Найн зурһадгч бөлг

Салькна Анҗа Тең деерәс орһҗ ирәд, хәрү цергтән одсн уга. Күмин шар хулс темцҗ. Тенд бас тиим әмтнлә негдәд, нүүҗ йовсн мал көөһәд, тона бәәҗ икәр байҗҗ. Ода Анҗан хаша дотр зу һар хөн, һуч һар үкр бәәнә. Һанцхн саадгнь арв һар үкр. Анҗахн ода өдр болһн әрк нерәд, кишгнь ирәд, киимнь һолиҗах улс болҗ һарчана.

Үүнә «нәәҗнр» — ода әәмгин полицд орсн бәәнә.

Тедн дотр Тевкә йовна, хөөнәс орһад хәрҗ ирсн Арвн чигн теднә зергләнд.

Ирсн «гиичнр» тоохар Анҗан улс адһв. Тарһн гидг һунҗ алад, сурһулин (школын) герт салдсмудт хот келгв. Офицер ахта ик ямта улст салу хот белдв.

Хот болсн цагла Анҗа Алтмад ирҗ зәңглв. Офицер, Алтма, багш һурвн Боолстин ахлачин ик өрәд сууһад, күр кеҗәҗ. Офицер Алтма хойр немшәр күүндәдл бәәнә, багш эркән эргүләд, уха туңһасн болад сууна. Хая-хая Алтма багш тал хәләһәд орчулҗ өгнә.

— Немш офицерин зергәс цегән уха манд зааҗана, — гиҗ эн эклв. — Хүүвин йосн хуурсн, шин йосн батрсн. Большевик улс арһнь тасрад, зулад Урал хәләһәд һарч йовна. Тер тускиг әмтнд цәәлһх керг. Хальмг улс дурндан бәәтн, малан өсктн, нүүх саната улс бәәхлә, нүүһәд чигн бәг. Мел кезәңкәрн бәәтн.

Түүнә хөөн офицерлә дәкн күүндҗ оркад, хәрү багшт орчулҗана:

— Офицер зәрлг болҗана: ода дәәнә хату-мөтү цаг. Немш церг күүнә һазрт йовх, хаалһ холдсн. Тер учрар немш цергт дөң-нөкд болхиг сурҗана. Дөң-нөкд болҗ юмб? Церг идх-уух. Нань юмн керг уга.

Дәкн бас «гиичлә» хойр-һурвн амн үг күүндҗ оркад, Алтма цәәлһв:

— Немш церг Улан Цергин уңгднь күрч йовна, — гиҗ офицер келҗәнә. — Тер учрар хотн болһар церг бәрәд суудг арһ уга. Тегәд эврә әәмгдән полицәр бийдән харул бәрҗәтн гиҗ гиич келҗәнә.

Багш келсн үг соңсад, тодлҗ авад, дотран ик байрта, намчлҗ мөргәд, толһаһан гекәд, ам аңһав:

— Тиимл болтхал, тиим. Манд ик байр. Цагнь ирхлә цасн деер түүмр шатна гидг. Мел үннҗ. Хөрн җилдән бәәсн Хүүв али, угалм. Хамхрад хуурвш. Алтма чи өөркдән кел: хальмг улс немш цергт ханлт өргҗәнә ги.

Алтма багшин келсиг орчулҗ өгв. Офицер ханлт өргҗәхән медүләд, толһаһан гекв.

...Анҗан авч ирсн, хот белн болсна туск зәңг соңсад, залус бослдв. Полицин ахлач өмннь гүүһәд, дарук өрән, үүд секәд, һаран деләд, орхиг сурв. Тенд ик ширә деер хот-хол тәвчксн, белн бәәҗ.

— Хаалһд йовад ирсн улс, — гиҗ Анҗа келв. — Ундасч, өлсч йовхт. Хот эдлтн.

Залус орман эзләд суулдв. Дарук, сурһулин (школын) хот уудг герт немш салдсмуд белдсн халун хот ууҗ бас гесән цадхҗ авцхав.

Маңһдур өрүнь бас хот-хоолан ууҗ авад, немш церг бийән бедрв. Курт Гельмут гидг немш офицер Боолстин заллтд орҗ ирәд, ик ширән ард суусн ахлачиг үзәд, һаран өргҗ дәәнәһәр мендлв. Алтма босад, барун һаран өмәрән хаяд «Хайль Гитлер»! гиҗ хәәкрв. Офицер сул уга, зогсн бәәҗ, ардан дахлдҗ йовсн баахн шар салдс зааһад, келв:

— Әәмгин ахлач! Бидн ода эврә кергән көөһәд, өмәрән йовх болҗ бәәнәвидн. Болв, дав деер, мана даалһсн даалһвр күцәтхә гиһәд, нег машин церг үлдәҗәнәв. Теднә толһач фельдфебель Ганс Вайнер. Фельдфебель тана әәмгт мана комендант болҗ үлдҗәнә.

— Тадн бас эргәд ирәд бәәхговт, — гиҗ гейүрсн бәәдләр Алтма келв.

— Цергә төр, кен медхв. Цол харһхла ирәд чигнь бәәх.

Офицер һаран өргҗ мендләд, хәрү эргәд һарв. Ардаснь комендант староста хойр бас дахлдв.

Һазаран һарад ирхлә, дерәлдәд зогсад орксн машидин барун талнь Анҗан полицин баг мөрдиннь хазарин уудас бәрсн, барун һартан цаһан кенчр боосн, бас дәәнәһәр дердәлдв.

Офицер машиндән орад суув. Дарунь наадкснь бас машин деерән һарлдв. Мотоциклтә улс моторан тарҗңнулад, хошад-хошадар зергләд, дорд үзг хәләһәд һарв. Ардаснь офицерин машин көндрв, дарунь салдсмуд суусн нег ик машин бас. Дор ормдан үдлдсн машинә өөр зогссн салдсмуд, һаран дайлад үлдцхәв.

Цүврәд һарад одсн машид үзәд, Алтман элкн урсад бәәв. «Намаг һанц бийим хайчкад, эдн әрлхий?» — гих ухан үүнд орв. Теднә машин дотр сууһад, теднлә

хамдан йовхла байрта-бахта юмн. Зуг эдниг йовҗ одхла, һанцхарн үлдхиг санад оркхла, көлин чинән алдрад бәәв.

Дердәлдәд зогсчасн полицай улс үзәд, Алтма дотран санв: «Хулхач, худлч Анҗа ахлачта болхла, наадкстнь ямаран амтн бәәхв. Бас тиим хамгнь цуглрсн». Ода деерән негл нәәлх, иткмҗтә күн гиҗ хурла багшин тускар ухалв. Яһдг болвчн, харчуд ода бийнь багшиг күндлнә.

Машитә церг йовулҗ оркад, Алтма тал, Боолстин ик өрәд, полицин ахлач орҗ ирв. Йосан һар деерән авсн улс, төрән хәләх болҗ һарчана. Түрүн төр болҗ — әмт зәәнрүлх, — тоолгдв. Альк герт кениг орулхан хойр ахлач күүндҗ авв, Немш церг, комендатур сурһулин (школын) герт бәәх. Әәмгин заллт бәәх гер йирин эврә, эртәснь белдсн.

— Җимбә багшт хурл секх гер кергтә биший, — гиҗ Алтма соңсхв.

— Хамтрлңгин (колхозин) хуучн заллт бәәсн көк хала деевртә гер хурлд зокхмн, — болҗ полицай хәрү өгв.

Тернчн зөвтә болҗ һарв. Аш сүүлднь Алтма бийиннь тускар медүлв.

— Та санаһан бичә зовтн, — гиҗ Анҗа эклв. — Тана гер белн. Эмчин әңг бәәсн гериг хотна гергд арчад, уһаһад бел кеҗәнә.

— Сән, — гиҗ келәд, Анҗа тал дәкн хәләв.

Анҗа докъя медв. Тернь иим учрта бәәсмн. Өмн сар нуувчинәр ирхдән Алтма Анҗа хойр харһҗ күүндәд эвтән орсмн. Тендәс, деерәс орҗ иртл, цугтынь бел кех болҗ Салькна Анҗа амн үгән өгсмн.

Тер үгән күцәһәд, Алтмад гиһәд көөһәд авч ирәд, хотна улсар хәләлһҗ бәәх зөвәр мал-гер хоршсн бәәнә: хөн, үкр, мөрн. Хойр зеерд мөр татсн тачанк тергн бас белн, цаган күләҗәх. Дәкәд нам... Ламхатна хотна барун ар захд, бичкн шавр герт белвсрсн бальчхр шар бер бас күләҗәнә. Эртинә ирхдән Алтма эн герт бүгҗ-бултҗ бәәсмн.

Алтман хәләцд хәрү өгч, сансн ухаһинь байрлулхар, Анҗа эклв:

— Ахлач, санаһан бичә зовтн. Күүндсн хамг күцлә. Эндр гер белдәд, цеврлчкх. Эн сө гер бүл, малтн нүүҗ ирх. Маңһдур өрүн Боолстин һаза хойр зеердиг татсн көвклзәд бәәдг көшүртә тачанк тергн ирҗ зогсхмн.

— Ханҗанав Анҗа, ханҗанав. Йоста үгдән күрдг залу бәәҗч.

Алтма босад залун һар авч батар атхв. Иигәд зогсч бәәтл немш комендант Ганс орҗ ирв. Хойралань дәкн мендләд, өөдән һарч сууһад, келв:

— Манд өдр чиләһәд суудг арһ уга. Дәәнә цаг, эврән медә бәәнәт. Кергән өтрлх зөвтәвидн.

— Юуһар эклий? — болҗ староста немшәр сурв.

— Кех, күцәх төр дала. Зуг тедн дотрас немш цергт хот белдхәс давунь уга. Мал кергтә, мал. Цуглулҗ авад, тууһад, немш штабд күргх заквр бәәнә.

— Староста полицин ахлачд комендантын келсн үг орчулҗ өгв.

— Мал кергтә болхла, цуглулад авх. Дала күнд төр биш. Колхозин, хүүвин ахун мал һазр бүтәһәд йовна.

Алтма полицайин келсн үг немшт орчулҗ өгв.

— Гут, гут, — гиҗ тернь байрлв. — Үдин хөөн би салдсмудан йовулнав. Пан полицай бас тедниг дахад, нөкд болад, тууһад авад иртхә.

Дарунь өндр шар салдс орҗ ирв. Түүг сәәчүдлә таньлдулв. Эн салдс баһ-саһар орсар меддг бәәҗ. Машитә церг толһалҗ йовх болҗ һарчана. Комендант

өөрән тавн-зурһан күүтә әәмгт үлдх болҗ һарчана.

Тиигҗ күүндәд, немш цергин түрүн даалһвр күцәхәр Салькна Анҗа сайглад һарад одв.

Удл уга, ахлач мөртә полицаймудан дахулсн, Боолст тал күрәд ирв. Дәкн комендант, староста, полицин ахлач һурвн, харһҗ күүндәд, өөрхн бәәсн мал-гер эврә гиҗ санад, холас эклх болҗ шиидцхәв. Тер шиидвр күцәхәр немш салдсмуд машин деерән сууцхав, теднд хаалһч болтха гиһәд, Тевкәг хамднь суулһв. Деед хот хәләһәд һарсн машинә ардас, Анҗан полицаймуд мөрдән хатрулад һарцхав.

Шүрүн хатрлар йовсн бийнь мөртә улс ард үлдв.

Машитә церг Деед хотнур асхн үдлә орҗ ирв. Толһач болсн өндр шар энд-тендән харвад йовв. Хотна зүн өмн бәәсн салан амнд кевтсн зөвәр олн үкр үзв.

Хотна барун захд бәәсн, өмннь хамтрлңгин хөн бәәрлдг өвсәр кесн баста саран өөр салдсмуд машиһәрн ирҗ зогсв. Хойр һурвн күн машинәсн һәрәдәд буув, теднтә Тевкә бас. Наадкснь автоматыннь чавг деер һаран тәвсн, машин деерән сууһад үлдв.

Толһач көвүн Тевкәд келв:

— Эдниг дахулад, тер кевтсн мал тууһад авад иртн.

— Яахмб хург кехм бишв? — гиҗ Тевкә сурв.

— Ямаран хург? Үзгдсн хамгинь цугтынь тууһад авад иртн.

Салдсмуд мал тал һарв. Ардаснь Тевкә әкрмдҗ дахлдв. Хотна нег өвгн көвүн хойр өөрнь хатрлдв.

— Тевкә эднлә чи юмбч? — болҗ өвгн зегшв.

— Хаалһч болҗ йовнав.

— Эднч юн гив, яахар бәәх кевтә?

— Немш цергт хот кех мал цуглулҗ йовна.

— А, нам гиһит.

Өвгн көвүн хойр зогсл уга хатрад, өмнән йовсн немш салдсмудыг күцәд ирцхәв. Гүн сала дотр бәәсн боодгас усан ууҗ авад, серү дахад үкр мал эрг деер һарч ирәд, сүүдрән хәләһәд, идг тал цүврәд һарад ирв.

Зәрмнь кевтртән кевтә, цөнь усн тал орлдв. Салдс көвүд малд күрәд, хотн тал эргүлв. Хойрнь боодг тал һарв. Өвгн көвүн хойр зогсл уга гүүлдәд, боодг деер ус ууҗасн үкрмүдиг цааранднь көөһәд һолур орулхар седв. Зәрмнь эвт орад, харҗ деерк хаалһар хатрад һарад одцхав.

Зәрмнь иҗлән дахх санаһар, күүнә седкл дахҗ өгл уга, хәрү һарч гүүлдв.

Эднлә көөлдәд, хәрү эргүлҗ йовсн көвү үзәд, салдсмуд хоорндан хәләлдв.

— Стой, зогс! — болҗ негнь хәәкрв.

Көвүн түүг соңсл уга, улан һалзн үкриг өмнәснь үргәһәд, цааран көөһәд һарв. Өвгн ик хол биш алг цоохр үкр хәрү эргүлв.

— Стой! — болҗ салдс дәкн хәәкрв. — Стой!

Немш салдсин һанцхн меддг орс үг тер бәәҗ. Өвгн үкрән хайчкад хәрү эргв. Көвүн немшин үг соңсл уга, улан һалзниг һол тал көөһәд һарв. Салдс, бууһан сумлад, дәкн хәәкрв:

— Стой, стой!

Хара бишинь медәд, өвгн хәәкрв:

— Эрднь, хай түүгән, хай!

Эрднь көвүн эврәннь улан һалзн үкрән яһад болвчн далдлх уха зүүсн, күүнә үг соңсл уга, үкрән көөһәд, гүүһәд йовв.

Генткн өвгнә толһа деегүр «та-та та» гисн ә соңсгдад, автоматын сумн аһар сиичәд һарад одв. Хәлән гихлә, Эрднь көвүн өвдглҗ сууһад, һазр элкдәд бәәв.

Өвгн зогсчасн ормасн һарч гүүһәд, һазрт кевтсн, улан цусан барҗах ачан өргҗ авад, хәәкрв:

— Шулм! Ха! Намаг бас ал!

Өөрән күцәд ирсн Тевкәг, немш цергч, тер үкр көөһәд авч ир гих докъя өгәд, хәрү цухрад, мал тууһад һарв.

Өвгн цуста ачан өрчдән шахсн эдниг харав:

— Хаалһчн ахр болҗ, хар толһачн көлврг! Идсн махнчн хорн болҗ, улан цусар шеех бол! Эврә элгн-садарн шар орн-нутгарн уңг тасрх бол!

Өвгнә харал Тевкән чикнд хадгдад бәәв. Болв, немшин даалһвр күцәһәд улан һалзн үкриг хәрү эргүләд, иҗлднь күргәд авч ирв.

Наадк салдсмуд машинәсн бас буучксн, басин ам секәд, нөкд боллдад, ирҗ йовх мал көөҗ орулад баслад оркв.

Хотна улс ода ирҗ то-күүһинь аңхрҗ йовна. Бәәсн зөөр баслад авчксн, арһ тасрад, хотна улс хурад ирҗ йовна. Эмгд, күүкд улс, хойр-һурвн өвгд, бичкдүд маши төгәләд зогсв.

Тедүкн толһалҗ йовх салдс Тевкә хойр күр кеҗ зогсчана. Хотндан тоомсрта Мөндр өвгн эдн тал ирәд келҗәнә:

— Халун цаг, хаалһд йовсн, герт орад, ундан хаңһатн.

Тевкәг орст орчулҗ өгхлә, салдс:

— Гут, гут! (Сән! Сән!).

Мөндр өвгн гер талан һарв, ардаснь хойр немш Тевкәтә һурвулн орҗ ирв.

— Хөвтә улс бәәҗт, белн хотла харһад бәәвт, — гиҗ герин эзн зуһудҗ гүүв.

Залусин өмн болсн мах, бортх әрк тәвәд оркхла, гиичнр зөвәр байрлсн бәәдл һарад бәәв.

— Угатя хотн, — гиҗ Мондр өвгн эклв, хошад-неҗәд үкртә. Тәрәнчн уга, темснчн уга. Иддг-уудг, өмсдг-зүүдг, унтдг-кевтдгән малас авдг улсвидн. Бәәсн зөөрм бидн — мал. Нань юмн уга. Хәрнь, тадн йосна улст, мана зөв бас меддтн.

— Гут, гут! — гиһәд немш толһач әркән зооглв. Әрк махн таасгдҗахнь, эс гиҗ өвгнә келсн үг таасгдҗахнь, медгдсн уга.

— Хәрнь, танд, йосна улс гиһәд келҗәнәв, — гиҗ өвгн цааранднь соңсхв. — Дән-даҗг. Цергә улст хот кергтә. Тер учрар кедү толһа кергтәһинь тадн келтн, бидн дундан зөвшләд, күцәҗ өгнәвидн.

Минь эн цагла автоматын, бууһинь хасн дун соңсгдв. Өндр шар өөрк салдсан босхад, юн болҗахинь үзтхә гиҗ йовулв.

Мал бәәсн бас салдсмуд төгәләд зогсч. Өөрән бичкн күүкән дахулсн маштг шар бер өмәрән, басур орхар зүткв. Бас дотрас яалад-яхлад кевтх күүнә ә соңсгдв. Тиигн гихнь, өмннь хамтрлңд нертә саальч йовсн Булһн эмгн, эврә үкр үзәд, басас көөҗ һарһхар седҗ. Түүг немш салдс хаһад унһачкснь эн болҗ һарв.

Шар бер, эмгнә күүкн, экдән күрхәр зүткв. Бичкн шар салдс бууһан зөрүлчкәд орулшгоһар седв. Бер бууһинь цокҗ хаҗилһәд, күүкнәннь һаринь тәвл уга гүүһәд, шавтсн экдән күрч йовхла, ардаснь «та-та та» гисн дун соңсгдв, һазр элкдәд бер киисв. Бичкн күүкнь ууляд, хәрү эргхәр седв. Немш автоматын сумн күүкнә цогциг өршәңгү уга буучад хойр әңгләд хайчкв.

Эдү мет йовдл һаза болҗаҗ. Немш салдс хәрү ирәд, толһачтан юн болҗ бәәхинь эврәһәрн келҗ өгв. Соңсч оркад, өндр шар орсар келв.

— Ничего.

— Юн гинә? — гиҗ өвгн сурв.

— Гем уга, — гиҗ Тевкә орчулв.

— Ода тегәд, кедү мал кергтәв? — болҗ өвгн дәкн сурв.

Тевкә немшт орчулҗ өгв. Тернь келв:

— Кедү болна, болснь мана. Мана церг чидлтә, Улана Цергиг тараһад хайҗ орквидн. Мана дурн. Зуг тадн цугтан немш цергт дөң-нөкд болх зөвтәт. Немш

цергин өмнәс хәрү үг келсн күн халун сум өврлх зөвтә. Мана йосн тиим. Мана өмнәс күн бичә ам аңһатха.

Һаза мөртә улс ирәд бууҗ йовхнь соңсгдв. Анҗа орҗ ирв. Мендләд, суув. Эзн залу ааһд әрк кеһәд, бәрүлв. Немш толһач генткн босад, орсар келв:

— Болх, болх! Цаг бачм болҗана. Нарн суухдан өөрдҗ йовна. Үкс гиҗ Боолстд күрхм.

Босад һарч йовад. Анҗад закв:

— Полицаймудчн альд бәәнә? Эн хашадк мал көөһәд йовхмн.

Анҗа амн зуурм әркән ууҗ авад, адһад ардаснь һарад одв. Ардаснь дахад һарч йовсн Тевкәг зогсаһад, Мондр өвгн шимлдв:

— Мел арһ угай? Мөңгн-теңгн эднд кергтә болвзго?

— Арһ уга. Йоснь эврәннь һарт. Худг деер нег бичкн көвү хаһад алчкв, һаза бас цусн асхрсн болх. Одак автоматын ду эс соңсвт?

— А, хәәрхн, дәрк, дәрк. Иим йосн-һосн уга, өршәңгү уга улс гиҗ эдниг кен медлә.

Удл уга мөртә полицаймуд хотна үкриг хавсрад көөһәд һарв. Тедниг иткл уга, немшнр, полицаймудан хойрнь машин деер суулһад, хойр мөринь эврә, немш салдсмудтан унулад тәвв.

Зөвәр мал зааград одхла, үлдсн салдсмуд машиндән суулдад, көндрәд һарв.

Көөгүлин малыг күцәд ирдг болвчн, машин түүг давҗ һарчахш. Эдн зогсад, мал зөвәр йовулҗ оркад, ардаснь күцәд, бараһинь харад йовна.