Найн нәәмдгч бөлг

Салькна Анҗа Боолстур өрүн хар дүңлә довтлҗ ирв. Өөрнь хойр күн дахсн йовна, наадкснь яһсн-кегснь медгдҗ бәәхмн уга. Мөртә һурвн күн старостын герин өөр ирҗ буув. Гер манҗасн Тевкә ахлачан үзәд маасхлзад тосв.

— Юунд байрлҗ йовхмч?

— Таниг үзәд.

— Мә чамд! Эврә кергән күцә, — гиҗ келәд һар тан бәрҗ йовсн ташмгарн залуг ээмәрнь хойр-һурв ораҗ оркад, — старост гертән бәәнү?

— Бәәнә.

Өндр давшур деер һарч ирәд, Анҗа үүд цокв. Кесгтән күн үүдн тал эс өөрдв. Шар бер босад, терзәр хәләҗ оркад, Алтмаг тохаһарн түлкәд, серүлв.

— Тан тал күн ирҗ йовх бәәдлтә.

— Цаг биш цагла кень нанд баралххар йовхмб? — гиҗ келәд, Алтма босад, үүдн тал ирв.

— Кемб?

— Би.

— Одак харул яһла?

— Бәәнә. Цаг бачм, үүдән тәәлтн.

Алтма үүдән тәәлв. Полицай барун һарарн зүн һаран дөңнсн орҗ ирв

— Цаг биш цагла, юн болвч? — гиҗ келәд, Алтма барун талан эргәд, өрән үүд секәд, алхад орв. Ардаснь дахлдад Анҗа орҗ ирв.

— Юн болв?

— Теңгр цокҗ оркв.

— Юн, юн!

Салькна Анҗа Хар салан амн деер болсн йовдл келҗ өгв.

— Немшнр яһв, немшнр?

— «Таш-пиш» гиһәд халдан болв. Төгәлҗ авад, дөрвн үзгәс халдв. Сө, кен-янь, альдас хаҗахньчн медгдхш. Немшнр бас өмнәснь халдсн бәәдл һарв. Өмнән үзгдсн негинь хаҗ унһаһад, зулад һарч ирсм эн.

— Наадк улсчн яһв?

— Хойрнь нанта ирв. Наадкснь тарлдад зулҗ йовла, яһсинь медсн угав.

— Ода яахмб, ода? — гиҗ Алтма келв. Хоолнь эгзңнәд, киитн салькн киилг дорнь орҗ үләсншң болҗ медгдв.

— Хәрнь, танас селвг сурҗ ирсм эн.

— Тегәд тууҗ йовсн малан кеер хайчксн болҗант?

• Мал биш, әмән әрә авч һарув. Хәләхнтн зүн һарарм сумн тусв. — Цаһан кенчрәр боолһата һаран үзүлв.

Зөвәр сууҗ оркад, Алтма сурв:

— Кен-янь медгдсн угай?

• Альдас медхв! Күн ду чигн һарсн уга, күн нам үзгдсн чигн уга. Төгәлҗ авад, халдад бәәв. Сумн нисәд бәәв алцдас һарч ирснь нам сән медгдсн уга.

— Пөө, мууха юмб.

— Нә, ода яһий? Та күндтә күнт, келинь меднәт.

— Та одад комендантд цәәлһҗ өгтн

— Би?

— Та. Эврә келәрнь нәәһинь олад келхлә, теднтн бас мана зөв медх.

— Би мал туусн биш, би яһад теднд зәнг күргҗ бәәхмб? Чи тер төр һардҗ йовлач, чи зәңг күрг.

— Дәрк, дәрк. Теднтн намаг хаһад алчкх!

— Намаг?

— Та яһвч төр дааҗ йовсн бишт, Таниг иткх.

— Немшмүд яһв, немшмүд? Тедн әмд-менд болхла бүүринь ясч болхмн билә.

— Әмд-менд болхла, күрч ирсн болх.

— Уга, тиим биш. Чи полицин ахлач күнч. Терчн комендант. Чи зәңг күргх күнч. Хоюрн дәкәд нан тал ирхт. Тер цагтнь би бүүринь ясч үзсв.

Иигәд цүүгә бәәтл өр цәәһәд бәәв. Арһ тасрад, Анҗа гертәс бөгдиҗ һарад, мөрн деерән мордҗ авад, альдаран җолаһан эргүлхән медҗ ядад алмацв. Нег бийд эдниг цугтынь хайчкад, Күмин шар хулс орҗ, күүнд зарц болдган уурч, өмн цагла әдл дурндан бәәх ухан орв. Дәкәд чигн ухан орҗана. Ода яһвчн ик ям дааҗах, эврән шавта ирҗ йовх кү алад-булад оркхий?

Анҗа җолаһан залад, сурһулин (школын) гер тал күрч ирв. Ардаснь хойр мөртл дахлдв. Герин һаза ирҗ бууһад, җолаһан өөркстән хайҗ өгчкәд, Анҗа герүр орхар седв.

Харулд зогсчасн салдс өмнәснь автоматан зөрүләд зогсав.

— Комендант тал! — полицай цәәлһв.

— Нет, нет. Комендант отдыхает.

— Комендант, срочное дело! — гиҗ Анҗа хәәкрв.

Эднә күр соңсад, кезәнә серчксн комендант босад, герин терзәр хәләв. Полицин ахлачиг үзәд, алң болад, салдст эврәһәрн үг келв. Тернь үүд секәд, Анҗаг герүр орулчкв.

Комендант өмнәснь тосад, коридорт һарч ирв.

— Юн болв? — гиҗ комендант орсар келв.

— Му зәңг.

— Түргәр кел, түргәр, — фельдфебелин чирәнь улаһад, чингдәд одв.

— Партизанмуд.

— Ямаран партизан?

Салькна Анҗа болсн йовдл ахрар цәәлһв.

— Мана салдсмуд?

— Хоюрн халдад, машиһән хәрү эргүләд һарч йовсинь үзләв. Би эврән шавтад әрә зулҗ һарув.

— Кишва ноха, мана салдсмуд яһв? — гиҗ келәд, комендант баһлцгтнь салдрһарн өлгәтә йовсн ташмг шүүрәд, салдрһинь таслад, өргҗ авад, Анҗан толһаһарнь кесг дәкҗ ораһад авв.

— Комендант, комендант, би гем угав. Эврән шавта ирүв, — болҗ Анҗа шугшҗ ууляд, хойр һарарн толһаһан бәрәд зогсв.

Комендант ташмган шал (пол) деер хайчкад, чаңһур заквр өгв. Салдсмуд үкс бослдад, адһн-шидһн гүүлдәд, машиһән бел кеһәд, зер-зевтәһән сууһад авад оркв. Комендант өмнән Анҗа полицайиг түлкәд һарһад авч ирәд, машин деер суутха гив. Бийнь җолачин өөр суув. Машин көндрәд, Чолутын хаалһд орҗ авад, җиигәд һарад одв.

Удл уга Чолутын зо давшад, Хар салад өөрдәд ирв.

—Альд? — гиҗ комендант сурв.

— Өмн. Удл уга, гүн сала бәәнә, — гиҗ Анҗа келв.

Салад өөрдҗ йовад цугтан зер-зевән сумлад, белн болад оркцхав. Машин деер йовсн улс генткн хәәкрлдв:

— Зогса, зогса!

— Юмб?

— Зогсатн.

Машин түргәр зогсв. Салдсмуд һәрәдҗ бууһад, хаалһин хойр амн тал гүүлдәд йовҗ одцхав. Анҗа бас босад, өмәрән сала тал йовад, энд-тендән хәләв. Салан амн деер кевтсн күүнә цогц үзәд, ирҗ таньв. Үүнә полицай болҗ һарв. Сумн өрчәрнь орад, даларнь һарч. Цусан барад үксн бәәдлтә. «Эн цогц мини әм аврад чигн бәәхм», — гиҗ тоолад, полицайин цогциг хойр һарарн өргәд, машин тал авад һарв.

Немш салдсмуд мотоциклетәр йовсн хойр салдсин цогц өргҗ авч ирәд, машин деерән тәвв. Хорнь буслҗасн фельдфебель: «Партизаны!» — гиҗ хәәкрәд, полицин ахлачиг цааҗла харһулх сана зүүв. Болв, болв сала талас полицайин цогц теврәд аашхинь үзәд, бийән татад, номһрв. Анҗа бас көвүнә цогциг өргәд машин деер тәвхәр седв. Комендант һаран завдад, машин деер тәвүлсн уга. Үүнә уха медәд, Анҗа сурв:

— Күрз, күрз өгтн.

Машин деерәс негнь күрз хайҗ өгв. Күрзән авад, көвүнә цогц чирәд, өөрхн бәәсн нүкнд орулҗ тәвәд, деерәснь шораһар дармш болв.

— Партизаны! — гиҗ дәкн комендант һаньдглв. — Чи олхмч тедниг, чи! — болҗ полицайин өрчәр түлкв.

— Хәәх, хәәх! — болҗ байрлҗ полицай келв. — Олхв.

Немшнр машин деерән һарад суув.

— Деед хотн альд бәәдв, Деед хотн, — гиҗ, комендант шүрүлкв.

— Минь эн хаалһар һархла, күрәд, бәәхвидн, — гиҗ полицай һарарн заав.

Машин күгдләд һарад одв. Деед хотна ар бийәс дүүгәд орад ирв. Хамтрлңгин хөөнә хашан өөр ирҗ зогсхла, салдсмуд үкс Һәрәдҗ бууһад, өөр бәәсн гермүдәр тарад, гүүлдәд йовҗ одцхав. Удл уга хамтрлңгин (колхозин) сара тал әмт көөһәд авад ирцхәв. Залу улс гихәс Цаһан өвгн Мондр хойр йовна. Баахн күүкд улс чигн, көгшн эмгд, бичкн күүкд.

Эдниг цуглулад авч ирҗ ээрәд, салдсмуд төгәләд авад оркв. Комендант келҗәнә:

— Сөөнә партизан улс мана хойр салдс алчксн бәәнә. Кемб тедн, альд бәәдв? Келҗ өгтн. Эс гиҗ тадниг дортн хаһад алчкнав.

Күүкд, эмгд шугшад уульлдв. Цаһан өвгн өмәрән һарад келҗәнә.

— Немш толһач! Мана хотнд арһта күн уга, цугтан көгшн-зем, партизан болдг арһ альд бәәхв.

— Тадн дотр партизан уга болхла, мана салдсмудыг кен алв?

— Делкә өргн, буута, зертә-зевтә улс цааран нааран көрәдәд йовад бәәнә, — гиҗ өвгн хәрүцв.

— Партизанмудын зәңг кен келҗ өгнә? — гиҗ дәкн фельдфебель хәәкрв.

Күн дәкҗ ду һарсн уга. Комендант эврәһәрн заквр өгв. Салдсмуд гүүһәд, захаснь дөрвн кү таслад, цааран һарһв.

Комендант келв:

— Нег немш салдсин төлә хойр күн үкх зөвтә.

Салькна Анҗа полицай тал одад, нег салдсин автомат авч өгәд, комендант келв;

— Танд күндтә төр даалһҗанав: Эдниг алад, бийән иткүлҗ автн.

— Би?

— Та!

Полицайин чирә хүврәд бәәв. Болвчн, өгсн автомат авад, нег мөслсн бәәдләр, төвлл уга, чавгинь дарад тарҗңнулҗ хаһад, өмн зогсч бәәсн дөрвиг хадсн әдл дерәлдүлҗ уңһав.

— Яһҗаснтн энв? — гиҗ өвгн хәәкрв. — Аң биш, күнлмт, гем уга улс яһад алҗахмт!

Полицайин нүдн һал болҗ асв, комендант тал хәләһәд, өвгиг зааһад, келв:

— Эн өвг авхмн, кергтәчн болад бәәх.

Комендант докъя өгв, хойр салдс өвгиг хавсрҗ авад, машин деер суулһҗ бәрв.

— Нанд эндр үксн, маңһдур үксн йилһәс уга, — гиҗ машин деерәс өвгн хәәкрв — өмнкм өөрдәд, хөөткм холд одсн күмб. Зуг хотна улс, эндрк өдр тодлтн! Шармудын, Салькна Анҗан кесн үүл бичә марттн!

— Аминь бөглтн! — болҗ Анҗа хәәкрв.

Салдсмуд машин деерән һарад сууцхав, машин көндрәд, Боолст хәләһәд, һарв. Әмтн тарлдҗ гер-гер талан гүүлдв. Алгдсн улсин элгн-садн теднә цогц өргҗ авад, герин сүүдрт авч одҗ тәвлдв. Салад бултҗах хотна улст зәңг өгхәр бичкн хар көвүд гүүһәд һарв.

Боолстд ирәд, Цаһан өвгиг сарад дүрҗ оркад, полицин ахлач Алтман өрәд орҗ ирв.

— Яһв?

— Келдг үг уга, — гиҗ Салькна Анҗа һаран саҗв.

Эн цагла фельдфебель Ганс орҗ ирв.

— Староста, что это такое? — гиҗ Ганс орсар келв.

— Юмб, юн болв? — гиҗ юм эс медсн бәәдләр Алтма немшәр хәрүг өгв.

— Юн болх билә, партизанмуд!

— Альдас һарч ирв?

— Һазр дорас. Хойр немш салдс алчкҗ.

— Ай, ай! Тиим юмн бәәдв, бәәдв?

Өөрән суусн улс хәләҗ оркад, немш толһач келв:

— Деермчнр (бандитнр), партизаны, коммунисты, комсомольцы — всех поймать и собрать.

— Медгдв, соңсчанав! — гиҗ староста босв.

Төр күцх, - гиҗ полицай дахлдв.

Всех колхоз начальник, всех давай! — гиһәд комендант шүрүлкв.

Сичас, сичас! — гиһәд Салькна Анҗа хурдлад һарад одв.

Герин һаза машид ирәд зогсч йовсн дун соңсгдв. Терзәр хәләҗ оркад, фельдфебелин чирә хүврәд бәәв. Һаза церг ирҗ зогсад, Курт Гельмут офицер ахлачта машинәс бууҗ йовна.

Фельдфебель Ганс үкн гүүхәрн һарад, офицерин өмн одад, рапорт өгв. Хоорндан күүндҗ оркад, эдн сурһулин (школын) гер тал һарч йовв. Терзәр эдниг хәләҗ бәәсн Алтма немш церг үзҗ оркад; «Одал теңгр цокв», — гиҗ санв.

Школд ирәд, үксн улсин цогц үзәд, офицер келв:

Фельдфебель, немш цергин даалһсн даалһвр күцәҗ чадсн угат. Цергә күн даалһвр эс күцәхлә, ямаран цааҗла харһдгинь эс медит?

— Гем мини, герр офицер, — гиҗ фельдфебель өскәһән цокв.

— Гемән медхлә, сән. Эврә машиһәрн эн хойр цогциг Приютнд күргүлтн. Тенд мана үкәр һарх йоста билә. Эврән болхла, эс күцәсән — күцәхмт. Мал цуглулҗ авад, йовултн. Буудя хураҗ авад йовултн. Эн әәмгин партизанмудыг, буру элктә улсиг уңгарнь таслтн!

— Соңсчанав, герр офицер!

Һазаһас салдс орҗ ирәд, офицерт үг келв. Хоюрн герәс һарад ирв. Герин һаза полицаймуд әмт көөһәд авч ирснь үзгдв. Бәрәнд Сарң өвгн, Хаалһ завхоз, Болха күүкн һурвн харһҗ. Сарң өвгиг хамтрлңгин (колхозин) нег һардач гиһәд, Хаалһ — завхоз, бас һардач болҗана, Болхаг — комсомолк гиһәд бәрәд авч ирснь эн.

— Партизаны?

— Бидн ямаран гидг партизан болх биләвидн, — гиҗ Сарң өвгн келв, — гертән кевтх гемтә-шалтгта улсвидн.

— Староста яһв? — гиҗ офицер келв.

— Староста аашна, — гиҗ Салькна Анҗа хәрү өгв. Алтма әмтнә өөр ирәд зогсв.

— Нааран, нааран, — гиҗ офицер һарарн заав.

Офицер өөрән староста полицин ахлач хойриг зогсаҗ авад, келв:

— Староста, полицин ахлач! Тана әәмгт партизан улс бәәнә. Сөөнә мана хойр салдс алчкҗ, немш цергә мал булаһад авад йовҗ одҗ. Эн бәрәтә улсин элгн-саднь цугтан медг. Партизан улс альд бәәхинь зааҗ эс өгхлә, эн улсиг алҗанавидн. Эн часас экләд, хөрн дөрвн часа болзг өгчәнәв. Эн цагин дунд күн эс ирҗ өгхлә, эн улсиг дүүҗләд алҗанавидн.

Әср үг соңсад, әмтн әәмсхәд бәәв. Болв, үг келх күн һарч бәәхш. Әмт эргүлҗ хәләҗ оркад, офицер хәәкрв:

— Мини келсн үг медгдвү? Үг келх күн бәәнү? Әмән әрвлтн, әмән!

Күн ду һарсн уга. Офицер һаран дайлв. Полицаймуд аарглад, тууврин улсиг сурһулин (школын) сарад орулв.