Найн хойрдгч бөлг

Хар кер мөрн сувр-сувр хатрад йовна. Җолаһинь сул тәвҗ өгәд, деернь суусн күн уха туңһаҗ йовна. Эн Мөңкт. Хамтрлңгин олна нилчәр күнд төр эврә ээм деерән даасн күн. Дүүдән Маңһд цергт мордсн, түүнә ямиг ода Мөңкт даасн бәәнә.

Эңдән сәәхрсн теегин бәәдлд саатулгдҗ, ухан седкл талваһад, учрсн хату зовлңгин үзүрнь моксн болад, нөр толһа авлад ирв. Минь эн цагла... Минь эн әмсхллә генткн деер, эңдән көкрсн теңгрәс байра дун соңсгдв.

«Кру, кру, кру». Мөңкт өөдән хәләв. Тоһрун шовуд нисәд, толһа деегүр давад һарч йовхнь үзгдв.

Хар келн тоһрун

Хаврин сарднь доңһдна...

Иигәд ахлач генткн өргәд дуулв. Дәкәд, бийән татад, энд-тендән хәләв. Кеер, теегт һанцхарн йовх болҗ һарв. «Ичкевт, бичкн күүкд биш. Әмтн соңсхнь нәр кех», — гиҗ залу дотран санв. Болв өөрхн күн угаг медәд, цааранднь өргҗ дуулад, дууһан чиләв. «Дуулв» — гиҗ келҗ болшго. Дун эврән дотр бийәс асхрад, чееҗ дүүрәд, эврән деврәд асхрад бәәв гиҗ келх кергтә.

Энднь тег эргүлҗ хәләҗ оркад, Мөңкт кесг уха ухалв. Тер ухан толһад, үүлн мет ард-ардас татлдад, давхр-давхр болҗ күрилдв.

Хавр... Хавр, хавр! Күн, мал, аһурсн уга кедү чамаг күләв, кен чамд эс байрлх! Номһн салькн көдләд, нигт ноһа дольгалулна. Нарн деер мандлад, әмтә тоотын цогц ээҗ, киитн өөт көөҗ һарһад, махмуд амрана.

Иим сәәхн цаг ирсн бәәнә. Эн цагт эс байрлх әмтә юмн һазр деер уга! Мөңкт ода үснә тасгас (фермәс) хәрҗ йовна. Үвлә учрсн зовлң үүнә чееҗд хадата. Улан үкрмүдин өрәлнь үкәд хуурсн. Дүүцә өдр сө уга тасгт (фермд), эцәд, нүднь коңкиҗ одҗ.

Малан әмд авч һархар ю эс кев! Өвс чавчад, буданд хольҗ өгдг. Хар цәәһәр услдг. Тер бийнь кесгнь һарутҗ одв.

Ода... Мал идгт. Үкр гидг басл бат әмтә малҗ. Өргүлҗ бәәсн бийнь туһлан хайл уга торһад бәәцхәв. Идгт күрч авн, чинән тату болсар кевтлднә. Кевтн кевтҗ ноһа таслҗ, аман дүүргҗ җаҗлна. Көк ноһана күчәр дарунь босад, көлд орад йовҗ одна. Ода деерән үсәрн туһлан әрә теткҗәнә. Удл уга үсн саагдх. Саальд сав белдх учр.

Эн үвл күчр хату-мөтү болв. Өңгрсн җилин тәрәнә урһц сән болсар, хамтрлңч (колхозник) болһна өдрин көлснд (трудоденьд) хошад киил буудя өгч болхм билә. Болвчн, олна хургт тәвҗ күүндәд, неҗәд киилинь Улан Цергә көрңдт (фондд) өгх болҗ олн шиидв. Бийснь бас неҗәд киил авв.

Өмнк цагла әдл така шову, һаха мал эләдәр бәрҗ болшго болв. Тер учрар зәрм өрк бүлнь даңдад, өлсәд-зутх чигн цаг үзгдв.

Болв, тер тускиг әмтн төртән авч бәәхш. Улан Церг күч авхла, эн улст нань ик байр уга. Өлн гесиг деесәр боочкад чигн тесч болхмн. Зуг Улан Цергин дәәчнр идх-уухар бичә түртхә.

Ард, тылд бәәх хамтрлңчнрин, көдлмшч улсин сансн ухаг медсн бәәдләр, Улан Церг улм-улм күч авад, немш цергиг Москваһас көөһәд, ик холд һарһад, хәрү тәвл уга бәәнә. Олнд эн тоот ик байр болҗана.

Одахн Эрвңгәс ирсн бичг Мөңктин уханд орв. Москва эргнд болсн дә чиләһәд, көвүнә церглҗ йовсн цергиг Ар-Барун фронтд илгәҗ. Старая Русса гидг балһсна эргнд дәәллдҗ йовхар бичҗ. Мана церг ард-өмн хойраснь шурһҗ орад, Порхов, Дно балһсд күрәд, немшин арвн зурһадгч әәрмиг бүсләд авч йовдгҗ.

Тер болсн дәәнд кесг цергчнр зөргтә-баатр йовдл үзүлҗ. Җалын Мергнтә хоюрн цергә зегсәс (училищәс) экләд, ода күртл хамдан йовдгҗ. Тиигхд зегс чиләлһл уга бүрдҗәх йовһн цергә багдт (бригадт) эдниг орулсн бәәҗ. Эрвң пулеметн взводын толһач болҗ, Мергн мергдин (стрелков) взводын толһачин дарук.

Одахн Старая Русса балһсна өмн захд болсн дәәнд Мергн бийиннь зөрг үзүлҗ. Теднә взводыг кермс деерәс бомб хаяд, танкс товар хаһад, тараһад хайчкҗ. Кесгнь үксн, кесгнь шавтад унҗ. Взводын йот (окоп) хадган уурхла, әмтнь үкәд хуурч гиҗ санад, фашистнрин салдсмуд дәврәд орад ирҗ.

Шаврт даргдсн Мергн сергәд, босч ирәд, хәләҗ. Өмнәс «шармуд» орад аашдг болна. Йотар гүүһәд, үүрмүдән хәләнә. Дөң болх нег чигн күн уга болҗ һарчана.

Ик зунь үксн, наадкснь күнд шавта. Тер болад, арһ тасрад, көвүн автоматдан дүүрң сумта диск углҗ авад, дөрвн-тавн гранат өөрән тәвҗ белдәд, нег мөсләд, эврә җирһлән өгдг болвчн хортна кесгиннь әмнд күрхәр амлв.

Өмнәснь күн эс хахла, немш цергчнр омглад орад аашна.

Эдниг зун метр өөрдхҗ оркад, көвүн автоматан өргҗ авад, төвләд, чавгинь дарна. «Тар-тар, тар-тар» гинә, өмн йовсн хортн хадсн өвсн кевтә нуһрҗ унлдна.

Дегәд өөрхн болад, хортна зәрмнь алдрад, йот тал өөрдәд күрч ирнә. Теднә өмнәс гранат хаяд, зогсад үлдсинь автоматын сумар цольгад, ә һардгинь тасрана.

Өмн ирҗ йовсинь тиигҗ хадҗ унһаһад, хәләхлә; ардаснь бас кесг улс гүүлдәд, халдад ирҗ йовна. Мергн үкс йотур (окопур) гүүһәд, сумлата бәәсн һурвн автомат өөрән тәвҗ оркад, белн болад одна.

Өөрдәд ирсинь хаһад унһаһад бәәнә. Олна олн болад, ард-ардаснь гүүлдәд бас ирҗ йовцхана. Минь эн цагла йотын ардас «Ура!» — гилдәд мана цергчнр

гүүҗ һарч ирәд, йотд (окопт) зогсл уга, дәәснд күрәд һар бәрлдәд, җидәр буучад, мууднь орҗ. Хортна церг тесч эс чадад, һарад зуллдҗ.

Йот дотран үлдсн Мергнә толһань диинрәд, йотын эрс түшч зогсч. Ротын толһач Магомедов көвүдән хәрү йотд авч ирәд, ухань орҗ һарчасн Җалын

Мергниг теврәд үмсч.

— Чи билч? Һанцхарн!

— Би. Нань бу даам күн үлдсн уга.

— Сәәхн иньгм. Чи эврән бас шавта кевтәмч?

— Шав биш. Һазрт даргдв, контузь.

Ротын толһач өмәрән көвүд йовулад, йотын өмн кевтсн, үкәд хуурсн немшнрин зер-зевинь хураҗ автха гиҗ закв. Көвүд дарунь тоолад авад ирв.

— Тәвн тавн күн кевтнә, — гиҗ негнь келв. — Һанцхарн Җалын Мергн тәвн тавна әмнд күрсн болҗана.

— Цергч, ханҗанав! — гиҗ ротын толһач келв.

— Хүүвин Холванд церглҗәнәв! — гиҗ келәд, зогсхд чидл күрч өгл уга, Мергн доран сууһад бәәв.

— Түргәр, үкс гиҗ эмнлһнә әңгд (санчасть) күргтн, — гиҗ ротын толһач закв.

Тиигҗ Манҗихнә нег көвүн баатр нерән дуудулҗ.

Бас нег көвүнә тускар Эрвң бичҗәнә. «Улан малч» хүүвин ахун комсорг бәәсн Семен Сулуков гидг көвүн бас зегст эднлә хамдан сурсн бәәҗ. Бас хамдан Москван эргнд дәәнд орад, Ар-Барун фронтд бас церглҗ йовҗ.

Одахн Сычевка гидг селәнә өөр болсн дәәнд Семен бас зөрмг кевәр дәәллдҗ. Селәниг манахс авчксн, зуг захд, эрг деер бәәсн нег гер эзлчкәд, немшнр хаһад, мана цергчнрт зовлң өгәд бәәҗ. Тер гериг дәврҗ авхар, нег комиссар эврә дурар йовх арвн кү цуглулҗ. Халуч Семен Сулуков кевтсн һазрас босад «Би йовнав!» — болҗ. Арв һар күн зогсснас, комиссар арвн кү шүүҗ авч, тер дотр Семениг.

Комиссар өмннь, ардаснь салдсмуд мөлклдәд һарна. Герт күрәд, терзәрнь гранат хайҗ оркад, Семен Сулуков автоматарн өмнән хаһад герин үүдәр гүүһәд орҗ.

Өөрхн өрәд бәәсн пулеметар хаҗасн улсиг хаҗ унһаһад, цаад өрәд орхар седҗ йовхла, бас нег булңд үлдсн фашист автоматар хаһад, дәәчиг унһаҗ.

Ардаснь наадк көвүднь орҗ ирәд, герт бүгсн улсиг хаҗ көлврүләд, гер цеврләд авч. Зуг көвүд күнд шавта Семениг өргәд авад һарч. Һаза цасн деер кевтүләд, шавинь боох сана һарһҗ. Көвүнә әмнь һарад бәәҗ.

«Сычевка селәнә өмнк зо деер Семен Сулуков гидг хальмг көвүнә, коммунистин цогц оршагдв», — гиҗ Эрвң бичҗ.

Эрвң бийнь бас сүл дәәнд эврәннь взводарн Черенчицы гидг селә авад, кесг хортна әмнд күрцхәҗ. Мергн (снайпер) — Эрвң эврән зурһан дәәс һарутулҗ. Ардас мана церг иртл тер селәг взвод бәрәд бәәҗ. Зуг эн дәәнд бийнь күнд кевәр шавтҗ, ода Кострома балһснд цергин эмнүлңд (госпитальд) шаван эмнүлҗ бәәдгҗ.

Эврә дәәч көвүдин зәңг соңсхнь чееҗд ик байр тогтна. Иим цергчнртә улсиг немш дәәлҗ авч чадхий? Хә биз. Тиим юмн бәәх зөв уга. Аштнь мана Улан Церг диилх зөвтә. Диилх!

Өмнчн, одачн иигәд фронтд йовсн улсас бичг ирнә. Кесгнь шавтсн, эмнлһнд бәәх зәңгтә. Зуг одахнас авн әәмгүр цергчнрин бийсиннь бичсн биш, военкоматын, цергә штабсин бичсн цаасн ирдг болв. Тедн һашута зәңг авч ирнә. «Орн-нутгин төлә әмән әрвллго хортнла ноолдад, эврә җирһлән өгв», — гиҗ цааснд бичәтә.

Тиим цаас одахн Йислән гергн авч. Һурвн өдртән зогсл уга уульҗ. Ода түүг яахв? Эвләд, әәтрүләд керг уга.

Олна төлә әмән өгсн Йислә ода, кезәчн баатрин тоод бәәҗ, үй-үй болһнд келн болҗ туурх.

...Харин Хотла Мөңктин ормд, хөөнә тасгин (фермин) ахлачд орад хойр сар шаху болҗ йовна. Көлиннь шав эдгсн, тайган хайсн болвчн, нег көлнь ахр болад, көвүн зөвәр сүгдһлзәд доһлна.

Мөрән унҗ авад, Хотла хошмуд эргәд йовад бәәв. Үснә, мөрнә тасгсла әдл һару хөөнә тасгт (фермд) һарсн уга.

Мөңкт малын эрдм берк сәәнәр медсн учрар, хөөнә хошмудас эн үвл дала һару һарсн уга. Болвчн, мал үвләс зөвәр эцәд һарв. Эццн малын төл яһвчн баһ.

Хотла түрүн болҗ энҗл малын төл авхулв. Кесг хөн хусрң үлдҗ. Зәрм хурһднь чинән тату болад, баһ цагтан һарутҗ одад бәәв. Тер учрар энҗл зун нәәднр хөн болһнас йирн тавн хурһ бооҗулҗ авсн бәәнә. Мөңктин цагас болхла эн эсго дор. Өмн цагт Манҗихнә хөөчнр зун нәәднр хөн болһнас, адг ядхдан, зун арвн хурһ авдг билә. Түүнәс давад, зун, арвн тавн — зун хөр күргәд чигн бәәдг.

Тернь ода давсн цаг. Ода өмн бәәх төр —хөөһән кирһәд, ноос үрәл уга хураҗ авлһн. Түүнд ода тасгин (фермин) һардач икәр шунҗ бәәнә.

Мал идгт һарч одсн. Хотла, өмннь хөөнд көдлҗ йовсн биш, хошт ирәд малын идг шинҗлнә. Көк ноһан күүнә өвдгцә. Өлсәд-зутад һарсн мал идгт наалдҗ одҗ.

Хөөнә ард йовсн Далала эн ирҗ харһв.

— Үвләс сән һарвт? — болҗ ахлач келв.

— Күчр гидг үвл болв. Тер бийнь һазр идәд гишң һарввидн, — гиҗ хөөч келв. — яахв, арһ уга. Үкр малд кергтә гиһәд, бәәсн нег бичкн өвсим бидн зөөһәд авч одв. Идгәр һарввидн.

— Һарунь ямаран, һарунь?

— Һарунь бас бәәнә. Санснас дегәд ик биш. Хош болһнас хөрәд-һучад хөд эн үвл һару болсн. Түүнәс даву уга болх гиҗ санҗанав.

— Хө кирһлһн кезә эклхмн гиҗ санҗанат?

— Одачн эрт. Нооснд зуңһуг орад уга. Нег хур орад өгсн болхнь. Дәкәд хөд сәәрчәнә. Ода чигн нег хойр долан хонгт күләхмн.

— Медв. Ханҗанав. — гиҗ келәд, тасгин (фермин) ахлач җолаһан хәрү эргүләд, Далан хош хәләһәд һарв.

Иигәд, хошмуд эргәд йовҗ йовад, ора болхла, хошт хондг авъяс Хотла авв.

Эндр бас Далан хошт хонхар, зөвәр эрт ирсн бийнь мөрнәсн эмәлинь авад, чөдрләд тәвчкәд, хошт үлдв.

Асхн ора Дала хөөһән бәәрнднь орулҗ ирв. Өдрин дуусн теегт, ндгт йовад, цадад ирсн мал кевлһән кевҗ, кевтҗ амрв.

Хошт хот кедг эмгн, дәкәд хойр баахн көвүд бәәнә.

Дала орҗ ирнә. Хар цә эмгн самрад сууна.

— Энтн ода шин ахлачан хар цәәһәр тоохм болҗ бәәнү? — гиҗ Дала сурв.

— Һуйр бәәнә. Нег бичкн тосн.

— Тиигҗ болшго. Гиич күүг тоох кергтә.

Хотла нам нәр кеҗәнә гиҗ тоолв. Хөөч өвгн һарч одла. Герин һаза әмтнә дун соңсгдв. Хотла һарч ирв.

Герин үүднә өөр эрт һарсн сагсг хурһ хөөч өвчҗ бәәнә.

— Яһҗахмт? тиим юмн бәәдв? — гиҗ ахлач өврв.

— Бичә хәәкрәд бә. Хамтрлңгин биш, эврәнм. Арвн нәәднр хөөтәв, арвн сагсг хурһтав. Түүнә негәрнь чамаг, ахлач күн гиһәд, тоохар бәәнәв.

Ода яахв. Арһ уга. Ахлач келхәр седҗәсн хорта үгән зальгҗ оркад, юн болхинь күләв. Удл уга долвксн һалд махн болв. Түрүләд элкн-семҗ, нуһлур гиҗ хөөч керчҗ гиичин өмн тәвв. Түүнә дарунь һадр мах.

«Сагсг хурһна махнас әмтәхн юмн уга бәәҗ», — гиҗ Хотла санв. Өмн цагт иим мах идҗ йовсн биш, күчр гидг әмтәхн, шимтә хот болҗ һарв. Һурвдад ишкәд орксн цуста дотр өмннь тәвхлә, гесн цадсн, кесгәс нааран иим хот идәд угаһан санҗ, Хотла талваҗ суув.

Махан идәд, шөлән ууһад, залус ширдг деер тоха доран дер тәвҗ авад, кевтлдв. Дала эклҗәнә:

— Чи, Хотла, наадна күн бишч. Чи шавтад ирсн Улан цергч күнч. Тегәд чигн чамаг бидн икәр күндлх зөвтәвидн. Чамаг иигәд мана хошт ирҗ хонсндчнь ханҗанав. Ода кергчн эвтән орв. Чи манд тенд, холд, дәәнд юн болҗ йовхиг цәәлһ.

Өвгнә келсн үгд Хотлан зүркн ханв. «Шавтад ирсн күн гиһәд күндлҗ бәәх. Тиигхлә, эднә седкл һундаҗ болш уга».

— Тенд, дәәнд, — гиҗ Хотла эклв, — күүнә цусн гисн юмн һол болҗ турглҗ йовна. Мана чигн, теднә чигн цусн. Зуг манань ода деерән эләд болҗ зүркн шарклулҗана.

Хотла хортн яһҗ дәврҗ орҗ ирсн, түүнә өмнәс Улан Церг яһҗ ноолдҗ бәәхиг цәәлһҗ өгв.

— Сүл дәәнд, — гиҗ эн цааранднь келв, — мана рот эзлҗәсн зооһур фашистнрин бүкл батальон дәврәд орҗ ирв. Деерәс бомб хаяд, дорас һазрас товар хаһад, мана бәәсн йотыг сиичәд хайчкв. Тиигҗ оркад, немш йовһн церг орад күрч ирв.

Өмнәснь хаһа бәәтл, түүг төртән авл уга, үкүлсән үкүләд, шурһад, йотур (окопур) орад күрч ирв. Минь эн цагла мана толһач команд өгв:

— Җидәрн, җидәрн тостн.

Манахс босад, йотасн һарад, хортна өмнәс дәврлдв. Өмн бийдм өөрдәд немш салдс күрәд ирв, түүг җидәрн шааҗ унһаһад, хәрү суһлҗ авад, өмәрән дәврв.

Хойр тал манахс зогсл уга гүүлдҗ йовна. Генткн көлм «чис» гисн болв, көлврәд, киисәд бәәвв. Тиигәд, зөвәр кевтҗ оркад, хәләхлә, манахс шармудыг көөһәд һарһчкад, хәрү ирҗ йовхнь үзгдв.

Намаг чирәд, йотд (окопт) авч ирцхәв. Цааранднь санбатд күргв. Тиигәд мини дән чилв.

Түүҗан келҗ дуусад, Хотла зөвәр һундсн бәәдл һарв.

— Кишва хортн көләрм хаҗ эс туссн болхнь, ода күртл фронтд йова йовх биләв, — гиҗ Хотла тууҗан чиләв.

— Чамд бийән гемшәх учр уга, — гиҗ Дала хөөч келв. — Чи кех-күцәхән цугтынь күцәчксн күнч. Орн-нутгин төлә улан цусан асхнас даву хөв уга юмн. Чи кехән кечксн күнч. Ода манд нүдн-амн бол. Энчн бас наадна төр биш.

Иигәд, хөөчнртә күүндәд, өмнк төрән ухалҗ хөөнә тасгин (фермин) ахлач Харин Хотла кевтхнь эн.