Найн доладгч бөлг

Өрүн өрлә Дулахн Болха хойр худгас хошад суулһ ус үүрсн хәрҗ йовцхана. Болха эклв:

— Деед хотнд болсн зәңг соңсвч?

— Уга, юн болҗ?

— Шармуд зүркн шарклм аюл һарһҗ.

— Дәрк, дәрк!

— Бәәсн малынь тууҗ авад, хара бәәсн дөрвн кү хаһад алҗ?

— Хара бәәсн улс?

— Хара бәәсн. Өмн цагт саальч йовдг Булһниг меднч?

— Медлго яах билә! Хамдан көдлҗ йовлавидн.

— Булһниг бертәһинь, ач күүктәһинь немш салдс наачаһад гишң хаһад алчкҗ.

— О, дәрк, дәрк! Тиим өршәңгү уга юмн бәәдв?

— Бәәдмн! — болҗ Болха шүрүлкәд одв. — Бәәдмн. Хойр көлтә чон болсн эднәс юуһан күләҗ бәәләч?

Тедндчн кү ална гисн, батхн алснд орхнь амр юмн. Кедү мана балһс, селә шатав! Кедү әмт алҗ-булв!

Соньнд бичнәл, — болҗ Дулахн тотхв. — Болв, мел цугтан үнн болх гиҗ сандг уга биләв. Яһвчн күн бәәнәлм. Махта-цуста күн эдү мет күчр йовдл һарһхий? — гиҗ алмацдг биләв.

— Һарһдг улс! Ода үз, цааранднь чигн медхч.

Энд-тендән хәләҗ оркад, Болха келв:

— Эн һашута зәңгиг эндрин бийднь, күн болһнд күргҗ келхмн. Таньдг-үздгтән тара, тедн цааранднь күргг.

— Медҗәнәв.

Күүкд тарад, гер-гер талан һарцхав.

Усан гертән орулҗ оркад, Дулахн өөр хоша бәәсн

Мөңктин Дүүцәлә харһв.

— Деед хотнд болсн зәңг соңсвт?

— Уга. Юн болҗ?

— Дәрк, дәрк, зүркн ишкрм һашута йовдл болҗ. — Күүкн соңссн зәңгән цәәлһҗ өгв.

— Яһсн әср улсв эднч?

— Хойр көлтә чон әдл улс. Эднәс юуһан күләнәт?

Эн болад, өцклдүр деед хотнд болсн йовдлын зәңг өрк-бүл болһар тарад, цааранднь суңһугар тәвсн зәңгәс түргәр хотн болһнд күрч, күн болһна чикнд доңһдв.

Нарн зөвәр өөдән һарад орксн цагла дорд үзгәс моторан тачкнулад мотоциклтә улс Боолстур гүүлгәд орад ирв. Теднә ардас зөвәр олн үкр туугдҗ йовна.

Эн малыг тосч авад, энд бәәсн салдсмуд хамтрлңгин чолун баст, өмннь бәәсн мал деер тууҗ орулад, басин ам хааһад оркв.

Мотоциклтә улс гүүлгәд, сурһулин (школын) герин һаза ирҗ буулдв. Теднә толһач фельдфебелин бәәсн өрәд орҗ ирәд, рапорт өгв.

Эн хойр сууһад, таарад күүндв. Ирсн салдс өмәрән, дәәнд йовх цергин тускар цәәлһҗ өгв. Ар үзгәс ирсн машитә багла «Улан малч» хүүвин ахуд (совхозд) харһад, негдҗ авад, цааранднь баг Ачнр хәләһәд һарч.

Хая-хая Улан Цергәс салсн-салтрсн хөрәд-һучад бичкн-бичкн баг церг харһҗ, дә босхдг болна. Өцклдүр нег теегин салад өөрдҗ йовсн багин өмнәс хаһад, улачуд зөвәр улсиннь әмнд күрч. Машинәсн бууһад, кевтн халдна. Улан цергчнр пуктеметар хаһад һазрт кевтүләд бәәҗ.

Немш церг хойр дәкҗ һар бәрлдхәр босч, улачуд өмнәснь хаһад кесгинь һарутулҗ. Ард үзгәс ирсн баг нег бронемашитә йовҗ. Арһ тасрад немш церг тер машиһән өмнән бәрәд орҗ. Түүгинь өөрдхҗ йовад, гранат хаяд, улачуд шатаҗ. Арднь йовсн йовһн немшнриг пулемет, автоматар хаһад, хәрү цухрулҗ.

Асхн күртл халдад-ноолдад, арһ тасрад, немш церг хәрү цухрҗ. Улан цергчнр ормдан тиигәд үлдҗ.

«Улан малч» хүүвин ахуд (совхозд) бас бичкн гарнизон үлдҗ. Эднә төр — мал, буудя цуглулҗ, штабур йовулх. Эн цергчнр кеер идҗ йовсн малыг көөһәд авч ирсн болҗ һарчана. Эн малан комендантд өгч оркад, хәрү йовҗ баган күцх улс болҗ һарчана.

Хойр немш күүндҗ суусн цагла, Боолстин заллтын ик өрәд староста полицин ахлач хойр бас күр кеҗ сууна. Анҗа Алтмад өцклдүр болсн йовдл келҗ өгчәнә.

— Хара бәәсн әмт алчкв, — гиҗ Анҗа келв. — Көгшн эмг, бичкн күүкн көвү хойриг.

— Чи альд йовсмч, нүдн-амн юңгад эс болҗ йоввч?

— Теднлә, машитә улсла, манд деңцдг арһ угалм. Манас түрүн күрәд, тараһад хайчкҗ.

— Йосн һартнь бәәх улс, яһнач.

— Малыг бас йосар авч өгх саната биләв. Күн болһнас, үлү-дутуһинь. Эдн болхла нүднд үзгдсинь цугтынь баглад, таслад авчксн бәәҗ.

—Ода тегәд, тер хотна улсин төлә элкнчн урсч бәәх күмбч? — болҗ Алтма шүрүлкв. — Эндр өдрәс авн чамд зүркн уга гиҗ тоол, ормднь чолун урһх зөвтә. Зовлһн, өр өвчн, өршәлһн гидгиг мартх керг. Эврә дурар чонмуд дунд орҗ өгвч, чонын йосар цааранднь бәәхмнч. Медвч?

Анҗад старостас иим үг соңсх санан уга билә. Тер учрар ормаһад, энчн йоста чон бәәҗ гих ухата босад, хувцан ясад, зогсв.

— Хәрнь тер, — гиҗ Алтма өмнәснь хәләв, — бидн хойр әмтнә, олна сә хәәҗ ирсн улс бишвидн. Эднә үлмәд йовад, эврән җирһҗ авхмн.

Эн келсн үг Анҗад ода ирҗ медгдҗ бәәнә. Хойр зеерд татсн тачанкта, эмчин гериг цугтнь эзлҗ авад, долдһр шар бер залсн, дала малынь әмтн хәләҗәх.

Иим бәәдлтә Алтма болҗана, тиигхлә, дурндан, бәәнәв гисәрн, бәәҗәх күн болҗ һарчана.

Анҗа бас дотран ухалв. Ахлач чик үг келчкв. Мана өр өвчн кенд кергтәв, кенән өршәхв? Арһта деерән эврән җирһҗ авх учр.

Иигәд күүндҗәтл старостын өрәһүр комендант — фельдфебель Ганс Вайнер орҗ ирв. Алтмата зөвәр цаг немшәр күүндҗ оркад, цааранднь хойраһинь хәләҗ, орсар келв:

— Колхозн хлеба надо.

Алтма цааранднь Анҗад цәәлһв.

— Комендант хамтрлңгин (колхозин) мал-герәр соньмсч бәәнә. Мал, буудя альд бәәхинь медҗ авх саната. Тер төр медх улс цуглулхиг танас, Анҗа, сурҗана.

— Хамтрлңгин (колхозин) сәәчүдәс күн уга гишң. Көгшн Сарң-өвгн хамтрлңгин (колхозин) завхоз Белтргә Хаалһ хойрас нань күн уга, — гиҗ полицай хәрү өгв.

Тедниг авад иртн, — гиҗ староста закв.

Төр күцәхәр Салькна Анҗа ут үлдән һазрт чирәд һарад одв. Арднь хойр залу немшәр күүндәд суув.

Өмәрән йовсн цергин тускар келҗ өгәд, Элстд тогтсн йосна тускар цәәлһв, өмн бәәх төр комендант товчлв.

Немш цергт махн, буудя, өдмг кергтә болҗ һарчана. Түүг әәмг дотрас олҗ, һарһҗ авх. Учр тиим болсар, хамтрлңгиг таралһн угаһар, әмтиг оларнь көдлгҗ бәәсн деер болҗ һарчана. Тегәд чигн хамтрлңгин (колхозин) тускар соньмсч йовхнь эн болҗана.

Дарунь Сарң-өвгн, Хаалһ, Анҗа һурвн орҗ ирв. Залус мендләд, сул бәәсн сандл деер суулдв.

— Колхозный ахлач? — гиҗ комендант сурв.

— Колхозин сәәчүд, — болҗ Анҗа полицай хәрү өгв. — Сарң-өвгн — багч (бригадир), Хаалһ — завхоз, по хозяйству работает.

— А по хозяйству, — гиҗ немш байрлв. Өөрән суусн Алтмад эврәһәрн үг келҗ өгв, тернь орчулв. — Ода оларн бәәсн сән гиҗ комендант келҗәнә. Ни-негн, көдлмш түргәр йовх.

Дәкәд цааранднь түргүләд келв, Алтма орчулв:

— Хамтрлңгар, оларн бәәсн буру гиҗ немш церг келҗ бәәхш. Зуг ода сурхм, тер олна мал-гер, һуйр-буудятн альд бәәнә? Түүгитн үзс гиләв.

— Хамтрлң (колхоз) гинү? — болҗ Сарң-өвгн соньҗлҗ чиңнв. — Колкоз тарад әрлҗ одла. Немш церг орҗ аашхиг соңсад, әмтн малан тараһад авч одв.

— Тарла-хуурла, — болҗ Хаалһ орлцв. — Ток деер бәәсн буудяг, мана хөрсәр болҗ өгл уга, өдр сө уга зөөлдәд, тасчад авад йовҗ одв.

— Тегәд, хамтрлң (колхоз) уга болҗану? — болҗ немш Алтма тал хәләв. Старостын орчулсн сурврт, өвгн хәрү өгчәнә:

— Колхоза уга, нет, парпал.

— Парпал, не парпал скот и хлеб у населения есть, — гиҗ немш келв. — Надо все собрать для немецк войск.

Фельдфебель бас дотран ухалҗана. Эн улс чикәр чигн келҗ бәәх. Немш цергин күч үзәд, дора бәәдг хар улс, күчәр көөҗ орулсн хамтрлңгасн һарад, мал-геринь тараһад авад, йовҗ одснчн болхмн. Болв, хамтрлңгар бәәснь немш цергт дөт болх бәәсн. Украинә һазрт орҗ ирәд, хамтрлң-хүүвин ахунь халун деерән, көөһәд, тараһад хайчксн. Дәкәд мал, буудя күн болһнас цуглулх болҗ ик зовлң һарһсн. Тер учрар ода немш церг хамтрлң-хүүвин ахусиг (колхоз-совхозмудыг) тер кевтнь цаг зуур бәәлһҗ, мал-геринь нег һазрт, нег һарт бәрснь хөөннь авхд, амр болх гиҗ тоолад, эн уха әмтнд тараҗ йовхнь тер.

Немш цааранднь келв, Алтма орчулв:

— Хамтрлң (колхоз) тарсн болхла ода яахв, арһ уга. Зуг әәмгин улст контрибуц тәвҗәнәв. Хотн болһн мал, буудя цуглулҗ, немш церг теткх учрта, — гиҗ комендант келҗәнә.

— Это задание и нам, и вам, — гиҗ орсар келәд, комендант староста полицай хойр тал хәләв.

— Медгдҗәнә! — болҗ Салькна Анҗа босч дердәв.

— Вы, колхози начальники, тоже помогайть, — гиҗ өвгн завхоз хойр тал немш хурһарн заав.

Күр чиләд, дуудулсн улс һарч одв.

Комендант полицин ахлачд заавр өгчәнә. Эндр үдлә баслата мал Деед штаб орулҗ туух кергтә болҗана. Зу һар үкр мал. Полицин ахлач бийнь эврә улсан һардад йовтха гиҗәнә. Деернь мотоциклтә хойр салдс немҗ өгчәнә. Малыг Җееҗихнд тогтсн Деед штабд күргҗ өгчкәд, әмтн хәрҗ ирх зөвтә.

Эн зәңг Тачин Царңгад гү тәвх кемд ирв. Деед хотнд болсн һашута зәңг бас нааран күрч, әмтнә зүрк шарклулв. Хотна әмтн хурлдад, Баазр тал ирв.

89

— Баазр, яахмб энтн! Бийән даҗрулад кевтхмб? — гиҗ өндр шар өвгәрг залу келв.

— Яахм гихв, — гиҗ Баазр эклв. — Манд зер-зевчн уга, теднлә дәәлдм зөргтә залус чигн уга.

—Бәәнә, Баазр, — гиҗ өвгәрг залу келв. — Сәәнәр хәәхлә олдад чигн бәәх.

— Залу, наарлт, онцлдый, — гиһәд Баазр залуг дахулад, зөвәр тедүкн һарч, йовһн сууһад, хүүвлв.

— Олна чирәд, айстан дала үг келәд бәәхмн биш, — гиҗ Баазр эклв. — Зер-зев, арһта улс альд бәәхинь келтн, соңсчанав.

Эн залуг Баазр сән таньна. Үүнә нернь — Үлмҗин Намҗл. Хамтрлң (колхоз) эклхд адуч йовад, үвлә киитнд даарад, садв гем авсн күн. Түүнә хөөн бийиннь арһар бәәхнь эн. Залун келсн үгд ханад, итклтә күн гиҗ тоолад, келсн үгинь Баазр соңсад суув. Дәкәд, хооран цухрҗ йовсн цергәс шавин үүләр тасрад үлдсн, дав деер бүгҗ бәәх тавн-зурһан салдс улс зертә-зевтә бәәхиг эн цәәлһв.

— Тедн манд дөң-нөкд болхий?

— Болх зөвтә, Деед хотна зәңг соңсад, теднә ахлгч салдс шүдән аралдад бәәв.

Баазрт бас улс бәәнә, дарата зер-зев чигн бас. Зуг цагаснь эрт илдкх санан үүнд уга билә. Болвчн эдү мет аюл бола йовтл, дөң эс болхла, әмтн терүнәс цөкрәд чигн бәәхм.

Иигәд үүмҗ бәәһәд, Баазр келв:

— Әмтн олдх. Зуг тер салдсмудла күүндтн. Тедн зөвтә болхла мөрд өгнәвидн. Боолстас мал үдлә тууһад һарч. Нәәмн полиц, мотоциклтә хойр немш харул болҗ йовдгҗ, тедниг эн сөөһин бийднь күцҗ, дәәлҗ, малынь сулдхҗ авхмн.

Зөвтән багтлдад, бүрүллә ардк салад харһх болад, залус саллдв. Баазр кергтә улсарн дамҗулҗ келәд, ардк салад асхн күртл арвн мөр белдүлв. Деед хотнур элч йовулв. Малан булаҗ авч чадх арһта улс бәәхлә, сөөнь өрәллә Дендргин хар толһа деер тостха гиҗ келүлв.

Бүрүл болҗ йовх цагла Намҗл залу Баазр тал ирв.

Тавн цергчәс хойрнь шавта болад йовҗ чадшго болҗ, һурвнь белн, үгән өгч. Негнь немш автоматта, хойрнь буута болҗ һарчана.

— Хотна залус эврән йовхар бедрҗәнә, — гиҗ Намҗл келв.

— Итклтә улсий?

— Итклтә. Та тедниг цугтынь таньнат, ирхләнь эврән үзхт.

Тиигәд зурһан зер-зевтә күн болҗ бәәнә. Деернь эврә улсан немәд арв күргх ухан Баазрт орҗана.

Хо бүрүл давад, хар сө орҗ ирҗ йовх цагла, хотна ардк салаһас арвн мөртә күн Деед хот хәләһәд һарад одв. Йовн-йовҗ эдн хоорндан таньлдв. Дәәнә улс, шавта көвүд шаван невчк эдгәҗәһәд, цааран, цергән темцх улс болҗ һарчана. Хотна улснь йирин эврә таньдг, медәтә, гемтә-шалтгта хамгнь болв.

Баазрин хойр тал дөрә цокҗ Мөңкт Намҗл хойр йовна. Цаад бийднь дәәнә улс. Баазр эднд күцәх төр цәәлһҗ йовна. Чолут гидг һазрин цаад бийд гүн Хар сала бәәдг. Тер салад күргҗ йовад, дәврх болҗ эдн күүндв.

Зөвәр йовад, Деед хотна ардаһур һарч йовхла, Дендртин хар толһа деерәс эдниг тосад дөрвн мөртә күн һарч ирв. Мендлдәд, кергән күүндҗ авад, цаарлад һарцхав. Деед хотна улсин хойрнь буута, хойрнь хавалта болҗ һарв.

Долан бурхн кецәһәд, сөөнь өрәл давсиг медүләд ирсн цагла, өмәрән йовулсн хойр көвүн зәңг авч ирв.

Тууҗ йовх мал Чолутд күрч йовх болҗ һарчана. Цань Хар Сала күртл дөрвн-тавн дууна.

Һазран сәәнәр меддг залус, теднәс түрүлҗ салан амнд күрхәр, өмәрән хәләһәд мөрдин шүрүн хатрлар һарв.

Салан нег булңд мөрдән үлдәҗ оркад, залус өмәрән йовад дә босхх һазр шинҗлв. Дәәнә сержант көвүн Сала һатлад һарсн хаалһ цааран-нааран керчәд йовҗ бәәһәд, келв: «Хаалһин хойр ам эзлҗ һурвад күн кевтг. Хойр күн телтр бәг. Наадкснь — салад, альдаран һарвчн сумн тусдгар».

— Чи дәәнә күнч, чини келсәр болҗанавидн, —гиҗ Баазр зөвшәв. — Түрүн болҗ, алдл уга мотоциклтә улсинь авхмн. Теднәс негинь чигн алдҗ болшго, гүрмтә, зәңг түргәр күрч одхмн.

— Тер хойринь мана көвүд бий деерән авх, — гиҗ сержант келв, — хоюрнчн мергн улс, алдх зөв уга.

Хәләтхә гиһәд тәвсн, тедүһәс көөгүл шинҗлҗ йовсн көвүд, күрәд ирв. Мал өөрдҗ одсиг эдн зәңглв.

Әмтән орм-ормднь кевтүләд, альд ирсн цагтнь күн болһн эклҗ, хахиг зааһад, сержант бел кеһәд оркв.

Теегин залус шарлҗта бичкн судлд кезә мал орҗ ирхиг күләһәд кевтцхәв. Дүң-дүлә, ә-чимән уга. Зуг өрч дотрк зүркнә цоклһн кесг зун мөрн довтлҗ йовх болҗ медгдв.

Ик удан болсн уга, дорд үзгәс тачкнад мотоциклин дун соңсгдв. Дарунь харңһу сө хаһлад, мотоциклин шам хаалһ илдкәд бәәв. Сонҗлх юм эс олҗ чадад, салан эрг деер ирҗ зогсад, доргшан салаһур хаалһ көөлһәд пулеметарн хаһад оркв. Ардаснь дахлдад туусн үкр орад ирв. Күцәд ирсн мөртә полицин ахлачд өмәрән йовад, сала һатлхиг немш заав. Салькна Анҗа өөрән нег кү дахулад хүүрә салаһар орад йовад одв.

Ардаснь үкрмүд, мөртә улс дахлдв. Ард йовсн мотоциклистнр хоюрн бууһад, хоорндан күүндв.

Сержантын өөр кевтсн Баазр шимлдв:

— Дигтә, экл.

Үг чиллһнлә сержант бууһиннь чавг дарв. Сөөнь аһар сиичәд, бууһин сумн җиигәд одв. Мотоциклистнрин негнь нуһрад-киисәд бәәв. Наадкнь үкс машин деерән мордҗ авад, хәрү эргүләд һарх сана хәәв. Эн цагла энд-тендәс бууһин ә соңсгдв. Гүүлгәд һарад одх бәәдл һарсн күүг ард кевтсн улан салдс немш автоматар хаһад, мотоцикл деернь кевтүләд оркв.

Полицаймуд түрүн бууһин ду соңсад, үзг-үзгтән тарвалдҗ һарч зуллдв. Бууһин дун дарунь төвкнв. Залус гүүлдәд мотоцикл тал ирлдв. Үксн салдсмудын цаасинь авад, хавтхлад, өөрән йовсн хойр салдст сержант закв:

— Зер-зевинь автн. Мотоциклинь бас.

Нег полицай алгдҗ, наадкснь тарлдад йовҗ оч.

Хотна улс бас халдҗ, зуг унҗ-кииссн күн уга, шавтснь бәәх чигн. Иигҗ залус тоолв.

Цаг бачм, үкс гиҗ өр цәәтл мал далдлх керг. Деед хотна улс эврә малан көөһәд хәрх болв. Наадксинь тууһад Ик Шарадын саласар орулҗ далдлтха гиҗ Баазр һурвн кү һарһв.

Баазрин улсас негл күн һартан шав авсн болҗ һарв. Эн болад, залус малан тууһад һарв. Цергә улс мотоцикл унҗ авад, шавта күүһәр хаалһ заалһхар, суулһҗ авад, ниргүләд гүүлгәд һарад одв.

— Хаалһар бичә йовтн, — гиҗ эднд Баазр келв. — Өвстә һазр бәртн, хаалһ һардгоһар.

Аш сүүлднь эврә улсан дахулад Баазр хәрв.

Баазр эдн хар дүңлә хәрҗ ирәд, күн болһн тарад һарв. Мотоциклтә ирсн көвүд, шавта улсан суулһҗ авад, дора һазр хәләһәд йовҗ одҗ.