Найн дөрвдгч бөлг

Тәрән шарлад болад ирв. Энҗл көдлмш өмнкәсн күнд болх бәәдлтә. Көлгнь — цар, темән. Һурвхн трактор үлдсн, тер бийснь хуучн, хамхрха. Ода ясгдад, белн болҗ йовцхана. Теднь һурвн комбайн чирх, нам түүнднчнь ханхм. Дәкәд деерәс ирсн бичг бәәнә. Шин буудяг ода Дивн өртңгүр (станцур) биш, Харбаһулин өртңгүр (станцур) зөөхм гиҗәнә. Тернь Арзһрин ца дәкәд чигн җирн дууна. Тиим хол һазрт цар тергд хойр-һурв хонад ирх болҗана.

Иигәд Баазр түүрчәд суув. Удл уга Мөңкт Үлмҗ хойр орҗ ирв. Һурвн ахлач тогтун күүндәд сууцхав.

—Тегәд хадлһан кезә эклхмн гиҗәнәт? — болҗ Баазр соньмсв.

— Нөкәдүр. Тәрән болҗана гиҗ Дуня Сарң өвгн хойр келҗәнә, — гиҗ ахлач Мөңкт келв.

— Көдлмш күнд болх бәәдлтә, — гиҗ Үлмҗ орлцв.

— Күнднь — күнд, — болҗ Баазр хәрү өгв. — Зуг бәәсн чидлән тәрәнд орулх керг. Буудя хураҗ, үкс гиҗ шаңһд орулҗ өгхәс нань ах төр ода деерән манд уга.

Баазрин келсн үгин утх залус бас аңхра бәәнә. Дәәнә көл өөрдәд ирҗ йовна. Альк төрәр болвчн адһх керг.

...Салькн уга, нарта сән өдр болв. Һурвн комбайн тәрәнд цувад орв. Ардаснь хошад пар цар татсн «Аксай» машин бас шурһад орв. Комбайна ард сүрлин (салмин) ковньгуд үлдҗ дерәлдв. Машидин ард ик-ик валкс бас яралдв.

Тәрәнә көдлмшт биил даахарн, бичкн медәтә уга цугтан һарч. Ток деер хурсн буудяг күрзәр киискҗ цеврләд, күүкд улс тергнд ачцхав. Шин буудя ачсн арв һар тергд Арзһрин хаалһд орҗ авад, өмәрән һарч җирҗңнв.

Нутгас цаасн ирҗәнә. Әәмгин һурвн ахлачиг һурвлаһинь -иртхә гиҗ дуудҗ. Төр бачм болх гиҗ санад, залус түдл уга, хойр зеердиг татсн тачанкд сууҗ авад, Булһн орад һарцхав.

Булһна улс зөвәр үүмәтә бәәх болҗ эднд медгдв. Айтанд ирҗ буусн, Харла далаһар таарч күүндл уга, адһмар көдлмштән йовҗ одв. Айтан хаша дотр тергән үлдәҗ оркад, залус йовһар намин (партин) нутга зөвлл тал күрч ирцхәв. Әәмгүдин ахлачнр цуһар хурчксн. Хург болх бәәдл һарчана.

Баһ Чонса хамтрлңгин (колхозин) ахлач Санҗин Сарңла харһҗ мендләд, Баазр сурв:

— Юн болх бәәдлтә, энтн?

— Я-а, бичә кел. Мал нүүлһх сана һарһҗах бәәдлтә.

— А, нам гиһит...

Әмтн залд орлдад, орман олҗ сууцхав.

Ик ширән ард намин (партин) зөвллин (комитетин) шин сегләтр Санҗин Пүрвә Манҗин Харла хойр сууна. Өөрән суусн «Улан малч» хүүвин ахун (совхозин) һардач (директор) Босхан Бадмас Баазр шимлдәд сурв:

— Аздан Санҗнь яһсмб?

— Аздан Санҗ Әәдрхнд сурһуль сурхар йовҗ одҗ, — гиҗ Бадм шимлдв. — Манҗин Харла нутгин күцәгч зөвллин ахлачин үүл дааҗ бәәхнь эн.

— А, нам тиим гиһит.

Санҗин Пүрвә босад, үгән эклв. Дәәнә түүмр дәкнәс дәрвкәд, шатҗ йовхиг темдглв. Москва тал дәврлһән уурад, Аһш тал гүҗрҗ йовдгҗ. Дәкәд нег әңгнь төмр хаалһ көөһәд, Грозный — Бакуд күрхәр күчлҗ йовхнь терҗ. Иигәд хәләхлә дәәнә көл Хальмг таңһчин һазрин захд өөрдәд күрч ирсн болҗ һарчана.

Ик гидг әәмшг хальмг таңһчин һазрт учрҗана. Тер учр деерәс, кех-күцәх төр сегләтр цааранднь цәәлһв.

— Үкс гиҗ буудяһан цокҗ авад, шаңһд орулҗ өгх эркн төр. — гиҗ сегләтр келв. — Бәәсн чидлән буудя цоклһнд тәвтн. Хойрдхла, дәәнә көләс малан далдлх кергтә. Одачн цаг бәәнә. Үрвәд нүг, уста-идгтә һазр бәрҗ йовг. Яһдг болвчн малан нүүлһәд, далдлчксн деер болх. Эн төриг, ахлачнр эврән һардхмт. Талдан күүнд бичә даалһтн.

Дарунь Манҗин Харла үг авч босв. Мал нүүлһлһнә төриг Харла һардҗ бәәдгҗ. Әәмг-әәмг болһна мал нүүх хаалһинь зааҗ өгв. Өмн дәвргдх әәмг, нутгудын ахлачнрла төр зөвшәлтә болҗ һарв. Мал туусн улст хот-хоолынь, көлг-тергинь бас өгтхә гиҗ келв.

Залус зөвәр шуукрлдад бәәцхәв. Әәмшг дегәд өөрдҗ одсиг санад, эднә зүркн шарклв.

— Өмн тәвгдсн төр медҗ аввут, угай? — гиҗ Пүрвә дәкн босв. — Дәкҗ цәәлһвр кергтәй?

— Медгдҗәнә, — гиҗ залус келв.

— Дәкәд нег төр, — болҗ Пүрвә Һаран өргв.

Мал нүүлһх бәәдл һархла, әмтн әәмсәд, үргәд, урудад бәәх. Тер учрар күн болһнд цәәлһҗ өгх кергтә, эн — һарч зуллһн биш, сагин төлә кегдҗәх керг. Әмтнә зүркн догдлх юм бичә һарһтн. Өмнк кевтән, төвкнүн көдлдәд бәәтн. Әмтн таниг үзәд тогтнх. — Утар татад саналдҗ оркад, сегләтр цааранднь:

— Болдг болвчн залус, тадн цугтан коммунист улст, танас нуух юмн манд уга. Әәмшг ик болвчн зүркән дарад, батлад бәәхмн. Кемрҗән мана һазрур хортн орад ирхлә, ю кехән тадн меднәт. Сталина келсн үг күн болһна уханд хадата болх. Немш фашистнрт нег чигн умш буудя, нег чигн толһа мал бичә үлдәтн гиҗ келлә. Арһ тасрсн цагт, хәрнь, тер уха бичә марттн.

Хург чиләд, залус тарлдад һарцхав. Нег инструктор көвүн Баазриг хургин хөөн негдгчин хораһур (кабинетүр) иртхә гиҗ келв.

Өмн бәәсн хойр-һурвн кү күләҗ бәәһәд, тедниг сегләтр тал орад — һарч одхла, Баазр босад, үүд татад орв. Сегләтр Пүрвән өөр дәәнә хувцта шар залу сууна.

Ю бис күүндҗ бәәһәд, сегләтр келв:

— Баазр, та дадмг коммунист күнт. Тегәд танла күүндх нег төр бәәнә.

— Келтн, келтн, соңсчанав.

— Кемрҗән әәмгт немш орҗ ирсн цагт, та яахар седҗәнт?

66

— Һарч зулх ухан нанд уга, эврә һазрас альдаран зулхв.

— Та, коммунист, парторг күнт. Таниг әмтн бәрүләд өгчкх гиҗ әәҗәхшийт?

— Кен медхв? Күүнд му кесн уга биләв. Бәрүләд өгвчн яахв, өмнкм өөрдәд, хөөткм холдҗ одсн күмб. Хүүвин йосна төлә әмән «ях» гилго өгхдән белмб.

— Тиим ухата болхла, сән. Танд нуувчин даалһвр даалһхар седҗәнәвидн. Немш церг ирсн цагт, хотнд одад бәәтн. Зуг теднә бәәр-бәрц шинҗлҗ, зәңг өгчәх кергтә.

— Тер һазрар партизанск баг чигн бүрдх, — гиҗ өөрнь суусн дәәнә күн келв. — Теднлә залһлдата бәәх зөвтәт. Тедн дотр тана таньдг улс чигн йовдг болх.

Оздан Санҗ, багш Бокта... Нам тана күүкн Цаһан чигн күрәд ирхм болҗана.

— Цаһан? — гиҗ Баазр өврв. — Мана күүкн тиим сурһульд одсмб?

— Обком комсомол илгәлә. Сурһулян сәәнәр сурчана.

— Келситн медв. Белмб. — гиҗ келәд, Баазр босад, дәәнәһәр дердәҗ зогсв.

— Ханҗанав, — Баазр Болдыревич. Танд нәәлҗәнәвидн.

— Сансн санан күцх, — гиҗ келәд, залусин өгсн һар авч мендләд, кезәнә баһ дәәнә цаган сансн кевтә, Баазр чаңһур чаңһур ишкәд һарад одв.

Келкетовин герт ирхлә, залус цә ууҗ сууҗ, Харла эднд зәңг-зә келҗ өгчәҗ. Айта Келкетов Аһшт сурһуль сурад, батальона комиссар болсн йовдгҗ. Дәкәд эдн таарад күүндв. Баазр тәрәнә төрт оньган өгх болҗ һарчана, хө нүүлһлһ Үлмҗ һардх, үкрин хошмудыг — Мөңкт.

Тер өдртән адһлдад залус хәрәд һарцхав. Тергн деерән йова-йовҗ, ахлачнр өмнк төрән таслҗ күүндв.

— Дала мал тууна гидг — наадна юмн биш, — гиҗ Баазр эклв. — Идгтә, уста һазр көөҗ йовх керг. Цастын цаһан нуурмуд, цань Күм һол көөҗ йовх учр.

— Тиигсн деер, — гиҗ Мөңкт келв.

— Адг деегүр чигн һарч болхмн, — гиҗ Үлмҗ келв — Нутгин ахлачнр тер хаалһ манд заасн бәәнә.

Тенд бас керәд-керәд тогтсн нуурмуд бәәдмн.

Эн болад, күүндә йовҗ, түрүләд тиигән әмт тәвҗ хаалһ хәләлһх болҗ зөвшләд, хәрҗ ирцхәв.

Үкс гиҗ хаалһ олх улс йовулчкад, Үлмҗ Мөңкт хойр белдврән эклв. Нүүх улст тергинь ясч өгәд, хөөч, үкрч улст цәәлһвр кецхәв. Буру гиҗәх күн һарсн уга, зуг зәрмнь гер-маласн хаһцҗах улс болад, зөвәр гирнәлдәд бәәцхәв. Тер дотр Арвна бәәдл Үлмҗд таасгдсн уга.

Дән экләд, әмтн баһрсна хөөн Арвн хөөнә-хошт одҗ көдллә.

Гер-малан хайчкад, күүнә һазрас юуһан хәәхв, — гиҗ эн гөрдв.

— Күүнә һазр бишл, бас эврә, Хүүвин йосна һазр, — гиҗ Үлмҗ өмнәснь цәәлһв. — Дәкәд, батын күүкд уульдго гиһәд, саглад һарһҗах йовдл. Цастын цаһан нуурт күрәд бәәҗәһәд, хәрү хәрәд чигн ирхмт.

— Хә, йир, — гиҗ Арвн алмацв.

— Не, тегәд малан дахнч, угайч? Йовшго болхла түүгән кел, талдан кү тәвнәв.

— Олн зөвтә гихлә, би яахв. Малан дахнав.

— Сән. Хәрнь, эн-тер гих үг әмтнд бичә келәд бә, — болҗ Үлмҗ аминь бөглв.

Хошмудынь белдүләд, экләд хөд нүүхиг Хотлад даалһад. Үлмҗ хәрәд һарв.

Удл уга өмәрән йовулсн улс ирв. Цастын нуурмуд көөснь деер болҗ һарчана. Болв, тенд бас нүүҗ йовх мал дала йовдгҗ. Тер дотр «Улан малч» хүүвин ахун хошмуд ард-ардасн татлгдҗ. Адг хәләсн хаалһд нуурмуд бас устаг әмтн келҗ ирв. Зуг бас деерәс нүүҗ йовх мал күрәд ирҗ йовхиг үзцхәҗ.

Әәмгин ахлачнр үкс гиһәд хөөнә хошмуд Цастын нуурмуд көөҗ, Ачнр дамҗулҗ йовулх болв. Үкрмүд болхла, саадгинь ода деерән үлдәх болҗ күүндцхәв.

Бүрү-һунҗн тоотынь бас хөөнә хошин ардас йовулх. Хөөнә хошмудыг Үлмҗ бийнь һардҗ һарв. Хош-хош болһн дөрвн тавн дуунад тасрха йовна. Идгәрнь, арһул үрвәд, өдртән арвн арвн тавн дуунад йовх зурата.

Манурсн сәәхн Манцин ташуһас һарсн мал нуурта-нуһста Ачнра дора һазрур орад ирцхәв. Ода деерән дегәд күнд биш, усн элвг, идг чигн бәәнә.

Үлмҗ ахлач мөрн тергтә өмн йовна. Ачнра ахлачнрла күүндәд, альк хаалһ темцснь сән болхиг сурҗ авад, Күм һолын ар амар хошмудан көтләд һарв.

Иигәд чон-нохан ә уга нүүҗ йовсн цагла, әәмшгтә зәңг соңсгдв. Өмн нүүҗ йовсн хүүвин ахун мал һардгч хүүвин ахун һардач (директор) Босхан Бадмиг күн алчкҗ. Хойр мөр татсн тергтә йовсн күүг, Күмин шар хулснас буута күн һарч ирәд, зогсаһад, кенинь медҗ авад, һардачиг (директориг) дорнь хаҗ алад, көлгинь шар хулснур авад йовҗ одҗ.

Иим зәңг өмннь Үлмҗд бас ирә билә. Күмин шар хулснд орһдул, худлч, хулхач хамг хурҗах зәңг. Зуг иим аюлла эдн әмт харһулх гих ухан күүнд уга билә.

Бөгән бөгләд, чикән атхад, әмән әрвлҗәх улс гиҗәсн. Ода болхла эдн азр бузр кеҗәх — деермчнр (бандитнр) болҗ һарчана.

Тиигҗ санад, Үлмҗ хулсн тал өөрдл уга, холаһур, ардаһур эргҗ һарх уха тоолв. Әәмгүр кү йовулад, үкр мал Адга хаалһар йовултха гиҗ келүлв.

Тер асхн Дала хөөчин хошт Үлмҗ ирҗ хонв. Үүнд хөөнә тасгин (фермин) ахлач Хотла бас хонҗаҗ. Хот-хоолан ууһад, залус хөөнә хош тергнә өөр ширдг деер кевтлдв. Дала хөөч хөөһән манхар, хош эргәд йовҗ одв.

Эрг-дүг гиһәд унтҗ бәәсн цагла, Дала гүүҗ ирәд залусиг серүлв.

— Мөртә улс ирҗ йовна! — гив.

Үкс бослдв. Мөртә тавн күн дерәлдәд һарад ирв. Зөвәр өөрдҗ ирчкәд, хөн деегүр хойр хаҗ оркад, һурвн күн дәврҗ орад, зөвәр хө таслад, көөһәд һарад одв.

— Зогс, кембч? — болҗ Хотла хәәкрв.

Толһаһан кенчрәр боочксн күн хәрү өгл уга, хөөһән көөһәд йовна.

— Зогс гинәв, хаһад унһачкхв! — болад Хотла ардаснь көөлдв. Цергәс авч ирсн тавн сумта немш пистулан һарһҗ авад, дунд йовсн кү бәрүлҗәһәд Хотла хаһад оркв. Тернь яхлад, яалад, мөрнәннь дел дерләд бәәв. Тедүкн бәәсн хойрнь Хотлаг бәрүлдүлҗ хав, Хотла дорк ормдан киисв. Мөртә улс харңһуд булхад, тасрад һарад одв. Үлмҗ Дала хойр гүүҗ ирәд Хотлаг өргәд авв. Сумн өрчәрнь орҗ, цусн турглад бәәв. Цусинь зогсах санаһар, цевр цаһан киилг даальңгас авад, Дала көвүнә шарх боохар седв. Хотла залуст шимлдв:

— Одаксин негнь Салькна Анҗа болҗ медгдв. Мөринь танюв, эртинә ирхдән хо һалзн мөртә йовла. Түүнә мөрн болҗ...

Үгән чиләҗ чадсн уга, көвүнә әмн һарад бәәв.

— Мууха юмб, дәрк, — гиҗ Дала келв. — Дәәнд эс үксн күн, эврә һазртан ирәд үкнә гидг. Кенә һар тер болх? Кенә?

— Хортна һар, — гиҗ Үлмҗ саналдв. — Эврә болвчн, немшнрт дөң болҗ бәәх, кишва, хар санатн.

Өрүнднь хошмудан көндәһәд, хооран хәләһәд, хулснас холҗх сана хөөчнр санв.

Үлмҗ тергән хәрү эргүләд, ард йовсн хошмудт зәңг өгхәр һарв...

Эн өдрмүдт Баазр өдр сө уга тәрәнә багдт (бригадт) хонад-үдләд бәәв. Тәрәнә ик зунь хадгдҗ одсн бәәнә. Хотнд үлдл уга гишң, цуг әмтн хурҗ ирәд, тәрә цокҗ буудя һарһдг машиг өдр-сө ута көдлгв. Түүнәс һарсн буудяг тергдт ачад, Харбаһул орулад йовулад бәәв. Тедниг иртл цоксн буудя ток деер хойр ик ова болҗ зогсв.

Бас нег өдр буудята обоз йовулҗ оркад, әмт цуглулҗ авад, Баазр келв:

— Үүрмүд! Үүмәтә цаг болҗ йовна. Эн овалһата буудяһас күн болһн чадхарн авад, гертән күргтн.

— Яһад, олна зөөр тараҗахмбч? — болҗ Сарң өвгн аздлв.

— Авһа, цагнь тиим болҗ йовна. Җилин дуусн цугтан көдлсн, урһцан көлсндән авцхаг. Гесндән өлг кецхәг.

Эн болад әмтн энд-тендәс көлг олад, овалһата буудяһас ачад, гер талан зөөлдв.

Кеерин хошин (полевой стана) сүүдрт Дуня Иванова шугшад ууляд суув. Өдриг — өдр гилго, сөөг — сө гилго, кезәчн тәрәнә сә хәәһәд, ухалад, бийән әрвлл уга көдләд, күчләд йовсн. Ода түүнә ашнь юмб? Кен-ян уга буудяг тараһад авч бәәцхәнә.

Үлдсн цөөкн тергдәр малын улсин өрк-бүлд, заллтд көдлдг улст Баазр буудя зөөлһҗ өгв.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлач Мөңкт Үлмҗин зәңг соңсад, саадг үкрин гуртыг Адг хәләлһҗ туулһв. Цармуд татсн хойр тергн үкрмүдин ард йовна. Үкриг саальч-туһлч улс тууҗ.

Тедн дотр Дүүцә бас йовна. Цаһан усн гидг һазрт күрч ирхлә, деерәс нүүҗ йовх мал һазр бүтәһәд бәәв. Энд ард-ардасн залһлдсн бичкн төгрг нуурмуд бәәҗ. Зуг тедниг төгәләд мал эзләд авчкҗ. Мал тууҗ йовсн улсла харһҗ күүндәд, һарсн бичкн зәәд Дүүцә үкрмүдән тууһад уснд күргв. Өдр-сө хойр усн уга, цөлдҗ йовсн мал, гесән цардатл ус уулдв. Асхн алднд дәкәд нег уснур орулҗ авад, хош цааран нүүһәд һарв.

Сө, серүн. Малд, күүнд болвчн амр болҗана. Хөрн тавн дуунад йовад, өрүн Тавн һашун гидг һазрт күрәд ирхлә, мал гисн юмн өмн күриһәд бәәв. Һашун уста бичкн нуурмуд бәәсн, түүгинь шавхад хайчкҗ.

Үүнд амрад керг уга болҗана. Цааранднь көндәхиг зааҗ өгәд, Мөңкт мөрәрн өмәрән довтлад һарв. Адгтан асхн күртл ус олҗ, нег услх саната йовна.

— Хөрн-һучн дуунад йовад, боодг чигн, худг чигн уга болҗ һарв. Арһ уга болад хәрү хәрҗ ирв.

Тер сөөһән зогсл уга йовад, маңһдур өдртнь нег улата һазрар орҗ ирв. Тенд шатта һурвн-дөрвн худгуд бәәхнь, үзгдв. Мәәртҗ йовх мал гисн юмн мөөрәд, гүүлдәд йовна.

Эрг деер үкриг ээрҗ бәәһәд, ус кетхә гиһәд, Мөңкт худгуд тал әмт тәвв. Ээрлһнд күч өгл уга арв һар үкр тасрҗ һарад, худгур гүүв. Эргәд йовҗ бәәһәд, усна үнр соңсад, түрүн үкр худгур һәрәдәд орв. Ардаснь наадкснь бас киислдв. Гүүһәд одтл тавн-зурһан үкр худгт орад, дүүргәд хайчкв.

— Дәрк, дәрк! — гиҗ Дүүцә аман бәрв. — Мәәртсн мал сохр әдл гиснь үннҗ.

Мөңкт довтлҗ ирәд, үлдсн үкрмүдинь шилврдәд, гүвдәд, хәрү көөһәд авч ирв. Күүкд-берәд наадк худгудас ус татад, оңһцд кев. Оңһц дүүргҗ оркад, баг-багар таслад-таслад тәвсн үкрмүд, үкс гиҗ ундан хаңһаһад төвкнцхәв.

Иигәд услҗ авад, худгин амн деер кевтүләд, малан амрацхав. Үкрмүд орҗ одсн худг тал малчнр ирәд, татад һарһх сана зүүв. Деер бәәсн нег үкринь татлда-мааҗлда бәәҗ һарһад авв. Әмд болҗ һарч. Зуг көлнь хуһрха. Суулһар зөөҗ өгсн ус ууһад, үкр доран кевтв.

Наадкинь бас татч һарһхар шуугҗана. Зүн бийәс генткн «та-та» гиһәд машинә ә һарв. Хәлән гихлә, тавн-зурһан мотоциклтә улс орад аашна. Арднь үзгдсн хойр машинд әмтн дүүрң сууҗ.

— Немш! — гиҗ келәд, Мөңкт менрәд бәәв.

Худгт өөрдҗ ирәд, мотоциклмүд малчнриг төгәләд зогсв.

Һурвн төгәтә мотоциклд хошад күн сууҗ. Өмн бийднь пулемет углата. Нег машинәс буусн бичкн шар салдс, талт-мулт орс келәр келв:

— Ус ууҗ болхий?

— Болх, болх, — гиҗ келәд, Болха күүкн худгас ус татч авч ирҗ өгв. Салдсмуд ханцан шамлчксн, күзүнә товчснь тәәләтә, харлҗ шатсн чирәснь тоостад бәәҗ.

Цугтан ирәд, ус уулдв.

— Кенә малв, альдаран нүүҗ йовнат? — гиҗ орс келтл сурв.

— Әмтнә мал, идгәр нүүҗ йовнавидн, болҗ Болха хәрү өгв.

Тиигә бәәтл ардаснь машитә улс ирв. Эдн бас ус уулдв.

Тиигән давҗ болшго, тенд мана церг, цань тана церг бәәнә, —гиҗ салдс келв. — Хәрү хәрцхәтн, өмәрән йовад олз уга.

Орс келтә салдс өөрк улстаһан эврәһәрн күүндҗ оркад, келҗәнә:

— Манд махн кергтә. Нег үкрә махн.

—Эн көлнь хуһрсн үкр бәәнә, гиҗ Болха келв.

— Немш церг гемтә малын мах иддм биш, эрүл мал кергтә.

Дәкәд хоорндан күүндәд, бас негнь автоматан авад, үкр эргҗ йовад, хусрң, охтр сүүлтә цоохр үкр хаһад унһав. Дарунь наадк салдсмуднь гүүлдҗ одад, беләсн ик утхан һарһҗ авад, гесинь удрад, дотринь һарһад, хайҗ оркад, махинь хойр әңглҗ чавчад, машидин ард бийд арстаһинь ачҗ авад, машин деерән суулдв.

Орс келтә салдс келв:

— Малан хәрү эргүлтн, хәртн. Өмн мана церг бәәнә.

— Йовх, йовх, — гиҗ Болха келв.

— Бидн Күм орҗ йовнавидн, — гиҗ салдс келв. — Асхндан хәрү ирхвидн. Ардасм бидн дала церг ирҗ йовна, хәрнь хәрү йовҗ гертән күртн.

Немш церг хаалһд орҗ авад, өмәрән йовҗ одв.

Ундан хаңһасн үкр идәд һарч йовна. Татата тергдин өөр, малчнр хурад, күүндв.

— Болвчн, өмәрән йовҗ үзхмн, — болҗ Мөңкт келв.

— Өмн немш церг бәәнә гиһәд күн келә эс бәәнү? — болҗ Дүүцә келв. — Эднь энд эргҗ йовхла, тенд наадкснь бәәхмчн болҗана.

— Эднь энд ирҗ йовхла, мана һазрт бас күрч ирсн, — гиҗ Болха келв. — Арһ уга, эн дән дәәсн. Тиигхлә, яһдг болвчн үкс гиҗ гер-бүлдән күрч авхмн.

— Тиим чигн болад бәәхмн, — гиҗ Дүүцә келв. — Малан тууһад хәрхмн. Зуг мана һазрт немш церг ирсн болхлаг, малан хоорндан тавад-арвадар хуваһад авчкхмн. Хөөннь манахс ирсн цагт хәрү өгчкдг болмар.

Эднә келсн үг соңсч оркад, Мөңкт келв:

— Тадн ода энд асхн күртл малан идүлҗ бәәтн. Би өмәрән йовад хаалһ шинҗлнәв.

Тиигҗ келәд, мөрән унҗ авад, Мөңкт йовҗ одв. Асхн бүрүллә эн хәрү күрч ирв. Арв һар дууна йовсн цагла өмн дән болҗ йовхнь соңсгдҗ. Хойр талас товин, бууһин ә.

Арһ уга болсиг медәд, малчнр хәрү хәрх болҗ шиидцхәв.

Сө, серү олзлх санаһар, малчнр малан тууһад һарв, арднь тергднь дахлдв. Мөңкт мөрән унҗ авад, хаалһ хәәҗ өмәрән хатрулад һарв.