Далн йисдгч бөлг

Маңһд ахлач өндр мергр хар көвүн. Ода улм эцәд, күзүнь сунсн болад, көлнь утдсн болад, чирәнь нарнд шатад, харлҗ одҗ.

Тер бас учрта. Эндр-маңһдур цергт мордхар меңсч бәәсн күн. Баазрин келсн үгин хөөн өңгәвр тасрад, ухан-седклән көдлмштән өгв. Өрүнәс асхн күртл теегин баг (бригад) деер. Асхнднь мордҗ авад хотдуд, тасгуд эргх, контортан ирх. Ахлач нам унтдв — угав. Өрүн зурһан часла гертән уга, асхн арвн хойр часла — бас. Кезәнь амрдг көвүн болхв?

Тәрәнә хадлһн бүкл хойр сарин туршарт болҗана. Өмн цагт болхла нег сара көдлмш билә. Одачн зөвәр тәрән хадгдад уга зогсчана. Тер бийнь буудян зөөвр

хурдар йовад, шаңһд өгх зураһан зун тәвн төрлһ (процент) күцәчксн бәәнә. Тер урһц сән болсн учр. Өмн цагт гектар болһнас арвн — арвн хойр центнер буудя авдг бәәсн, ода болхла дундлад арвн тавад центнер өгчәнә.

Зураһан давулҗ күцәсн болвчн, ток деер одачн дала буудя кевтнә. Зәрм тәрәнь хадгдад уга. Хамтрлңгин олн тәрәнә урһц тоолҗ, диглҗ оркад, орн-нутгт хулдсн буудя деерән Улан Цергин көрңдт (фондд) гиҗ миңһн центнер буудя орулҗ өгх болҗ амн үгән өгв.

Тер буудяһан ода өгәд чиләҗ йовхнь эн болҗана. Тәрәнә көдлмш эвтән орснд тоолад, багч (бригадир) Дуня Сарң өвгн хойрт эн төр даалһҗ оркад, Маңһд ахлач бийнь оңдан төрт оньган өгх болҗ ухалв.

Тер бас учрта. Тәрә хадлһн эклхлә, өвс хадлһна төр ард үлдҗ одв. Учрнь тиим болад далаһар өвсн хурагдҗ бәәхш.

Энҗл малын хот икәр кергтә. Эврә мал бәәх. Дәкәд деед һазрас — Украинәс, Ростовский медләс улан зүстә кесг саадг үкрмүд тууһад авч ирсн бәәнә. Тер малыг хамтрлң (колхоз), хүүвин аху (совхоз) болһар түгәҗ өгв. Тиигәд авад тоолхла, эн үвл хойр холван ик өвсн кергтә болҗана.

Хамтрлңгин (колхозин) ахлачин көдлмш дор-дораснь һарлдад бәәнә. Немш орҗ ирсн һазрас кесг әмтн бас нүүһәд-нүгшәд күрч ирсн бәәнә. Эдн үв чигн, хот-хол чигн уга.

Эн улсиг бүл болһнд түгәҗ бәәлһәд, хамтрлң (колхоз) хот-хоолар теткх болҗ һарчана.

Ирсн әмтнә икнкнь күүкдтә күүкд улс, медәтә, көгшн-зем улс. Зәрмнь, арһтань, көдлмшт һарна. Ик зунь күүкдән хәләһәд, асрад сууцхана.

Дәкәд нег бачм төр бас һарчана. Дәәнә зөвлләс тәвн мөрнә наряд ирсн бәәнә. Улан Цергт өгә бәәҗ арһта хамгинь чиләчксн. Ода унһта гүд үлдсн бәәнә. Теднәс шүүҗәһәд, одахн хамтрлң тәвн гү цергт йовулв. Теднә нилх унһд өнчрәд үлдцхәв. Өнчн унһдт буудя өгәд, дөң болв. Тер бийнь нилх юмс — нилх. Хатад, һоҗад үклдән һарчана. Иим болад хамтрлңгин ахлач ода малын хошмудар өдр-сө уга эргдг болснь эн.

Нүүҗ ирсн улсиг Манҗ һардҗ, бәәх гер зааҗ, хот-хол хамтрлңгас авх цаас бичҗ өгнә. Тер улсла Баазр күр кенә. Эднә келҗ өгсн келвр соңсхинь толһан үсн босад бәәнә. Өршәңгү уга хортн!

Эн улс дотрас Баазр һурвн күүкд кү темдглв. Һурвн Мария: Мария Дмитриевна— Улан Цергә толһачин гергн, Мария Сергеевна — селәнә багш, Мария Владимировна — коммунист.

Эн һурвнла таарҗ күүндәд, көдлмш кехәр седҗәх уханднь ханад, Баазр зөвшәл өгв. Мария Дмитриевна көвүһән дахулад тәрәнә багдт (бригадт) һарх болв. Мария Владимировна үснә тасгт (фермд) одхиг сурв. Мария Сергеевна бичкн күүкдин күмҗлңд (садикт) көдлтхә гиҗ Баазр келв.

— Зуг танас сурсм, — гиҗ Баазр келв. — Тер көдлсн һазртан дәәнә һашута аюл-зовлң цәәлһҗ, келҗ өгчәтн. Мана һазра улс дәәнә көл ямаранинь одачн медәд уга.

Һурвн Мария зөвшәл өгв. Маңһдураснь авн эдн көдлмштән һарцхав. Нег асхн тәрәнә багин (бригадын) улс, асхн хотын хөөн кеерин хошин (полевой стана) ик өрәд цуглрцхав.

Дуня багч (бригадир) хургиг секәд келҗәнә:

— Үүрмүд, фашистнр булаһад авчксн һазрас, дәәнә түүмр дәрвкҗ йовх һазрас зулҗ ирсн Мария Дмитриевна манла хамдан көдлҗәнә. Тегәд ода Мария Дмитриевнаг дәәнә тускар цәәлһҗ күр кетхә гиҗ сурий.

Маштг, нәрхн шар гергн һарч ирәд, нүдн деерән унад ирсн үсән хооран илҗ оркад, үгән эклв:

— Үүрмүд, ахнр, дүүнр. Мини эн хойр нүдн, хойр чикн насн туршт тиим әәмшгтә аюл, хату зовлң үзх, соңсх гиҗ санҗ йовсн уга. Дән, дән гихлә тер ямаран юминь меддго биләв. Ода дән юуһинь нүдәрн үзәд, һарарн бәрәд һарч ирв. Дән гиснтн күчр әәмшгтә юмн бәәҗ... — үгән цааранднь келҗ чадлго, нүднәснь нульмсн асхрв. Болв, бийән һартан авад, толһаннь үсән сегсрҗ оркад, күүкд күн тууҗан утдхв.

Залунь — улан толһач, Житомир балһснд церглҗәҗ. Зуна цаг болад, цергчнр лагерьт һарч одсн. Тендәс толһач сән өдрт хәрҗ ирсн бәәҗ. Тер асхн гергн залу хойр, хойр көвүтәһән таарч наадад, зөвәр ора унтҗ.

Генткн герин өөр юмн хаһрад, күчтә дун соңсгдҗ.

Өсрәд серхлә, герин терзин шил хамхрҗ одсн, үүдн, терз уга чичрәд дагҗад бәәҗ. Толһач гүүҗ һарад, веранд деер ирҗ зогсад. хәләҗ. Деер, аһарт кермс

нисч ниргҗәнә, тедн бомб хаяд, балһсна гермүд шатаһад, хамхлад хайҗ йовна.

Толһач хәрү гүүҗ орҗ ирәд, адһмар хувцан өмсч авад, келҗ:

— Дән эклҗәнә. Көвүдән авад үкс гиҗ һар.

Тиигҗ келн, эврәннь часть талан гүүһәд йовҗ одҗ.

Тер заагур немш кермс (самолетмуд) бомбан хаяд, гермүд деегүр элкдәд гишң нисәд бәәҗ.

Көвүдиннь хувц нег бичкн чемоданд дүрҗ авад, бичкн көвүһән һартан авад, эләдинь көтләд герәс һарч зулҗ. Герин үүднәс һарч йовхла, кермин хайсн бомб гер деер тусад, һурвн давхр гер хамхрад унҗ. Хамхрад унҗ йовсн герин эрсәс шавр нисч ирәд, һар деер йовсн көвүнә маңнаһар тусад, цоолад хайчкҗ. Цуста

көвүһән теврчксн гергн яахан медҗ чадад, цааран-нааран гүүһәд бәәҗ. Гүүһәд уульнцд һарч одсн эләд көвүнь экән үзәд, одад һараснь көтләд. герин өмн бәәсн бичкн паркд ут сандл деер авч ирҗ суулһҗ. Гергнд ухан орад, хәләхлә, гер нурад унҗ одсн бәәнә. Тендәс одҗ үв авна гиҗ болшго болҗана. Эднә хөв болад, ик хол биш цергә үв зөөдг ик хар машин ирҗ зогсч. Толһачнрин гер-бүл авч һартха гиһәд илгәсн машин болҗ һарчана. Мария Дмитриевна үксн көвүһән өвртән шахсн, эләд көвүтәһән машин деер һарч сууҗ. Толһачнрин әмд үлдсн өрк-бүл цуглулҗ авад, машин нарн һарх үзг хәләһәд гүүһәд һарч.

— Түүнә хөөн бас кесг һашута зовлң үзгдв, — гиҗ гергн цааранднь келв. — Хот-хол, хувц-хунр, мөңгн-теңгн чигн уга. Хоосн. Дарунь машин зогссн һазрт көвүһән оршачкад, цааранднь йовад, төмр-хаалһин өртңд күрхлә зогсчасн һал тергнә (поездин) улан чиңглгт (вагонд) маниг суулһв.

Зөвәр йовад орксн цагла, дәкн немш кермс (самолетмуд) һарч ирәд, һал тергн (поезд) деер бомбан асхв. Һал тергнә (поездин) кесг чиңглгт (вагонд) һал орҗ шатв. Көвүһән көтлҗ авад, һарад тег темцәд зулсм тер.

Тиигәд тенә-муна йовҗ тана һазрт ирәд, элгн-садан олсн болҗ, гесндән хотта, гем уга бәәнәвидн. Әрүн цаһан седкләрн дөң-нөкд болсндтн ик ханлт өргҗ бәәнәв, — гиҗ күүкд күн үгән чиләв.

Герт суусн зәрм күүкд улс шугшад уульлдв. Хот кедг медәтә гергн келв:

— Көөркс, көөркс, ямаран күчр зовлң үзцхәҗ. ...Мария Владимировна тасгт (фермд) ирҗ көдлв. Түрүн өдрәс авн саальч, туһлч улст эн икәр таасгдв. Дун-шун уга, көдлмштән икәр киннә. Тернь бас учрта болҗ һарв. Эврә бийнь селән һазрт өсч-боссн, экнь саальч йовсн бәәҗ. Мария экдән нөкд болад, эврә үкрән сааһад, дасад бәәсн көдлмш.

Асхн көдлмшән ахулҗ оркад, саальч, туһлч, үкрч улс улан шуһу өрәд ирҗ сууһад, Мария Владимировнас дән-дәәсн ямаран бәәдлтәһинь келҗ өгхиг сурлдв.

Мария Владимировна, хурсн әмт эргүлҗ хәләҗ оркад, хоолан ясад, келврән эклв:

— Мини залум намин (партин) райкомд толһач билә. Немш орҗ ирхиннь өмн райцентриг, төмр хаалһин өртңгиг (станциг) бомб хаяд хамхлад, каачад хайчкв.

Түүнә хөөн залум партизанск баг талан йовҗ одв. Намаг көгшн эк талан авч ирәд үлдәв. Маңһдур өрүн эндәс һал тергн (поезд) һарч йовх бәәсн, түүнд сууһад йовхар шиидсн күн биләв.

Мария саначрхад, невчк түдв. Тер болсн, үзсн һашута зовлң өмннь үзгдҗ гүүв. Һал тергн (поезд) көндрәд һарн гиҗәхлә, немшнр орҗ ирәд бәрәд авчкҗ.

Төмр хаалһин өртңгүр (станцур) танкс, мотоциклтә церг орҗ ирҗ. Чиңглгт (вагонд) суусн улсиг эдн һарһҗ авад, өртңгин (станцин) өмн бәәсн халцха деер зогсхаҗ. Өртңгин (станцин) гер дотрас тавн-зурһан күн һарч ирәд, немш офицермүдт өдмг-давс белглҗ тосч. Тедн дотр Мариян таньдг улс бас йовҗ. Негнь заготскотд көдлҗ йовсн Семен Бойко, бас негнь улсин күцәгч зөвллин (комитетин) нег әңгднь көдлҗ йовсн Тимофей Батлак.

Эдниг үзҗ оркад, Мария өврәд бәәҗ. Минь өцклдүр өдр күртл Хүүвин йосна төлә әмән өгнәв гиҗ толһаһан таслҗасн улс, ода хорт тосад, теднә нәәҗнр болх саната йовцхана.

Зогсчасн улсин өмнәһүр йовдңнҗ бәәһәд, немш офицер модьрун орс келәр келҗәнә:

— Дәәнә улс, комиссар улс бәәнү? Өмәрән һарг.

Уга болҗ һарҗана. Залу күн уга, күүкд улс, медәтнр нурһта.

— Уга, — болҗ немш келв. — Еврей улс өмәрән һартха.

Дөрвн-тавн күүкд улс өмәрән һарна.

— Нань күн угай?

Күн ду һарчахш. Офицер Бойког дуудҗ авад, үг келҗ. Тернь эзндән шоодулсн ноха кевтә, сүүлән шарвадад, зогсчасн әмтн тал өөрдҗ, нег күүкд күүнә өөр одҗ зогсад:

— Өмәрән һар!

Цааранднь йовад — чи бас, чи, чи. Долан нәәмн кү татҗ һарһад, өмәрән зогсаҗ.

— Сән. Коммунист улс бәәнү? — гиҗ офицер келв. Күн һарч бәәхш. Батлак зуһу кевәр гүүҗ ирәд, офицерт үг келнә.

— Бәәхлә, өмәрән һарһ, — гиҗ тернь өмнәснь келҗ. Батлак әмтнә өмнәһүр йовҗ йовад, Мария Владимировнан өмн зогсад, инәһәд, толһаһан иләд, келҗ:

— Мария Владимировна, яһҗахмбт? Коммунист нерән геечквт?

— Зүгдг ноха! — гиҗ келәд, Мария өмәрән һарч, хортнд орҗ өгсн залу әмтнә өмнәһүр йовҗ йовад, һараснь татад хара биш кү өмәрән һарһад оркҗ.

— Нань коммунист күн угай? — гиҗ офицер хәәкрҗ.

— Нань уга кевтә, — гиҗ Бойко өмннь зүгдлзҗ.

Өмәрән һарсн улсинь дорнь үлдәһәд, наадксинь салдсмуд тууһад цааран һарһчкҗ.

Үлдсн улсиг тууһад авч ирәд өртңгин (станцин) өөрк ик сарад орулҗ оркад, харул тәвәд, немшнр цааран, райцентр орад йовҗ одна.

Асхн үд болсн цагла өртңгин (станцин) ардк ө-шуһу модн талас һарч ирсн улан цергчнр өртң (станц) деер зогсчасн һал тергн (поезд) үзәд, нааран ирнә. Немш церг орҗ ирсиг эдн медл уга йовҗ, генткн өмнән немш церг үзәд, халда кеһәд, сара дотр бәәсн улс сулдхҗ авч. Сулдсн улсас цергчнр сурҗ:

— Олный?

— Дала күн уга. Һурвн-дөрвн танк, цөөкн мотоциклтә улс. Райцентр орҗ одцхав.

Улан цергә улс өртңд (станцд) ирлдәд, һал тергн (поезд) йовулдг кү олҗ авад, үкс гиҗ әмт суулһад, һал тергн (поезд) һарһҗ йовулҗ.

— Тиигәд әмд һарсм эн, — гиҗ Мария күүндврән төгсәв.

...Мария Сергеевнан тууҗ соңсхар күүкдин күмҗлңд (детсадт) көдлдг, өөр шидрә хотна күүкд улс цуглрад ирнә.

Мария Сергеевна Днепр һолын барун амнд бәәсн нег селәнд багш болҗ көдлҗәҗ. Немш церг селәнүр үдлә орҗ ирҗ. Түрүләд һурвн төгәтә мотоциклд хошад күн суусн, өмнән пулемет углчксн цөн церг ирнә. Ардаснь дөрвн-тавн танк цүврлднә.

Асхн үдлә машинд суусн дала церг орҗ ирәд, селәнд бәәрлҗ. Цергчнр гер болһнд орҗ ирәд, хаша болһ хәләнә. Така, һаха хаҗ унһаһад, хот кеҗ ууцхаҗ.

Хотан ууҗ геснь цадад, әркд диилгдәд зооган кехәр зәрмнь селәнә күүкд, берәд цуглулҗ, нәр келгҗ, Мария Сергеевна согту салдсиг дахулад, Днепр һолын ам темцәд һарч. Үүнд ик гүн харҗ бәәхиг күүкн меднә. Тиигән өөркән дахулҗ ирәд, эрг деер зогсна.

Согту күн тамтрад ирҗ йовад, күүкиг теврхәр седнә. Күүкн салдсиг бийәсн зааглад, һарарн заана: үүнд суухм гисн докъя болҗана. «Гут, гут!» — гиҗ салдс байрлна. Түүгинь олзлад күүкд күн бәәсн чидлән һарһад, салдсиг түлкнә. Немш салдс көлврәд, чагчм гүн харҗин йоралд одҗ тусна. Тер кевтән һарч зулад, сөөннь дуусн гүүһә-гүүһә йовҗ, бүкл хөрн дуунад бәәсн селәнд ирҗ. Тенд немш церг орҗ ирәд уга бәәҗ.

— Улм цаарла-цаарла йовҗ, эврә һазртан һарч ирәд, бас кесг һазр эргәд, ода танахнд ирҗ тогтнҗ йовхм эн болҗана, — гиҗ күүкн үгән чиләв.

— Өршәңгү уга кишванр! — болҗ медәтә гергн келв.

— Немш церг һалзу чон әдл, — гиҗ Мария. келв. — Кү зоваснь, кү алсн-булснь тедндтн батхн алснд орхнь амр.

Иигәд һурвн Мария цолта цагтан әмтнд дәәнә тускар цәәлһҗ өгдг болв. Теднә үг соңссн улсин яснас көлсн һарад, зүркн догдлҗ цокад, цусн дотран буслад бәәдг болв.

— Дәрк, дәрк, тиим юмн бичә учрх болтха, — гиҗ медәтнрнь зальврдг. Баһчуднь болхла:

— Хог тасрсн хортна хормаһас татад авхинь! — гиҗ аралддг болцхав.