Найн тавдгч бөлг

Мал-герән, әмтән нүүлһҗ оркад, деерәс йовсн улсин зәңг соңсад, Баазр бас бийән белдв. Асхн мөрәр һарч йовад, Тачин Царңга хотнд күрәд, сөөнь бийднь үзх улсан үзәд, күүндәд, амн үгән авлдад, гертән өрүн өмн хәрҗ ирв.

Маңһдур өдртнь өдрин дуусн гертән бәәв. Үдин хөөн үснә тасг (ферм) деер мал хәрү күрч ирсн зәңг соңсад, мөрән тохҗ авад, хатрулад һарв.

Тасг (ферм) деер малан ээрчксн Мөңкт үзгдв. Дүүцә ахта малчнр үс цокдг өрәд сууцхаҗ. Зөвәр уурта йовсн Баазр эднә муурсн чирә үзәд, номһар сурв:

— Юн болвт? Яһвт?

Мөңкт һаран завдад:

— Эңдән фашистнр. Өмәрән таслад һардг арһ уга болад бәәв.

Герин һаза зогсчасн тергнә өөр зогсад, хойр залу хүүвлв. Мөңкт йовсн йовдлан цәәлһв. Тавн һашу давад немш церглә харһсан келв. Түүнәсн өмәрән җисүләд, Әәдрхн тал хаҗих саната йовҗ. Одсн һазрт эңдән немш церг. «Улан малч» хүүвин ахун сул һарсн мал бас хәрү эргҗ.

— Үлмҗ яһҗ кевтә, Үлмҗ? — гиҗ Баазр сурв.

— Һатлад һарсн бәәдлтә. Зәңг соңсгдсн уга. «Улан малч» хүүвин ахун түрүн нүүснь бас һатлад һарсн бәәдлтә. Зуг ора һарснь манла әдл хәрү нүүҗ аашна.

— Ода яахмб энчн? — болҗ Баазр зөвәр үүмәд сурв.

— Тасгт (фермд) бәәлһҗ болшго, — гиҗ Мөңкт хәрү өгв, — Немш ирхләрн цугтынь тууһад авад йовҗ одх. Әмтнд хувахмн. Тасгин (фермин) улс хуваҗ авад, хәрг. Яһвчн тенд толһа бүтн болх. Хөөннь мана йосн хәрү ирхлә, цуглулад авхд амр.

— Чикәр келҗәнәч, — гиҗ Баазр хәрүцв. — Тиигхлә өтрлх керг.

Хойр ахлач малчнр тал ирәд, цугтынь цуглулҗ авад, хург кев. Баазр дәәнә һалын аслт цәәлһв. Немш церг өөрдәд күрч ирсәр келв. Приютн селәг, Көвүд әәмг авчксн болҗ һарчана. Эндр-маңһдур нааран орҗ ирх. Теднә өмнәс дәәллдҗ йовсн Улан Цергә улс Ик Буурл хәләһәд цухрҗ йовх зәңгтә.

Төр тиим болсар, мал хәрү күрч ирсн учрар, түүг тасгт (фермд) бәәлһҗ болшго гиһәд, Баазр келв:

— Тадн цугтан мана хамтрлңгин (колхозин) улст. Бидн таниг ик гидгәр иткҗ бәәнәвидн. Тегәд, мини келх үгм: эн хамтрлңгин үкр малыг эврә саадг-саадг багар таслад-тууһад хәртн. Асрад, хәләһәд, хәрү мана йосн иртл толһа бүтнәр хадһлх кергтә.

Буру гиҗәх күн һарсн уга. Зуг, тенд өрән булңд, хәәкрәд күүкд күн уульв. Эн Дүүцән дун болв. Ода яахв, үүнәчн зөв. Эврә хойр һарарн туһласнь авн асрад, үкрт күргәд, өскәд, босхад авсн мал, ода салькнд ниссн теегин хамхул болҗ һарчана.

— Нә. болҗ. Дала уульдан-шууган керг уга, — гиҗ Мөңкт келв. — Цаг бачм, үкс гих учр. Эндр сөөнь бийднь гертән күрх улст.

Әмтн һарлдад, адһлдв. Саальчдан дассн саадг баг үкрмүд салһад тууһад һархд ик күнд биш. Зуг күн болһна элкн мошкрад бәәв. Кесг олн җил хамтрлңдан бәәһәд, оларн көдлдг дасад, кишгтә-нертә бәәсн улст, ода дәкәд хәрү ирҗ салу — неҗәдәр бәәнә гидг икл зовлң болҗ һарчана.

Саальч, туһлч улс эврә-эврә малан тууһад һарад одв. Тасгин бас дотр арв һар улан үкр үлдв. Эднь Дүүцән бийдән үлдәсн мал. Ик үстәһәснь йилһәд үлдәҗ авад, адгтан эднь хамтрлңд олз болдм болвзго гиҗ тасгин (фермин) ахлач тоолв.

Мөңкт мөрдән татхар седв. Баазр келв:

— Асх күләтн. Герлтә цагла танд әәмгт орҗ ирҗ болшго. Сөөдән иртн.

Хойр залу дәкәд онцлдад күүндв.

Баазр эндр күцәх кергән келҗ өгәд, дав деер Мөңктиг хот темцтхә гив. Тачин Царңд кенлә күүндх, кениг иткхинь цәәлһҗ өгв. Удл уга, мөрән унҗ авад, Баазр Боолст хәләһәд һарв.

Асхн бүрүллә гертән ирҗ бууһад, Дуся Сарң өвгн хойриг Баазр дуудулв. Ток деер бәәсн буудян тускар Баазр соньмсв. Әмтн зөөһәд авч одсар өвгн келв.

— Сән, — гиҗ Баазр эклв. — Дуся, хадгдад уга ямаран ик тәрән бәәх кевтә?

— Арвн тавн, хөрн гектар үлдв, яһв.

— Эндр-маңһдур немш орҗ ирн гиҗәнә, тер учрар урһа тәрәг шатаҗ әгрәх кергтә.

— Юн, юн? — болад Сарң өвгн ормаһад одв.

— Шатахм гинәв. Немш ирхләрн, хадулад, буудя һарһад авчкх.

— Дәрк, дәрк, эврә һарар тәрәд, урһаһад авсн тәрәһән яһҗ шатахв! Килнц болх, — гиҗ өвгн эврәһән келв.

— Тернь-терл. Медгдә бәәнә. Болв, хортн орад аашналм, — болҗ Дуся үгд орлцв.

— Таднд тер тәрән харм болҗану? — гиҗ Баазр шүрүлксн бәәдләр келв. — Немш церг ирәд, тер буудяг цокулад авхла, кенә чидл немн гиҗәнә? Манай? Теднәй? Теднә. Теднә чидл немхд бидн дөң-нөкд болхмб?

Уга! Тиигхлә төрин хаһллт юундв? Шаталһнд! Эврә һарарн шатахмн. Немш церг мана орн-нутгин өрәлинь гишң шатаһад хайчкҗ. Кедү балһсн, кедү селән шатв? Кедү тәрән, кедү үүлдлңгүд, электростанц шатв? Тоолҗ — то күршго.

Бидн теднд бас чадс-чидсәрн хоран күргхмн. Умш буудя үлдәхмн биш. Үлдсинь дор ормднь шатахмн.

Хәрү цокҗ келдг үг уга болад, өвгн һурниһәд суув.

— Та, Сарң, чадшго болхла, үлдтн. Дуся, бидн йовий. Сөөнь бийднь шатаҗ хуурулхмн.

Баазр Дуся хойр бедрәд һарв. Ардаснь арһул өвгн бас дахлдв.

Харңһу сө, хавтхар дүүрң хустгта хойр күн барун өмн үзг хәләһәд, тәрә темцәд һарв. Ардан дахлдҗ йовсн өвг үзәд, зогсч күләһәд, Баазр сурв:

— Та бас йовнт?

— Бас.

— Тиигхлә хустг бәртн. Һурвн үзгәс шатахмн.

Хадгдад уга тәрән тал ирәд, хамтрлңчнр әңгрәд, һурвн үзгәснь һал өгв. Халун нарнд болад, өгрәд бәәсн тәрән «пард» гиһәд, һазрин тос асхсн әдл, падрад бәәв.

Сөөнь өрәллә һазаран һарсн улс теегин түүмр үзв. Һалын заль падрад, ик деегшән һәрәдәд, теңгрт күрх санаһар дәрвкв. «Мууха аюлв, дәрк! Мууха аюлв! Тәрә, буудя шатадг цаг бас ирдгҗ», — гиҗ кесгнь ухалҗ, толһаһан зәәлв.

Баазр ахта улс герүрн өрин өмн хәрҗ ирцхәв. Хәрүдтән эдн зөвәр таарад күүндцхәв. Сарң өвгнлә йирин өмннь үгцәтә бәәсн, Баазр Дусяд келҗ йовна:

— Кемрҗән кергтә болсн цагт, Сарң-авһ тал ирх керг. Талын улсла бичә шальшад бәәтн.

— Медә бәәнәв, — болҗ Дуся келв. — Бичкн бишв. Кен цааран, кен нааран һаңхҗахиг медә бәәнәв. Ам алдхн угав.

— Тегәд чигн чамд келҗәнәв.

Хотна захд ирәд, һурвулн зогсч оркад, һаран авч чаңһур атхад, салад, хәрлдәд һарцхав.

Баазр гертән ирәд, хувцан тәәлҗ хаяд, бийән уһаҗ авад, цевр хувц өмсч авад, мөрән тохад, йовхдан белн болад оркв.

Тарһа залуһан үдшәхәр бедрв. Өцклдүр эдн кесг күүндлә, дав деерән хотнд бәәхән залу соңсхла. Күн сурсн цагт хот эргәд аль хәәҗ одла гиҗ, келх болҗ гергн тодлла.

Өрүн хар дүңлә Баазр герән зөв эргүләд, хар күлгән хатрулад һарад одв.

Немш церг маңһдур үдлә орҗ ирв. Чолутын ар зо деер немш цергин өмнәс бослдад, улан цергчнр зөвәр дә кеҗ. Өрәл өдр дәәллдәд, тавн-зурһан маши шатаһад, цергчнртнь хоран күргәд, чидл баһ болад, манахс цухрад, Ик Буурлд бәәсн церг талан һарч. Немш цергин ик зунь тедниг көөлдәд йовҗ одҗ. Зуг арв һар мотоцикл, нег гиигн машин, салдсмуд суусн хойр ик хар машин Манҗихн әәмгүр орҗ ирснь эн болҗ бәәдгҗ.

Толһад йовсн мотоциклтә улс пулеметарн хаһад, ик-ик гермүд эргәд һарч ирәд, зәрмнь Боолстин заллтд ирҗ зогсв. Өмн бәәсн ик халцха деер машид бас ирҗ зогсцхав. Бичкн машинә үүд салдс гүүһәд тәәлв. Өмнәснь немш офицер һарч ирв. Ардаснь дахлдад һарч йовхнь Алтма болҗ һарв.

Эн хойриг зогсч бәәтл, гер дотрас һарч ирәд, мотоциклтә цергин толһач офицерт нег үг келв. Немш офицер өөрән зогсчасн Алтмаһас сурв:

— Юн улсв?

— Мана улс. Байрлад, таниг тосч йовна.

Офицер һаран завдв. Мотоциклетин толһач гүүһәд йовҗ одв. Хәрү һарад ирсн толһачин ард һурвн күн цувад оркҗ. Дунднь шаҗна хувцан өмсәд, кеерәд

орксн Җимбә-эмч йовна. Барун һартнь эркн өлгәтә, хойр һарарн намчлад мөргҗ йовна.

Эмчин хойр талнь Салькна Анҗа Тевкә хойр хальмг бүшмүд өмсәд орксн йовна. Анҗан һарт цаһан мөңгн донҗг, Тевкән һарт цаһан мөңгн цөгцс. Офицер Алтма хойр тал өөрдҗ ирәд, эмч гекҗ мөргв, хойр залу гүүнә чигә кеһәд, гиичнрт бәрүлв.

Офицер Алтма тал хәләв, тернь цәәлһв:

— Хальмг улст цаһан идәнәс үнтә юмн уга. Тер учрар маниг цаһан идәһәр тосчахнь эн. Цаһан идә амссн күүнә хаалһ цаһан болдг. Алдр чидлтә немш цергин хаалһ цаһан болтха!

Иигҗ келәд, цацл цацад, Алтма чигәһән эдлчкв.

Түүг хәләҗ оркад, немш офицер инәһәд, сөңгән өргәд, бас йөрәл тәвв:

— Улана йоснд, большевик улст заргдад мухла болҗасн хальмг улсиг гитлерин церг сулдхҗ бәәнә. Тадн, хальмг улс, теегт дурта улст. Танд немш церг зарлҗана: эврә теегтән дурндан бәәтн, элвгәр малан өсктн, эргәд теегәрн нүүһәд чигн бәәтн.

«Альх таштн», — гиҗ Алтма келв. Тосчасн улс альх ташлдв. Офицер идәг амсад, хәрү өгв.

Тосч ирсн улс хәрү эргәд һарцхав, ардаснь гиичнр дахлдв.

Анҗа гүүһәд үүд татч тәәлв. Офицер Алтма хойр Боолстин ик өрәд орад ирцхәв.

— Әәмгин ахлач, тана хораһитн (кабинетитн) кезәңк кевәрнь тохнявидн, — гиҗ Анҗа геглзв.

Алтма кезәнә сууҗ дассн өрәһән хәләһәд, кезәңк кевтнь тохньсинь үзәд өөрк гиичдән келв:

— Намаг әмтн мартад уга бәәҗ. Эн хораһан (кабинетән) үлдәһәд хөрн җил болҗанав. Болв, ода хәрү ирхдм мана олн бел кечкҗ.

— Таниг әәмгин олн одачн күндлә гидгнь эн, — гиҗ офицер дөңнв.

Ииглдә бәәтл энд тендәс әмт цуглулад авад ирснь үзгдв. Әмт цуглулҗ йовхнь Анҗан «нәәҗнр» болҗ һарв.

Боолстин өндр давшур деер ик ширә тәвәд, һурвн сандл тәвҗ Анҗа делсв. Тер ширән ард немш офицер, Алтма, Җимбә-эмч һурвн ирҗ суув. Хойр талнь Анҗа Тевкә хойр дердәлдв.

Олн дотр зогсчасн Сарң өвгн өөрк улстан шимлдв:

— А, дәрк, Алтматн хәрәд күрч ирҗ.

— Анҗа үүнд юмб? — гиҗ зәрмнь өврв.

Тедүкн зогсчасн баахн цергчиг дуудҗ авад, үг келәд, немш офицер босв:

— Манҗихнә олн, — гиҗ эн эклв. Зөвәр сән орс келтә көвүн, офицерин келсиг орчулв. — Гитлерин күчтә церг Улан Цергиг каачад, арһинь таслад, Хүүвин йосиг хольвлад, мухлад бәәсн олн-келн улсинь сулдхҗ йовна. Тер дотр, таниг, теегәр нүүҗ дассн авъяста хальмг улсиг нег үлү. Тадн, хальмг улс, кезәнә-кезәнәһәс нааран сул сәәхн бәәҗ дассн улст. Тадниг Хүүвин йосн нүүдгитн таслад, мал-геритн тараһад хайчксн юмн. Хәрнь, тадн, хальмг улс! Эндр өдрәс авн эврә хуучарн бәәҗ чадҗанат. Малан өсктн, дурндан, сансарн бәәтн.

Әмт зөвәр эргүлҗ хәләҗ оркад, немш офицер цааранднь келв:

— Эндр өдр Манцин кецә Манҗихн әәмгт Хүүвин йос хольвлҗ хаяд, немш цергин нерн деерәс уул хальмг йос хәрү тогтаҗанав. Йосн бәәхлә, ахлачнр бәәх зөвтә.

Тер учр деерәс әәмгин ахлачд, танаһар келхд, манаһар келхд, әәмгин староста болтха гиҗ Банов Алтмаг шиидҗ бәәнәв.

— Зөвтәй?

Күн ду һарсн уга.

— Әәмгин полицин ахлачд Сальканов Анҗа шиидгдҗәнә. Әәмгин багш болтха гиҗ Җимбә эмчиг эрҗәнәвидн.

Орчулач цугтынь цәәлһҗ өгв. Полицин ахлач Анҗа өмәрән һарад келв:

— Ханлт, ханлт өргтн! Альх таштн.

Бийнь экләд ташв, дора зогсчасн «нәәҗнр» бас ниргҗ ташлдв.

Иигәд Манҗихнд Хүүвин йосн хольврад, немшин йосн тогтсн болҗ һарв.

Немшнр ирҗ буухд дала күн хурсн уга. Болв, энд-тенд зогсад, хара биш улс «гиичнр» тослтыг үзҗ, хәләлдв. Алтма немш офицерлә немшәр күүндәд бәәсиг

соңсад, зәрмнь икәр өврлдв.

Зуг эн өврх төр биш билә. Банов Алтма кезәнә бәргдҗ туугдад, Сиврт күрсмн. Тенд тавн җилд сууһад, сулар бәәдгт һарч. Түүндән хойр җил бәәһәд, әмт дасхҗаһад орһад һарч. Хальмг теегт ирәд, дәәнә өмн хойр-һурвн җилд яшалтинск улусин Немхагинка гидг селәнд бәәршлҗ. Эн селәнд ики кезәнә эврә һазрас тарад нүүҗ ирсн немш улс хамтрлң кеҗ көдлҗәсмн. Эн селәнә мал эмнлһнә әңгд малын эмч болн мөрд хәләдгәр көдләд, тахшад, Алтма зөвәр сәәнәр немш кел дасч авч...

Тер селәнд немш орн-нутгла залһлдата әмтн бәәҗ.

Теднлә таньлдад, кен янан медәд, дән кезә эклх, дәәнә түүмр яһҗ дүрклҗ, дәрвкҗ йовхиг Алтма сәәнәр медҗ.

Тер учрар цаган күләһәд, чикән атхад, шүлсән зальгад кесгтән кевтсн күн болҗ һарчана.

Сар өмн цагт нуувчинәр Алтма эврә һазрин захд ирҗ бүглә, тиигхд Җимбә-эмчлә баралад, Күмин хулснд тонул кеҗ йовсн Салькна Анҗала харһад, ирх җирһл эдн күүндҗ авла. Алтма хәрү хәрәд, немш церг күләх. Эднь эврә һазрт бәәһәд. Көөһүл-тонул кеһәд, мал-гер, зөөр хураҗ авх. Иигҗ эдн күүндәд, тарад һарсмн.

Ода Тегәд эднә зурсн зура күцҗ йовна гиҗ келх кергтә. Немш церг тосч авад, Манҗихнә «сәәчүд» йосан эврә һар деерән авсн саната болҗ һарчахнь эн.