өндр хар зооһин девсңд эдниг яраһад һарад ирхлә, улан цергә улс өмнәснь халдв. Тенд-энд сумнла харһад немшнр унад йовна. Түүгән төрт авл уга, немш цергчнр яралдад, зо давшад һарад ирв.

Улан цергә улс, хадган баһлад, өөрдхҗ йовад, генткн бослдад, «Ура!» гиҗ хәәкрәд, өмнәснь шоринь углчксн бууһан авад, һар бәрлдхәр босв.

«Ура» гиһәд гүүлдә йовҗ, өмнән гранат хайлдад, зәрминь таслад тиирч хаяд, өөрдәд ирцхәв. Немш цергчнр хәрү цухрҗ бәәхмн уга. Өмнк кевтән, тарҗңнулҗ хаһад, зүткәд орад йовцхана. "

Дәәнд гүдсн хойр цергә улс генткн үүмлдәд, нииләд хутхлдсн болҗ медгдв. Улан цергчнр күрәд, һар бәрлдҗ йовснь эн болҗ һарв.

Цергә улс дассн эрдмән үзүлҗ йовна. Бууһин шориг чичәд булхулҗ оркад, деегшән өргәд, деегүрн шивҗ оркад, дәкн төвләд авна. Кесгинь бууһин хундгар цокад балм кеҗ хайчкад, дәкн дәврәд орлдна. Зәрмнь һар бәрлдҗ, һазр деер көлврлдҗ йовна.

Бууһин шорар буучдг эрдм орс, хүүвин салдсас нань давуһар чаддг цергч һазр деер уга юмн. Эдниг гүҗрәд орсн цагла арһ тасрад, һаруһан һартан бәрҗ, хортна церг хооран цухрад һарв.

Минь эн цагла зүн ард бәәсн салаһас мөртә цергчнр һарад ирв. Герәснь суһлад һарһчксн үлдән нарнд гилвкүләд, зулҗ йовсн немш цергиг чавчлдв. Өмн гүүҗ йовсинь чиләҗ оркад, дөглдәд, ард баглрҗ бәәсн цергтнь өөрдәд ирцхәв.

Эднә өмнәс пулеметын, товин сумн асхрв. Залус җолаһан хәрү эргүләд, эврә салаһан темцв. Болв, арв һар күн ард үлдәд бәәв.

Асхн болад ирв. Немш церг бийән татад, Нарн худг гидг һазр тал баглрв.

Улан Цергә улс хортыг эс тәвсндән, хорлт икәр күргсндән байрлад, дәкн-дәкн дәврхинь санад, бийән бедрәд, бас то-дигән кев.

Улан Хоолд бәәрлсн, Кизляр—Әәдрхн гидг төмр хаалһ харсч бәәх Хальмг дивизин нег подвижной баг гидг нертә цергә салдсмуд эндр дәәлдҗәснь эн болв.

Эн багиг Арвна Басң Боован Манҗ хойр һардҗ йовдгҗ. Политрук Боован Манҗ Тең деерк дәәнд шавтад, Әәдрхнд ирҗ эмнүләд, энд бәәрлсн Хальмг дивизьдән хәрү ирҗ церглҗ. Арвна Басң эскадроһан ода бийнь толһалҗаҗ.

Эндрк дәәнд Улан Цергә улс зөвәр һарута болҗ.

Болв, хортна һару хойр-һурвн дамар ик болҗ харлгдв. Сүл дәврәд орҗ ирсн немш цергә улсас дала күн менд һарсн уга.

Арвна Басң баган диглх зөвтә болв. Манҗ сала темцәд, тенд бәәх улст дөң-нөкд болхар һарв.

Энд, эмчин пунктд, Яшкин Наташа көвүдин шав бооҗ өгчәнә. Шавта улс дотр Боран Амр үзгдв.

— Күндий! — гиҗ Манҗ соньмсв.

— Дала юмн уга, зүн һар, — гиҗ Амр инәмсв.

Амр ода кезәңк чотл хар көвүн биш. Чирәнь нарнд харлҗ шатсн кевтән. Зуг бийнь далта-ээмтә, далдһр, чееҗтә, ут көлтә, өндр залу болад бәәҗ. Чееҗднь «За отвагу— гидг медаль гилвкв.

Бооҗасан чиләһәд, өндәһәд, Наташа күүкн келв:

— Манҗ авһ, Амриг бичә итктн. Һариннь бульчңгар сумн орад һарч. Би үүг Улан Хол тал цергин эмнүлңд йовулнав.

Наташа бас йоста гиҗгтә күүкн болад бәәҗ. Чирәнь сунясн, невчк цәәвр. Мел кезәңк Дунян баахн цага чирә, яһсн кевәр дурасмб? Күүкнә өрчд бас «За боевые заслуги» гидг медаль үзгдв.

— Наташа, чи айстан бичә эс болх үг келәд бә, — гиҗ Амр келв. — Сән гидгәр шархим бооһад өгчкич, эврән эдгҗ одхмн.

— Ямаран мектә! Эртинә чи көлиннь шав эврән эдгх гиҗ келҗәлч, — гиҗ Наташа келв. — Хөөннь баалад, ямаран гүрм өгв. Көличн керчәд хайчкн гивш.

— Э, терчн тендә, — гиҗ Амр келв. — Тер бийнь эдгҗ одвш. Ода эн шархий?

— Шарх. Бичә эрәд-сурад бә. Йилһәс уга цергин эмнүлңд (госпитальд) чамаг йовулҗанав.

Амр ода взводын толһач. Мөрәр орсн цергиг эндр эн һардҗ йовҗ.

— Иим җаңһрта күүкн бәәдв? — гиҗ Амр келв.

— Бичә үгцәд бә, — гиҗ Манҗ келв. — Наташа чикәр келҗәнә. Шав авсн күн цергин эмнүлң (госпиталь) темцх учр. Тенд сәәнәр эмнәд, түргәр эдгәнә.

Тедүкн мөрән арчҗ бәәсн Тевкән Анҗа Базан Миша хойриг үзәд, Амр келв:

— Политрук! Эндр болсн дәәнә баатрмуд. Анҗа мини үзсәр тавн кү чавчҗ уңһав, Миша бас түүнәс татсн уга. Эдниг ачлһнд тәвтн.

— Санҗ яһв, Нарна Санҗ эс үзгддмб?

— Санҗ сәәнь орнд төрв, — гиҗ Миша келв. — Хәрү хәлән гихнь мөртә довтлҗ йовсн Санҗ деер товин сумн тусад талха-там кеһәд хайчкв.

— Сәәнь орнд төрг, — гиҗ Манҗ пилоткан толһаһасн авв. — Тевкән Анҗа Базан Миша хойр цергт ирснәс нааран нег әңгд йова. Тең деер, түүнәсн цухрад йовлһнд, кесг дәәнд орсн бийнь хойраднь одачн сөрв уга. Базан Мишаг туршулд (разведкт) йовад, «кел» бәрәд авч ирснднь Улан Одн орденәр ачлҗ. Тевкән Анҗан чееҗд бас «За отвагу» гидг медаль гилвкв.

Шавта улсиг сөөдән Улан Хол орултха гиҗ закад, эргәд наадк улсла харһҗ күүндәд, политрук хәрү штабан темцәд һарв. Политрукин петлицд һурвн кубик үзгдв, чееҗднь — Улан Туг орден.

Минь эн цагла немш офицермүд бас хурсн, күр кеҗәнә. Һару ик болсн, деерәс церг иртл дәврҗ болшго гиҗ шиидҗәнә. Радиоһар Элстәс, Яшкуляс церг сурулсн бәәнә. Тедн ирхлә, тегәд хәрү дәврх саната болҗ һарчана. Дәврхнь эркн биш. Төмр хаалһ авч, түүгәр церг йовдгинь таслх эднә эркн төр.

...Обер лейтенант Курт Гельмутын церг йовсна ард, Ганс Вайнер адрад бәәв. Догшн шоодврла харһхв гиҗ әәҗәсн. Дала юмн болсн уга. Негдхлә, тер. Хойрдхла, ода бийән үзүлҗ, офицерин иткл хәрү бийүрн эргүлх кергтә.

Түрүн төр немш цергт мал йовуллһн. Өмнклә әдл эн полицаймуд илгәсн уга, эврәһәрн кех болв. Нег асхн үдлә бийләрн үлдсн мотоциклтә салдсмудыг Ганс

дөрвн үзг тал тараҗ тәвв. Удл уга теднь кеер идҗ йовсн кесг мал тууһад орҗ ирв. Кенә-янаһинь йилһл уга, цугтынь хамтрлңгин (колхозин) баст көөҗ орулад, автоматта харул тәвчкв.

Эн Боолстин хотна мал болҗ һарв. Немшнрин һар медчксн улс, мал тал өөрдҗ бәәхмн уга. Зәрминнь үкр цугтан гишң тусч. Тер дотр Дусян ик үстә зурһан улан үкрмүдин һурвнь харһҗ. Эн үкрмүд дунд ах полицайин, Алтма старостин чигн йовна. Теднчн нам хашаһур өөрдҗ бәәхмн уга.

Малыг дорнь хонулад, маңһдур өрүнь мөртә хойр полицаймудар туулһад, зурһан мотоциклтә салдсмуд хәврһднь тәвв. Ард бийднь хойр пулемет деернь углчксн машитә салдсмуд дахлдв.

Иим чидлтә харул нег чигн үкр салһл уга тууһад, Ик Буурлд бәәсн ах штабд авч ирҗ өгч. Иигҗ Ганс түрүн даалһвр амр кевәр күцәв.

...Дулахн берин чирә зөвәр сомаһад бәәҗ. Хортна һарас алгдсн Хотлаһан оршаҗ оркад, нүдн сохрв, җирһл чилв гиҗ, эн тоолла. Чееҗәр зова бәәҗ эцәд, арсн-ясн хойр болҗ үлдлә. Керг һарт бәргдҗ өгл уга, мел кевтәд-киисәд бәәлә. Нег иигәд түүрчәд үкчәсн цагла Болха күүкн орҗ ирлә.

Кевтсн бериг үзҗ оркад, өөрнь одҗ сууһад, Болха генткн үүнд хәәкрәд уурлв:

— Юн болад кевтснчн энв? — Бос түргәр!

Дулахн алң болҗ үр күүкнүрн хәләв. «Яһҗахмб энчн, адрҗахмб?» — гих ухан орв.

— Бос гинәв! — болҗ Болха давтв. — Әмтн, делкә көдлә йовтл бийән арһад кевтнәч. Ода энчн тиим цаг биш. Күүнә цусн һол болҗ гүүҗәх цаг. Иим үүср уга цагла кевтдм биш. Күн болһн, күн болһн эврә сәәхн җирһлин төлә хортна өмнәс босх зөвтә. Медҗәнч, босх!

Дулахн бийән әрә дааҗ босад, нүр-һаран уһаҗ оркад, хәрү ирҗ орн деер устулҗ сууһад, келв;

— Нә, босув. Дәкәд юмб?

— Нүр үздг авад, бийән хәләлч. Кенә бәәдл һарвч?

Арсн-ясн хойр. Кенд кергтә күмбч? Иигә бәәҗ оошгтан садв авхч.

— Ода тегәд яахмб?

Болха өөрнь сууһад, үр күүкән күзүдәд, эвләд келв:

— Яах билә, бийән тат. Хот-хоолан яс, чинән кергтә, чинән. Эднчн удан бәәх улс биш. Удл уга манахс алтн җолаһан хәрү эргүлҗ ирхмн. Теднд дөң-нөкд болх кергтә.

Үсән самлад, Дулахн хәрү- өгв:

— Чамд үгән өгч бәәнәв. Бийчн унтад серсн күн метв. Ода бийән татнав, чини келсн — чик, әрүн, цевр ухан.

Тиигәд эн хойр күүкн кесгтән күүндәд суула. Түүнә хөөннь хортна тускар зәңг һарһҗ әмтнд келҗ өгдг болв. Болха Баазрла залһлдата бәәсн. Тиигән-нааран йовҗ зәңг зөөдгнь Тавн өвгн бәәсмн. Тендәс Баазр Зәңглһнә товчана (информбюрон) зәңг илгәдг. Немш церг Аһшт күрәд, көл-һаран хуһлулад, арһ-чидл күрч өглго, доран тавшад бәәдг болна.

Иим зәнгс соңсч авад, хойр күүкн хотна гермүдәр йовҗ әмтнд тарадмн. Болха нам аюлла харһл угачн бәәҗ чадхмн билә. Зуг дегәд халуч, шуд үгтә деерәс авн харһв. Ахлач улс хәәҗ, ниргүлҗ йовсн Салькна Анҗала үгцхм биш билә. Түүнәс үг шүүхәр седсн күн, текин өвр теңгрт күрхиг күләхмн. Болха болҗ өглго, өмнәснь үгцәд, мууһинь секәд кесг үг келҗ орксмн.

Тегәд чигн ах полицай күүкиг комсомолк гиһәд бәрәд авч одснь тер.

Дулахна толһан экнд Болхан сүл дүр, келсн үг товчлгдад үлдв. Яһсн зөргтә күүкн бәәсмб? «Гүвс» гиҗ өгсн уга. Хортна нүднүр хальтрл уга хәләһәд, келх герәсән олндан келәд авчкв. Тиим кевәр үксн күүнд һундл уга. Түүг үзәд Дулахн бийнь бас өссн болад, зүркнь батрад бәәв. «Чини эс күцәҗ чадсиг би күцәхв!» —гиҗ эн андһар тәвв.

Болха күүкнә үзлтә бәәдл Дулахна чирән өмн, нүднд кезәчн үзгдәд бәәнә. Хойр сө унтҗ эс чадад, өрин өмн Дулахн үүринь тускар ду һарһв.

Әңгр шар Болха күүкн,

Олна төлә зүткнә,

Әм авршго немшин өмнәс

Әрүн үгән келәд бәәнә.

Хортна цааҗлһнас әәҗ.

Хооран цухрҗ өгхш,

«Хүүвин йосна төлә», — гиҗ

Седкл, ухаһан давтна.

Хар уга седклтә

Хотна күүкн Болха.

Буру седклд авлгдсн уга, —

Бурхн болҗ нисв.

Ода теңгр деерәс

Оньдин манур хәләнә,

Хүүвин йосн

Хәрү ирхиг —

Сәәхн җирһл дурдна.

Эн дууһан Дулахн дуулад сууна. Ирсн улс дасч авад, әмтнд дуулҗ өгнә.