Найдгч бөлг

Намрин серүн орҗ йовна. Манҗихнә хамтрлңгин (колхозин) улс энҗл әвртә ни кевәр көдлҗ бәәнә. Тәрәнә көдлмш эвтән орв. Хадад, сүрлинь (салминь) овалад авчксн. Орн-нутгт хулдх буудян зураг давулад күцәсн. «Көрңдт (фондд)» өгх буудяһан зөөһәд чиләсн, тәрәнә экн буудяг цеврләд, салу сарад дүрәд авчксн бәәнә. Тер бийнь ода күртл ток деер зөвәр буудя кевтнә. Тоолад, дигләд авад ирхлә, өдрә көлснд хошад киил буудя күрх болҗ һарчана. Буудя орулдг һазр эс күртсн учрар, хамтрлңгин (колхозин) ахлачнр ода деерән неҗәд киил буудя әмтнд өгх болҗ шиидҗ.

Ода тегәд, ток деер цеврләд һарһсн буудя тергнд ачад, хамтрлңчнрин гермүдәр тараҗ өгч бәәнә. Өвснә хадвр бас чилсн. Кеер овалһата өвс, сүрл (салм) хошмуд орулҗ зөөҗәнә. Хошмуд деер бәәх сара, хаша, гермүд бас ясчана. Оньган өгч үвлд белдҗәхнь эн.

Әәмгин ахлачнр одахн нутгт болсн намин (партин) хургт одад ирцхәҗ. Тендәс кесг зәңг авч ирцхәв. Таңһчин күч-көлсчнр Улан Цергин көрңдт (фондд) дала машин, көлг, хот-хол орулҗ өгч. Шаңһд буудя хулдх зураһан күцәһәд, давулҗ өгчәдгҗ. Тер метәр Булһн нутгин хамтрлң-хүүвин ахус (колхоз-совхозмуд) бас шунҗ көдлҗәдгҗ.

Одахн Элстд инрл-полковник Ока Иванович Городовиков ирәд йовҗ одҗ. Хортнла цоклдх ик дәәнд чинртә болтха гиһәд, Хальмг мөрн дивизь бүрдәх цаас авч ирҗ. Ода тер дивизь Бәәшң Баһ Дөрвд хойр деер цуглулҗ бәәдгҗ..

Орн-нутга Наркомземд көдлҗәсн полковник Василий Алексеевич Хомутниковиг хальмг дивизь бүрдәтхә гиһәд Элстүр йовулҗ. Эн цергт нутгудын, Таңһчин һардач улс мордҗадгҗ. Эврә дурар цергт йовхар эрлһ өгә бәәҗ шоодвр авсн нутгин намин (партин) негдгч сегләтр Айта Келкетовд намин (партин) обком ода зөвшәл өгч. Келкетов комиссар болад йовҗ бәәдгҗ.

Болсн пленум деер Айтан ормд Хар һазрас ирсн Санҗин Пүрвә гидг күн суңһгдҗ. Галзна Буйнчаг деегшән, Элстүр көдлмшт авч. Нутгин күцәгч зөвллин (исполкомин) ахлач болҗ Оздан Санҗ суңһгдҗ. Ода күртл эн нутгин һазрин әңгин (земотделин) ахлач бәәсмн. Манҗин Харла нутгин күцәгч зөвллин (исполкомин) ахлачин дарук болҗ.

Пленум деер күүндсн төрмүд дотр бас нег бачм төр һарв. Тер хальмг дивизь бүрдәлһн. Нутг болһн неҗәд эскадрон кү, мөртә, тергтәһинь күцәҗ өгх болҗ үгән өгч. Әәмг болһар бас зура тәвҗ. Эн төр күцәх эркн болҗана. Асхн Баазр, Манҗ, Маңһд һурвн Айтанд одҗ хонв. Айта ода көдлмшәсн сулдҗ, цергт мордҗах әвртә байрта бәәнә.

— Залусин арһтаһинь шүүһәд цергт мордултн, — гиҗ эн залуст селвгән өгв. — Хальмг церг гидг наадна төр биш. Кезәнә иргнә (гражданск) дәәнд Хальмг мөрн церг чиирг, зөргтә, һавшунарн нер туурсн биший. Тиигҗ одачн Хальмг церг олна нүүрт йовх зөвтә.

— Ай, залус, — болҗ Манҗ үгд орлцв. — Айта шоодулад бәәсн бийнь ода цергт мордҗана. Тиигхлә мини цаг бас ирнә гидг эн. Бийтн «Максим» гидг пулемётын команд һардҗ йовсн күмб. Тиигхлә би бас цергт кергтә болхв. Хәрнь, Баазр, чи намаг йовул.

— Зөвтә болх, — гиҗ Айта келв. — Укомд Манҗин хойр эрлһ кевтнә. Һурвдулҗ бичүләд керг уга. Санань одачн бәәһә болхла, тәвчктн. Көгштә хөн үргән уга гидг. Баһчудт нүдн-амн болх.

— Баазр, соңсчанч? Зөвтә үг келхлә, зүркн ханна.

— Би яахмб? — болҗ Маңһд келв. — Мини эрлһс бас тенд кевтнә.

— Цугтан йовҗ одхла, мал-геритн- кен хәләхмб.

Улан Цергиг хот-хоолар кен теткхмб? — гиҗ Баазр келв.

— Баазрин бас зөв, — гиҗ Айта келв. — Чи агроном күнч, ахлач. Ода деерән цугтынь тәвҗ болшго.

Иигәд күүндә суутл сөөнь өрәл болв. Келкетов Элстин зәңг бас келҗ өгв. Намин (партин) обкомин негдгч сегләтр Лаврентьев, пропагандын сегләтр Утнасунов Дорҗ болҗ. Хойрдгч сегләтр Көгшнә Йисн бәәх. Хальмг Деед Хүүвин Президиумин ахлач Пүрвән Дорҗ суңһгдҗ.

Совнаркомин ахлачд Нальҗ Гаряев бәәһәҗ. Москвад, гүн сурһульд багш бәәсн Бадмин Ишлә цергт мордад комиссар болҗ.

Ора болҗ одсиг медәд, залус орндан орҗ кевтцхәв.

...Баһ насн, бас сәәхн цаг. Делкә көдлгҗ, һалв, түүмр болҗ йовх дәәнә цаг медә бәәҗ, баһчуд асхн болһн гишң нәр-наад кенә.

Эндр бас Баазра герин һаза хурсн баһчуд нәр кеҗ бәәцхәнә. Эн бас учрта. Баазра Цаһан багш зуна амрлһнд һарад, Элст орад, минь одахн хәрҗ ирв. Тенд, Элстд, санитарк улсин девсңд орҗ сурад, чиләһәд ирҗ.

Тиигәд күүкн бийән дәәнд белдҗ. Күүкд, көвүд домбран цокад, лугшад бииллдәд бәәцхәнә. Эднәс тедүкн Баазр, Тарһа, Дуня, Вера, Дүүцә ахта медәтнр сууна. Вера бер Арзһр балһснд ода күртл багш көдлә. Ода Баазрад гиич болҗ ирснь эн.

Бииллдҗ, дууллдҗ бәәсн баһчуд шинҗләд, эднә җирһлд бахтҗ, байрта сууцхав. Дуня Наташаһан этүдәр шинҗләд сууна. Наташа энҗл Халун уснд эмчин дундын сурһуль чиләһәд һарч ирҗ. «Ода бас цергт авчкну, яһну», — гиҗ экнь алмацҗана.

Хоңһра Баатр багшин сурһулян чиләсн, Баһ Дөрвд нутгт багшлҗ бәәһәд, ода амрлһнд ирснь эн. Баатр Наташа хойр босад биилҗ бәәцхәнә. Эн хойр хая-хая нег-негән гердәд хәләһәд оркна. Тер хәләц йир эңкр, җөөлн болҗ үзгдв. Дуня Дүүцәг тохаһарн түлкәд, күүкд тал толһаһан кецәлһв. Тер уга, баһчудын хәләц үзә бәәсн Дүүцә дораһур Дунян һар атхҗ байрлв. «Эн хойр таарх билә, — гиҗ Дүүцә дотран санв. — Хоюрн номһн, керсү, өр өвч. Эн хойр ниилсн болхнь», — гиҗ Дүүцә саналдв.

Болха Бадла хойр босад бииләд, дуран өгсән әмтнәс нууҗ эмәл уга, һар-һарасн бәрлдсн, шахлдад сууна. Эдниг үзҗ оркад, Тарһа өөрән суусн Дүүцәд:

— Нам эн мана күүкд эк-захан мартад, ичртән ишкә халчкад, йовх бәәдл һарчана. Юңгад иигәд көвүд деер элкдәд унад бәәдв?!

Дүүцә баһчуд тал хәләҗ оркад:

— А, хәәмнь, эдниг яһ гинәч. Цаачн дән һалв асч йовна. Эндр-маңһдур цергт мордх көвүд эднчн. Цааранднь җирһл-зовлң ямаран болхинь кен медхв. Бәәсн деернь байр төрҗ авг.

— Тиимнь тиимл, болвчн, — гиҗ Тарһа үгән чиләв.

Вера багш баһчуд һәәхәд, байр чееҗднь учрад, саначрхад, көвүһән санҗ суув. Мергн көвүнь ода бөдүн залу, Сарпулин багшин сурһуль чиләһәд, Харбаһулд багшлҗ бәәһәд, эврән гүүһә бәәҗ цергт мордҗ. Ода Ордҗоникидзе балһснд дәәнә йовһн цергә дундын сурһульд сурч бәәх.

Өөрән суусн улст Дүүцә көвүнәсн авсн бичгин тускар келҗ өгчәнә. Эрвң үвлә гүн сурһулян чиләһәд, Бәәшңгин селәнә эдл-ахун техникумд багш көдлҗәһәд, цергт эврә дурар мордҗ.

— Тер ода дәәнә сурһуль сурчана, — гиҗ Дүүцә арһул келв.

— Альд? — гиҗ Вера шимлдв.

— Ордҗоникидзе балһснд.

— А, нам гиһич. Мана Мергн бас тенд.

— Бас дәәнә сурһульд?

— Бас дәәнә.

— Нә, тиигхлә тедн хамдан бәәнә гидг тер.

Ора күртл теегин аһарт домбрин айс күңкнв. Нәр чиләд, баһчуд тарлдад һарцхав. Гиичнрән һарһчкад, хәрәд ирҗ йовад, хошад-хошадар сүүдлдәд һарч йовсн баһчуд үзәд, Тарһа Баазрт келв:

— Хәлә, эдн яһҗ йовхинь.

— Бичә ду һар, эднчн эмәх, — гиҗ келәд, Баазр цааран һарч йовв.

«Мана Цаһан кенлә йовҗ одв? — гиҗ дотран Тарһа санв. — Шинҗләд бәәхнь, Бокта багшта үүрлҗ бәәх бәәдлтә. Гем уга, көвүн тогтун, сурһульта-эрдмтә. Әмтнлә ээлтә».

Маңһдур өрүн Дулахн күүкн селәнә хүүвин (сельсоветин) ахлач Манҗ тал ирв. Халун ус орад, йова бәәҗ шавнь эдгҗәх Хотлаһан күүкн гер талан авад күрч ирҗ. Көлин шав сәәнәр эдгәд уга.

Ода тегәд әәмгин ахлачд Дулахн зөвән келҗ сууна.

Хотла хәрү ирсн деер гер-мал болх болҗ баһчуд шиидҗ. Тер учрар цаасинь кетхә гиҗ күүкн сурҗ йовхнь эн.

— Цаас кехд юн бәәх билә, — гиҗ Манҗ келв. — Зуг хоюрн ирәд, эврә амн үгән келдг йоста.

— Бийнь ирҗ чадш уга.

— Зөвтә гихлә, мини тачанкар одад авад ир.

Удл уга селәнә хүүвин (сельсоветин) үүднд хойр зеерд татсн тачанк тергн ирҗ зогсв. Түүнәс дәәнә хувцта күн бууһад, хойр тайг түшәд селәнә хүүвүр орв. Өөрнь кеерәд орксн Дулахн күүкн. Арднь баһчуд дахлдҗ.

Әәмгин ахлач көвүг тосч босад, суулһхар седв. Көвүн сууҗ өгсн уга. Хотла Дулахн хойр ахлачин ик шар ширән өмн зогсв.

Бичсн цаасан һартан авад, ахлач келв:

— Чи, Хотла, чи, Дулахн, эврә сән дурар өрк-бүл болҗант?

— Әрүн седкләр, — гиҗ Хотла келв.

— Эврә дурар, — болҗ Дулахн давтв.

— Тиигхлә, танд өрк-бүл болх зөвшәл өгчәнәв. Эн цаасн Хүүвин йосна зокалар тана җирһл батлҗана.

Зөвтә болхла, үүнд һаран тәвтн.

Күргн күүкн хойр һаран тәвәд, селәнә хүүвин (сельсоветин) ик улан тиизтә цаас авцхав.

Шин бүрдсн өрк-бүлиг хойр зеерд татата тачанк деер суулһҗ авад, Харин Хотлан экин тал авч ирв. Тенд әмтн хурчксн, хүрм эклв.

Эднә зәңг соңсч оркад, Баазр байрлҗ суув. Кабинетдән, һанцарн, өмнән кевтсн цаас дәкн-дәкн умшад бәәнә. Эн бичг Ленинградск фронтас, Шарас ирҗ. Тенд фронтд Йислә. Коони эднлә харһҗ. Йислә шавтад йовҗ одҗ. Шар бийнь бас сүл дәәнд һартан шав авад, Ленинградт цергин эмнүлңд (госпитальд) кевтснь эн болҗана.

...Дарунь нутгин дәәнә зөвлләс селәнә хүүвд цаасн ирҗ. Тер цааснд әәмгәс шин бүрдҗәх хальмг дивизьд хөрн кү, күн болһн эмәлтә мөртә ирх, хошад мөр татсн тавн терг деернь немтхә гиҗ. Һанцхн бәәсн полуторк машиһән, җолач күүтәһинь цергт орулҗ өгтхә гиҗ бичәтә.

Тер учрар Манҗ, Баазр, Маңһд һурвн хүүвлҗ сууна. Үүд татад, орҗ ирәд, мөрнә тасгин (фермин) ахлач Үлмҗ Эрдниев завхоз Белтргә Хаалһ хойр залус тал хәләһәд зогсцхав.

— Суутн, суутн, бидн таниг дуудлавидн, — гиҗ Баазр келв.

Залус деегшән һарад суув.

Манҗ өмнән кевтсн цаас авч умшв. Цергт тусх насарнь дигләд авсн буулһавр (список) болҗ һарв. Үүнд хөр һар күүнә нерн бичәтә. Умшад, залу күн болһ шалһҗ-шүүв.

— Манҗ эдниг толһалҗ йовх, — гиҗ Баазр эклв. — Тернь төгссн төр. Тер учрар, Манҗ, чи эврән шүүһәд ав.

— Ханҗанав, — гиҗ Манҗ келв. — Болв, оларн селвглцсн деер болх. Цергт сән дәәч кергтә. Энд, көдлмшт, эврә эрдмтә улс, үлү болхн уга.

Тиигәд ахлачнр күүндәд, күн болһна тускар шалһад, хөрн кү темдгләд авад оркв. Эдн дотр өвснә багч (бригадир) Манҗин Харин, тооч (учетчик) Бадмин Бадлан, Боран Амрин нерд бас йовна. Эврә дурар йовҗах баһчудын буулһавр бас бәәнә. Эднә зергләнд Хоңһра Баатр, Яшкин Наташа Баазра Цаһан — баһчуд. Аля, худлч, хулхач, көзрч, әркнч Салькна Анҗан нерн бас түүнд бәәнә.

Баһчудын тускар залус зөвәр күүндв: Әрә арвн нәәмн күрсн баһчуд.

— Одачн цагнь ирәд уга, — гиҗ Манҗ келв.

—- Манаһар теднчн болшго, — гиҗ Баазр келв. — Мана Цаһана бийнь манас нуувчар сүвчин (медсестран) девсң (курс) чиләһәд күрч ирҗ. Цергт йовнав гиһәд залаһан таслад бәәнә.

— Маниг эс йовулвчн, теднтн бийснь бултад йовҗ одх, — гиҗ Маңһд келв.

— Йовулчкхмн, — гиҗ Баазр дөңнв.

— Баһ улс цергт ик кергтә, — гиҗ Манҗ номһрв. Дәкәд Боран Амрин туск күр һарв. Маңһд үлдәҗ авхар зүткв. Болв, өөрк улснь зөв өгсн уга. Тер бас учрта. Амр тракторист болн җолач (шофёр). Полуторка маши цергт авч оддг күн уга болҗана. Җолач бәәсн Гарян Ялмн медәтә болад, насарн ирлцҗ бәәхш. Дәкәд Амр бийнь эврә дурар йовхар һурвн эрлһ өгсн. Ода эс йовулхла, нам өөлхмн, түүнә зөв.

Цергт мордулх улсан диглҗ авад, наадк төрт орцхав. Белтргә Хаалһ босад тергд белн болсиг соңсхв.

Зөвәр күр мөрдин тускар һарв. Һучн мөрн кергтә болҗана. Эрднин Үлмҗ босад, төр цәәлһв. Агт тоотынь эрт йовулчксн. Минь одахн тәвн гү, унһдынь өнчрүләд, бас йовулсн.

— Ода нам көлгн болм мөрд үлдҗ йовхш, — гиҗ Үлмҗ зогсв.

— Хошмудар бәәсн мөрдт арһта юмн угай? — гиҗ Манҗ сурв.

— Дала юмн уга. Хәләһәд-шүүһәд авхла, нег арвн мөр олҗ болх, — гиҗ Үлмҗ келв.

— Терньчн гем уга, — болҗ Манҗ толһаһан илв.

— Арһ уга. Гүүдәс шүүһәд, шавхх кергтә.

— Адун чилв, — гиҗ келәд, саначрхад, тасгин (фермин) ахлач Үлмҗ хәрү сандл деер суув.

— Күчр гидг хату юмн болн гиҗәнә, — гиҗ Маңһд орлцв. — Трактор уга, мөрн көлгн уга. Юуһарн тегәд мал-герән тескн гиҗәнәвидн?!

— Яахв, арһ уга. Талын һазрмудар терньчн уга болҗ йовна, — гиҗ Баазр келв. — Балһсд, селәд хамхчад, күүчәд, шатаһад, әмтинь алад-булад тараҗ йовна. Өдгә цагт Улан Цергәс юуһинь чигн әрвлҗ болш уга. Тесх кергтә, тесх. Темәд бәәнә, цармуд, муудан күрхлә, үкрмүд татхм... Яһнат тегәд?

— Тиимнь, тиимл, — гиҗ Маңһд зөвшәрв.

Цугтынь диглҗ авцхав. Маңһдур өдрин бийднь белдәд, нөкәдүр өрүн эдниг мордулх болҗ һарцхав.

Цергт мордҗах улс элгн-садан дамҗад, нәр-наад кецхәв. Ик әәмшгтә дәәнд одҗах бийснь эдн цугтан байрта бәәцхәнә. «Сансн санан күцҗәнә. Хортна хормаһас шүүрәд авхиг хәәрлит!» — гиҗ кесгнь дотран зальврлдв...

Өрүн өрлә Боолстин һаза ирҗ тавн тергн зогсв.

Тедн тал мөртә улс ирлдв. Манҗ зүн хәврһдән ут үлд унҗулсн, хо һалзн мөриг биилүләд күрәд ирв. Цергә көвүд дерәлдәд зогсв. Манҗ эднә өмнәһүр эргүлҗ мөрән дуһрулад, команд өгв:

— Зерглтн!

Дәкәд үлдән герәснь суһлҗ авад, деегшән өргәд, хо һалзниг шөрәр хатхад, һәрәдүләд, тедүкн зогсч бәәсн Баазр ахта улсин өмн ирҗ зогсад, келв:

— Үр парторг! Цергт мордҗах залус белн болв.

— Сән, — гиҗ келәд, Баазр өөрән зогсчасн Сарң өвг өмәрән түлкв.

Сарң өвгн хар картузан авад, йөрәлән эклв:

Җил насн хойран

Җидин үзүрт өлгтн.

Җилв бах хойран һанцхн

Төрскндән белглтн.

Улаһад ирсн Заагин

Улан төмрәс бичә әәтн,

Агсад ирсн күчтә хортна

Мөсн шар зевин үзүрәс бичә әәтн.

Аш сүүлднь Баазр:

— Эңкр мана үрдүд, алтн җолаһан эргүлҗ, амулң-менд ирхиг деедс заятха!

Манҗ команд өгв:

— Хошадар, өмәрән марш, марш!

Боолстиг зөв эргәд һарв. Залус ардаснь дахлдв. Алта гергн Манҗин дөрә бәрҗ чишкҗ уульв.

Манҗ өкәһәд, толһаһинь иләд, келв:

— Эңкр иньгм, ичкевт, яһҗанач. Бийән тат. Әмтн ю келх.

— Бийән сагл. Айстан түүмрт орад бичә йов, халуч биләч.

Манҗ ардан хәләв. Күн болһна дөрәд күүкд улс зуурлдҗ одснь үзгдв. Ардк сала һатлҗ оркад, Алтаг эвләд, бийәсн салһҗ оркад, Маңҗ хәәкрв:

— Нә, шуугаһан ахрдтн. Үкҗәхш, цергт залус мордҗана. Ууляд, юуһан авнат. Зүркән бәрәд, махмудан хатурулад орктн, эңкр үүрмүд!

Залус бас өөрән йовсн улсан бийәсн салһв. Манҗ җолаһан татад, эмәл деерән гедәһәд, эклв:

Широка страна моя родная,

Много в ней лесов, полей и рек...

Арднь йовсн залус дууг өргәд авв. Теегин цевр аһарт, теңгрт күрч дурта дууна айс күңкнв. Хотна улс үлдәд, альчурарн дайлҗ зогсцхав.

Я такой другой страны не знаю,

Где так вольно дышит человек!