Нәәмдгч бөлг

Нарна күчн номһрад, намрин сарнь урһв. Сөөднь чиг буудг, өдртнь будн бүтәдг. Идг ясрад, әмләд, мал тогтнҗ идглдг болв.

Сүл һурвн-дөрвн сарин заагт кесг зүрк шарклулх зовлң теегт үзгдв...

Күүкнд зәңг орулсна хөөн, нег бортх ирнә. Эк-эцк, элгн-садарн селвлцҗ, зөвинь өгх болҗ һарна.

Түүг соңссн Дүүцә бер күүкнд ирҗ зәңглнә.

Онц нег цаг олзлад, эк-эцкдән Харла келнә:

— Ээҗ-аав, эңкрләд намаг өсксн бишийт, болв мини җирһл хәәх төр тасла бәәҗ, нанас нег амн үг сурсн угат. Танд нәәләд, әрүн седклән ода келҗ бәәсм эн: тана зөвт багтҗ, үгән өгч чадш угав, зүркм тусҗ бәәхш.

— Юн? — гиҗ Эрнцн ормав. — Энч ю келҗәхмб?

— Кукн, хәәмнь, — болҗ экнь орлцв, — күүкд улс, маниг, кен күүнд тоолҗ йовла. Заяч заяснас нааран, тер кевәр бәәһә юмн, хәәмнь.

— Би талдан күргтәв.

— Талдан гисн? — гиҗ эцкнь улм ормав.

— Дуртав. Талдан көвүнд однав.

— Хәлә, энтн шин йос һарһх санатаҗ! Ха! Ха!

— Шин-хуучнь керг уга, зуг би эврә җирһлән эврән медхәр бәәнәв.

— Долан үйд соңсгдад уга үг яһад келҗ бәәх күүкмб! Яһна гиҗәхм энч, — болад өвгн нам алмацад бәәв.

— Күүкм, соңс, — гиҗ өвгн үгән уттхв, — күргн болх көвүнд мел өөлтг уга: нурһта-турута, сурһульта-эрдмтә, малта-гертә.

— Би күрг өөҗәхшв, болв зүркм талдан күүнд туссн бәәнә.

— Амн дотр келн бәәнә гиһәд, айстан күүкн бичә бурад бә, — болад өвгн шүрүлкв. — Әркинь уучксн, арһ уга, намрин сүүләр нәр болхмн. Хәрнь, дәкҗ эн төрәр үг һарһад керг уга.

— Аав, алтн-бултн, дурнтн. Би зөвән өгч чадш угав.

— Алад-булад чамар ю кехв. Авч одад күргндч өгчкнәв, болад бәәснь тер.

Харла өвдглҗ сууһад:

— Буйн болтха, аав, эдү мет эндү бичә һарһтн. Эрсм эн болг, әм авртн.

— Болх ода. «Болх» гихлә болад бәәдг, — гиһәд Эрнцн көләрн тиирсләд һарад одв. Экнь күүкн деерән элкдҗ киисәд, хойр күүкд күн теврлдҗ уульлдв.

— Тәвсн хөв, күүкм, тәвсн хөв, — болҗ экнь әәтрүлв, — арһ уга. «Күүкд күн — күн биш, күүкн шовун — шовун биш» гиҗ наадад келсн үг болхий. Күүкн болҗ төрсндән һунд. Арһ уга, бийән бәр. Хөвчн бәәхлә, күргнләрн таарад чигн бәәхч, яһҗ медхв.

Күүкн бийән татад, киитн усар чирәһән уһаһад, Мөңктин тал ирв. Хавдсн чирәһинь үзҗ оркад, Дүүцә келв:

— Сәәхн иньгм, санаһан бичә зов. Күргн болх көвүһичн би үзләв. Сәәхн көвүн, чамд таасгдх.

— Түүг би му гиҗ һолҗахшв, зуг зүркән өгсн көвүм һазр деер һанцхн, — болҗ келәд, нүднь һал асад одв.

Үүд түлкәд, Нуһла орҗ ирнә. Бер күүкн хойр ду тасрад, эмкәһән зууҗ сууцхав. Эгчиннь зовлң соңссн көвүн өөрнь сууһад, толһаһинь иләд:

— Зүркнәм цоклһн болсн, Харла минь. Зовлңгич медх күн һазр деер уга. Аав-ээҗ келснәс давдг арһ бәәнү? Угалм.

Күүкн дүүһән теврҗ үмсәд, халун нульмсан асхад:

— Эңкр иньгм, өөкн дотрк бөөрм! Өрч дотрк зүркән яахв. Өмн зургдсн хаалһинь яахв.

Эгч дү хойр усн-цасн болҗ. уульлдад, эңкрлҗ үмслдәд, орн деер нәәхлҗ сууцхав.

Тер асхн, эгчиннь даалһвр күцәһәд, Нуһла һарч йовад, адунд йовсн Хоңһрт һундлта зәңг күргнә. Хоңһр хурдлҗ босад, тохата зеердән унҗ авад, үкн гүүхәрнь һарна. Нуһлан хар күлг хара алдад, хоцрҗ үлднә.

Эрнцнә хотна өмнк салаһур хурдлулад орад ирхлә, цаһан биизтә күүкн цомг деер зогсҗахнь үзгднә. Бун-киисн, цулвран тохадан өлгәд, көвүн баахн күүк теврәд, хойр халхаснь семрҗ үмснә.

Теегин аһуд, тевчңгү зүркд телүләд, халун нульмсан негдүлҗ, уха селвлцҗ суулдв.

Тендәс, ик холас, теңгрин оддуд, сәәхн иньгүд үзҗ, сана зовсар чирмлдв.

— Яһдв, арһ юундв? — болҗ күүкн сурв.

Хәрүһинь кесгт өгл уга, Хоңһр көвүн түүрчв.

— Дәәдәдән нәәлҗ бәәлч, дошулад эс оркву? — болҗ күүкн экрв.

— Зархд дәәдә болдг, залурхла — күүнә болдг төрл-садн бәәҗлә, — болҗ көвүн халурхв.

— Күүнд зовлң ирхлә, дөң-нөкд болдгнь ховр бәәҗлә.

— Өнчнд — буульмҗ уга, өнрт — зовлң уга. Арһ юундв, арһ? — болад, көвүн хойр һарарн толһаһан теврсн сууна.

— Давдн чини үүрчн гидг билч, күргәд келхлә яһдв? — болҗ күүкн селвг өгв. — Әмтнә зәңгәр болхла, олндан тусан күргдг көвүн гилднә. Одад зөвән келхм болвзгоч?

— «Үр», — гиҗ Хоңһр инәмсклв. — Мөринь тохад, мөрч болхла үрчн болад бәәдмн. Төрлә көвүн, яһнач. Хөв хувах болхла, эцкләрн әдл болх. Хувацхн уга. Үкәд-үрәд бәәвч би түүнд оч, өргҗ-сөгдҗ сурш угав.

— Тегәд арһ юундв? Арһнь тасрад хуурсн болхв? — болҗ Харла шугшад уульв.

— Хүвәсн цөкрхм биш. Цаг бәәнә. Җалд күрх кергтә, Җалд, — болҗ көвүн хатурв.

— Олн зөв гичксн төрт орлцҗ чаддг залу болхий? — гиҗ күүкн өңгәвртәһәр сурв.

— Нань арһ уга. Адг-ядхдан селвгән өгх.

Харңһу сө дотр хаалһан олҗ чадад, хойр иньг өргн теегтән төөрч йовснь эн болв...

...Худгур адуһан орулҗ ирәд, Хоңһр Яшкла харһна.

Хуцмудан кирһүлхәр тууҗ ирәд, услад һарһҗ оркад, Баазрт Яшк нөкд болҗана.

Һурвн оңһц дүүрсн, усн мелмәнә. Яшк заңһ татад, деерәснь кенә. Мөрд ард-ардаснь орҗ ирәд, ундан хәрүләд, эрг давшад һарад бәәцхәнә.

Баазр ирҗ Яшкиг сольна. Хоңһр Яшк хойр тедүкн сууһад, күр кеҗәнә. Хоңһр зовлңган цәәлһҗ өгәд, селвг сурна.

— Нохала наадсн хорма уга, нойнла наадсн — толһа уга гидг үлгүр бичә март, — болҗ Яшк келв. — Эклсн хөөн эврәһәр күцәлго зогсхн уга.

— Нойнла наадсн толһа уга... Яшк, та яһад байнларн эвдрлдәд һарч ирвт?

— Әмән әрә авч һарув. Баазр хулснд эс олҗ авсн болхла, ясм хумхарҗ одсн чигн бәәхмн.

— Теңгрт нүдн уга болхв? Өнчн-өвүһиннь мөрнь кезәч яһад хоцрад бәәнә! Заяч тиигәд заячксн юмн болхв?

— Заяч — заячарн. Өнчн-өвү улс эврәннь сә хәәх зөвтә.

— Эврәннь сә. Өнр-өргнь доран давталад, хайчкад бәәхлә, кен мана сә хән гиҗәнә.

— Эврән хәәх керг, эврән. Эс гиҗ деедин бурхн дөң-нөкд манд болшго. Бидн бүкл хотарн Дорҗд заргдад суунавидн. Угатя болдгарн негдәд, нег-негнәннь төлә нег күн болад зогсад бәәхлә, маниг диилдгнь уга.

— Эс болх үг келҗәнәт, Яшк. Хотн-хоша, элгн-садн, төрл-төрскн улс тиим йовдл һарһҗ болхий? Хотна ах күүнд хәрү кен келдв? — болад Хоңһр соньмсв. Дарунь байрлсар:

— Яшк, таниг дурахла яһдм? Күүкән күлг деер унулҗ авад Арзһр орад әрлнәв. Дав-зуур бәәх һазр эс олхийт?

— Бәәх һазр олдх, болв наадна төр биш, ухалх, тоолх кергтә.

Ухаһан келн тусчкад, Хоңһрин дотрк талваһад, байр үүдәд бәәв. Нань арһ уга, мана келсәр әмтн болш уга. Зулад әрлнә гидг — һанц чик хаалһ. Адун альд болвчн бәәдг болх, шүрүтә хойр һар бәәхлә арһмҗ альд болвчн олдх.

Чик хаалһан олсн күн болад, көвүн байрлад бәәв. Баазр Хоңһриг «ус тат» гиҗ дуудв. Шамдһа Хоңһр көвүн шихтнүләд заңһан татв. Шавхгдҗ бәәсн оңһцд усн тогтад, малын уулһн тогтнад ирв.

Баазр Яшк хойр тәмк татч суув. Яшк Хоңһрин зовлң ах адучд келҗ өгв.

— Мана көвүн дегәд давҗана, — гиҗ Баазр эклв. — Күүкдәс олн юмн һазр деер уга. Тер бийнь күүнә келчксн күүкнд седәд бәәдг дегәд ик ухан. Дәкәд, нам эс келсн болвч, бәәхтә Эрнцнә күргн болҗ чадхмб? Һазань дала мал бәәнү, һарһад өмскдг өмскүл бәәнү?

— Тернь — терл, — болҗ Яшк хәрү цокв. — Хойр зүркн зөрлцәд, хойр эзнь зөв гихлә, басл хату.

— Эврәһәрн, орсар келҗәнәч. Чи Арзһр орад Дуняһан һараснь көтләд авад күрч ирвч. Тана йосн тиим. Мана — талдан.

Аав-ээҗ зөвтә гихлә, арһ уга. Алвч, арслвч теднә зөв. Тиигәд заячнь заячксн юмн.

Хоңһр оңһц дүүргҗ ус кеһәд, хойр залу тал ирҗ суув.

Күүрин ах-захинь соңссн көвүн, һазрт сун йовҗ келҗәнә:

— Байн нойнаннь йосн мел гүүһәд бәәх, ялч улс кезәч яалад суух, акад җирһл болҗахмб?

— Хотыннь шавхртнь күртәд, хувцнаннь үлдл өмсәд, хормаднь багтҗ бәәх улс тиигҗ келдм биш, — гиҗ Баазр хөрв. - Байн-нойн уга болсн болхнь бидн яһҗ һазр деер әмд бәәх бәәсмб? Тедн бәәсн учрар мал-геринь хәләһәд, цәәһән услх үстә, аарцгтан унх мөртә бәәнәлм бидн.

— Ик кезәнә, байн-нойн, ялч-угатя, — гиҗ уга бәәҗ, гиҗ Яшк эклв. — Әмтн цуг оларн аңһучлад, бәәсән дотран хуваҗ идәд бәәдг санҗ.

— Акад йосн бәәсмб? — болҗ Хоңһр соньмсв.

— Хә, йир, тиим йосн яһҗ бәәв, — болҗ Баазр алмацв.

— Бәәҗ, — гиҗ Яшк иткүлв. — Ик кезәнә бәәҗ. Хөөннь дән-даҗг һарад, дәәлгдсән мухла кеҗ авад, нойдуд-зәәсңгүд нег бийднь болад, муульта мухла, уга-ядунь — наадк бийднь болад, һарад одснь тер болҗана.

Баазр Яшк тал хәләһәд:

— Чи альдас иим уха дасад бәәнәч?

— Дегтр умшнав. Дегтрт цугтан бичәтә. Одахн «Коммунистический манифест» гидг дегтр умшув. Карл Маркс

гидг күн бичҗ. Дегтрт келгдҗ бәәнә. Аш сүүлднь көдлмшч, уга-яду улс бәәхтәг, дииләд, йосан һартан авх зөвтә гиҗ бичәтә бәәнә.

«Әәлдхлин зәрлг» тер болвзго? гиҗ Баазр соньмсв.

— «Әәлдхлин зәрлг» — биш. Түүгитн орсар «библия» гиҗ келнә. «Комманифест» — гисн угатя улсин «әәлдхлин зәрлг» — болҗ һарчана.

— Тиим йосн мана һазрт тогтхм болхв? — болҗ Хоңһр Яшк тал шилтҗ хәләв.

— Эркн биш тогтх. Эврән түүг эс дурдхла, теңгрәс унҗ ирхн уга гиҗ би саннав.

Эрт ирсн болхнь! — гиҗ Хоңһр аралдв.

— Цө, хәәмнь, орс тууль терчн, — болад Баазр босв. Мана хальмг туульд бас кесг бахта-байрта йовдл келгднә.

Олна төлә һарсн Арслңгин Арг Улан Хоңһр күчтә дәәнд диилгдсн, күләтә кевтдг болна. Бүкл дуунад баатр үлднь хаята бәәдгҗ. Өдр-сө уга мөлкәд, үлдтән өөрдәд йовдгҗ. Тер үлдтән күрәд, алтн ишинь һартан атххла, күләнь тәәлрәд, сулдад, олндан өмнк кевәр сарул җирһл бүрдәхмҗ. Ода деерән арһ уга. Цаг күләх кергтә.

— Умшсн-медсән танд келҗәнәв, — болҗ Яшк бас дахлдн босв. — Әрәсәд уга-ядуһинь кү кехәр седҗ йовх кесг улс бәәнә. Теднә нернь «большевикүд».

— Әрәсә өргн, альд нег захднь болҗч йовдг болх, — гиҗ Баазр, Яшкиг бичә өөлтхә гиҗ санад, келв. — Мана эҗго теегт тиим йовдл одач кесгтән болшго.

— Хөвәсн цөкрхм биш, — гиҗ хөөч Яшк келв.

Асхн үдлә адуһан дахад Хоңһр мордв. Өдрә келсн үг толһаһас һарч өгхш. Нойн-байн уга, әмтн әдл хөвтә болсн болхнь ямаран сән болх билә! Орс улсин йосн басл сәәхнҗ. Дурта күүкән һараснь көтләд авад йовҗ оддг. Йосна мел муультань, авц-бәрцин хатунь мана теегт юңгад учрсн болхв?

Хоңһр бийән белдх болҗ шиидв. Хойр сән мөр унҗ авад, хойр даальңт хот дүүргҗ авад, асхн һархла, өр цәәтл Манц һатлад, Арзһр күрәд йовҗ оч болхмн.

Ухалсн ухан чееҗ өргәд, унтулл-кевтүлл уга бәәв. Адуһан садргар орулҗ оркад, асхн бүрүл дахад, Эрнцнә хот орад һарв.

Мөңктинд ирәд, Дүүцәһәр Харлаг дуудулҗ авад, күүндҗ батлад, бийән белдх болад, хойр иньг байрта тарцхав.