Далн нәәмдгч бөлг

Келсн уг, керчсн модн. Манҗихнә хамтрлңчнр келсн үгдән күрәд, нутгт нерәдсн дуудвран күцәһәд, «Улан Цергин көрңдт (фондд)» амлсн тоотан белдцхәв. Боолстин ик халцха деер әмтн хурад ирсн бәәнә. Хошад мөр татсн арвн тергн зерглҗ зогсв. Тергн болһна ард хошад хо һалзн мөрд уята. Зүн бийд тедүкн хойр зун хар чиктә цаһан иргс идҗ йовна. Эн мал-тергн цуг күцәд, эндр

Элстүр йовулҗахнь эн.

Хург Манҗ сәкв.

— Үр хамтрлңчнр! — гиҗ эн үгән эклв. — Эн мөрд, хөд, гергд цугтан тана күчәр, көлсәр бүрдсн, өсәд-боссн юмн. Мана баатр цергчнр тенд, дәәнә көлд юуһарн чигн даңдл уга йовтха. Хортыг хог таслсн цагт, мал-герән хәрү өскәд авч болх. Мана белг баатр улан цергчнрт чидл орулҗ, дәәсиг диилхднь дөң-нөкд болтха.

Цугтан ниргәд альх ташлдв. Сәәнцг өвгн һаран өргәд, әмтнәс тасрад, өмәрән һарч ирв.

— Залус, күүкд улс! — гиҗ эн үгән эклв. — Улан Цергт әмтнә олн үрд йовна. Тер дотр мана әәмгә, нутга, таңһчин кесг залус церглҗ йовна. Теднд бидн теткл орулҗ өгч бәәнәвидн. Тер учрар хармнх-хатах, әрвлх ухан манд уга. Әрүн седкл деерәс өгчәх белг гиҗ келх кергтә.

Учр тиим болсар, унулсн мөрд болһн улан цергчнрт зокмҗта болтха. Тергдмдн аца зөөхд бас зокмҗта болтха.

Хар чиктә цаһан хальмг иргсин махн шимтә болҗ, улан цергчнрт чинә немүлҗ, аршан болҗ, аньр уга шиңгх болтха!

— Йөрәл бүттхә! — гиҗ олн дөңнв.

Өөрән зогсч бәәсн Мөңкт Үлмҗ хойрт Манҗ келв:

— Не, залус, көндртн. Военкомин бийиннь һарт орулҗ өгәд, цаас авч иртн. Тер цаасан улусин зөвлл (уком) улусин күцәгч зөвлл (уисполком) хойрт үзүлтн. Дуудвр дигтән орсиг Харлад зәңглтн.

—Медгдҗәнә, —гиһәд, Мөңкт мөрн талан һарв, Үлмҗ тергд тал. Үлмҗ түрүн тергн талан өөрдҗ ирәд, келв:

— Көлгән көндәтн!

Түрүн тергн көндрәд һарв. Арднь көтлгдсн хойр мөрн толһаһан гедргән татҗ үзчкәд, деесн батыг медәд, угзр-угзр ишклдәд дахад һарцхав.

Тергд ард-ардасн дахлдад, Боолстин гериг зөв эргәд, ард бәәх Согин сала һатлад, нутг ордг хаалһар цүврәд һарад одв. Теднә ардас хойр күн цаһан иргс тууһад һарв. Хурсн улс ардаснь зөвәр хәләҗ зогсад, тарлдад һарцхав.

Тер асхн Баазр гер талан ора хәрв. Дән эклснәс нааран өдр-сө гишң көдлҗәх күүнә чирә зөвәр сомаһад бәәҗ. Түүгинь оньһад, Тарһа-авальнь эрт һарсн сагсг

хурһ һарһулад, әмтәхн хот белдәд, күләҗ бәәснь эн.

Һар-чирәһән уһаҗ авад, Баазр бичкн шар ширән ард одҗ сууһад, амрв. Дарунь Тарһа көргәсн ааһ шөл, тәвүртә мах авч ирәд залуннь өмн тәвв. Дәкәд деернь шил хальмг әрк бас немгдв.

— Гергн, энчн юн хүрм болҗахмб? — гиҗ келәд, Баазр алг хар нүдәрн ээлтә кевәр гергн талан гердв.

Тарһа залуһиннь хәләц үзҗ оркад, «мел кезәңк баһ цагинә», — гиҗ темдгләд, хәрүцв:

— Хүрм гих юмн угал. Көдлмш гиһәд өдр-сө уга йовнат. Зуг бийән бас хәләҗ бәәх кергтә. Хотан ясх, цагтан амрх.

— А, нам гиһит. Ханҗанав. Эврә гергн гидг энл! — гиҗ келәд, Баазр әрк кеҗ ууһад, махан авад идв. Сагсг хурһна махн гидг күчтә! Җөөлн, шимтә, эврән һульдрад хоолар орад йовад бәәнә.

Тарһа өөрнь ирҗ сууһад, залунь өлсәд бәәсиг үзәд, сана зовв. Баазр идҗәсн махан ширә деер тәвәд, һаран арчҗ оркад:

— Чи, яһад ә һардган уурч одвч? Мах ид, ааһ авч ир, әрк кеҗ өгнәв.

— Эврән хотан у, би уучклав.

Баазр хотан эдлв. Дарунь шөл ууһад, амрад, шүдән шигшләд, дер деер тохалдҗ кевтв. Тарһа соньн (газет) авч ирҗ өгв.

«Улан хальмг» соньн эргүлҗ хәләҗ оркад. – Хүүвин зәңгллһнә товчана (совинфомбюрон) зәңг Баазр умшв. Өдр болһн хортн шурһад орад йовна. Болв, Улан Церг цусан асхҗ бәәдг болвчн, хортна өмн орн-нутгин шивә болҗ ноолдҗана. Севастополь балһсиг һурвн үзг таласнь хортн аарглад, шахад авсн бийнь, бийән өгл уга, фашистнриг цусар бөөлҗүлҗәнә. Брест балһсна дунд бәәсн шивә дотр бүсләтә улан цергчнр хортнас әәҗ өгл уга дәәллдә бәәнә.

Киев балһсиг кесг бүсләд ирсн немш цергиг таслҗ цокад, талхм-тачм кеһәд, балһсан дәәчнр булагдл уга, эврә һартан бәрҗәдгҗ.

Соньн (газет) болһнд онц дәәчнрин баатр йовдл бичгдҗ. Дән эклсн түрүн өдрмүдт Гастелло гидг летчик фашистнрин кермсиг хаһад, шатаһад, буйсаҗ йовад, сумнь чилхлә эврә кермән немшин танкс, машид тал зөрүлҗ унад тедниг шатав. Тиим дала кесг баатрмуд мана цергчнр дотрас һарч йовна.

Эн тоотыг санҗ оркад, козлдуран зүүҗ авад Баазр соньн (газет) умшв. Хальмг көвүн, летчик Дармин Нарман тускар бичәтә бәәнә. Баазр соньмсад умшв. Летчик Нарма олн дәәнд орад, һурвн керм (самолет) хаҗ уңһаҗ. Сүл дәәнд һанц бийнь «мессершмидт» гидг һурвн кермслә бәәр бәрлдәд, негинь шатаҗ. Сумн чилхлә, хойрин негинь таслҗ авад көөһәд, күцәд эврәннь кермәр дәврүлҗ. Хортна керм (самолет) цокгдад унҗ. Дармин Нарм бас түүнә ардас һазрур нисч. Эдү метәр, әмән әрвлл уга, хүүвин баатр цергчнр дәәлдҗ йовхнь эн болҗана.

Соньнан өөрән тәвҗ оркад, Баазр зөвәр уха туңһав. Хүүвин дәәч болһн иигҗ ноолдҗ бәәх. Юуна төлә дәәлдҗ бәәхән эдн меддг улс. Эврә орн-нутгин һазрин

төлә, эврә эрк-бүл, элгн-садна төлә. Учрсн элдү сәәхн җирһлин төлә үкәд одвчн һундл уга. Тедн, хортн юуна төлә дәәлдҗ, цусн-махан асхҗ йовна? Күүнә һазр авхин төлә, баячуд-нойдудан улм байҗулхин төлә. Тиигхлә мана хаалһ чик болҗана. Тер хаалһасн Хүүвин орн хаҗиш уга. Күн болһн эврә, Советин- йосна төлә, әмән әрвлш уга.

Иигәд ухалад суухла, бий тәвгдәд, ухан талваһад, махмуд салдаһад одв. Хату-мөтү, кесг зовлң, түрү үзгдх. Зуг аш сүүлднь диилвр мана болх. Мандлсн нарн, олн улсин ээҗ болсн, элдү хүвд күргсн Хүүвин йосиг халхлдг, хаадг хортн учрад уга.

Көгшн коммунист кесг тиигҗ дүүврдҗ суув. Болв көшсн цогц нөөрт диилгдәд ирв. Тарһа ирәд, Баазриг, бичкн күүкд кевтә һараснь көтләд, орнднь орулв.

Өрүн өрлә Баазр контортан ирв. Деерәс ирсн цаас хәләһәд суутл, Дулахн күүкн уульсн орҗ ирв

— Яһвч? Шүүврән өгч чадсн, угайч? — болҗ Баазр сурв.

— Шүүврән өгв. Цаасан авв.

— Тегәд уульх юн болв?

— Бичг авв.

— Кенәс?

— Хотлаһас.

— Бичг авсн болхла, байрлх кергтә. Әмд-мендий?

— Әмд-менд.

— Тегәд яһад уульҗ бәәхмч?

— Шавтҗ.

— Шавтсн болвчн, әмдлм. Тегәд яһад урудҗ йовхмч?

— Бәртн, умштн, — гиҗ Дулахн Баазрт бичг өгв. Парторг авад умшв, нүднднь иим зург үзгдв.

...Ростов балһсна деед бийд бәәдг Матвеев толһа (курган) гидг балһсна цаадк нег зо деер мана церг һазр малтҗ йот (окоп) кеҗ авад, немш церглә дәәлдә кеҗ. Эн цергчнр дотр хальмг һазра кесг көвүд йовҗ, тер дотр Цеднә Церн, Миша Базаев, Харин Хотла ахта улс.

Церн ротын политрук, Миша Базаев бухин (полкин) туршулч (разведчик), Хотла взводын толһачин дарук — сержант.

Өрүн өрлә дән эклҗ. Ханцан шамлсн, автоматан элкн деерән углсн, фашистнр дәврәд, орад ирҗ. Тедниг өөрдхҗ йовад, пулеметар хаҗ цольгад, гранат хайлдад мана цергчнр хортыг кевтүлҗ. Эн цагла политрук Цернә Цедн йотас (окопас) һарад, босн зогсад хәәкрҗ:

— Элдү орн-нутгин төлә, намаг дахад, уралан!

Улан цергчнр дегц босад, хортнд күрәд, җидәр шааһад, бууһин хундгар цокад, һар бәрлдән болҗ. Фашистнр тесч эс чадад, һарч зулхла, манахс ардаснь көөлдәд, теднә йот (траншей) булаҗ авад зогсч.

Халҗ одсн Хотла хойр хортыг җидәрн шааҗ унһаһад, хортна йотд (окопт) гүүһәд орҗ ирҗ. Һарад зулҗ йовсн хортыг пулемет, бууһин сумар көөҗ хаһад, булаҗ авсн йотдан (траншейдән) мана цергчнр батрҗ.

Тиигәд бәәҗәтл, Миша Базаев политрук Цереновиг чирәд, йотур (окопур) орулад авад ирҗ. Политрукин хойр көлнь шавтҗ, зүн һарнь бас. Шархинь адһмар бооһад,

Миша Хотла хойр шавта дәәчиг көдрг деер кевтүләд, өргҗ авад хәрү һарад, эмчин әңгд күргҗ...

Көвүд йотдан (окоптан) хәрү ирәд, уутдан (сумкдан) бәәсн сухарь һарһҗ авад, кемләд сууна. Миша Базаев келҗәнә:

— Арһулд, мини уутд (сумкд) цуцгшл (консерв) бәәнә.

Уутан (сумкан) уудлад, нәрхн утулң банк һарһҗ авад, утхар керчәд, секнә. Һахан махар кесн хот болҗ һарв.

— Миша бухин (полкин) туршулд (разведкт) бәәнә. — гиҗ Хотла бичҗәнә. — Кесг дәкҗ немш бәәсн һазрт одад, альд — юн бәәхинь темдгләд, эврә толһачнртан зәңглдг бәәҗ.

Одахн болсн нег йовдл көвүн бичгтән бас бичҗәнә.

— Туршул (разведк) гисн наадна төр биш, — гиҗ Хотла бичҗ. — Туршулд (разведкт) көдлдг цергчнр хортна бәәдл-җирһл шинҗләд, медәд, үзәд, зәңгләд бәәдг улс. Туршул (разведк) гисн цергин нүдн, цергин чикн болҗана.

Теднд операц кесн цагтан хала-бала гидг юмн уга.

Ик эртәс, тавн-зурһан хонгтан нүүрт бәәсн йотд (траншейд) ирҗ бәәһәд, хортна йот (траншей) шинҗлдг болна. Кезә, кен күн альдаран йовдгинь, альд блиндаж, дот, дзот бәәхинь, эн тоотыг цугтынь шинҗлҗ оркад, тегәд операц кедг учртаҗ.

Хотла бичҗәнә:

«Одахн мана йотд (траншейд) ирәд, долан-нәәмн хонгт шинҗлҗ бәәһәд, арв һар күн өмәрән мөлклдәд йовҗ одла. Зөвәр болҗаһад, автоматын ә һарв, гранат хаһрснь соңсгдв. Түүнә дару удан болл уга әмтн мөлкәд аашхнь үзгдв. Хәләхлә — манахс. Миша Базаев нурһн деерән кү чирсн йотур (окопур) өөрдәд ирв. Наадкснь ардаснь түлклдсн йовна. Йотур (траншейүр) татад авхла, кел бәргдснь ик шар немш болҗ һарв. Амнднь кенчр чикҗ авад, хойр һаринь арднь күләд, босхад, туршулчнр (разведчикүд) немшиг тууһад штаб хәләһәд йовҗ одцхав.

...Миша, туршулч күн, эврә взводан хәәһәд штаб орад йовҗ одв. Дарунь, үдин хөөн, немш церг хәрү дәврҗ. Манахс өмнәснь хаһад өөрдхл уга бәәһәд, авсн йотан (траншейян) олзлҗ. Зуг эн дәәнд Хотла бийнь шавтҗ.

Көләрнь автоматын сумн тусч. Тегәд ода Халун уснд цергин эмнүлңд (госпитальд) кевтхнь эн болҗадгҗ.

Бичг умшч дуусад, ширә деер тәвчкәд, Баазр зөвәр уха туңһав: «Манҗихнә хойр көвүн цусан асхсн. Манд соңсгдснь тер. Наадкснь ямаран йовдг болхв? Дән герин үүднд өөрднә гидг эн. Һанцхн мана әәмг эн. Наадк әәмгүд, нутгуд, таңһчс, таңһч болһна улс бас тиигҗ улан цусан асхҗ йовх. Өршәңгү уга хортмб? Басл күчр аюл!»

— Авһ, а, авһа. — гиҗ Дулахн сурв.

Күүкнә келсиг соңсад, генткн серсн болад, Баазр:

— А, кукн, юн гинәч?

— Авһ, би Халун ус орад ирсв? Хотлан улан чирәһинь үзәд ирнәв.

— Көдлмшчн, тракторчн яахмб?

— Намаг ода деерән Болхад хойрдгч тракторист гиҗ илгәлә. Удан болхн угав. Һурв-дөрв хонад күрч ирхв.

— Аа, хәәмнь. Яһ гихв чамаг. Ахлачас сур, тәвхлә — йовад ир. Намаг зөв өгв гиҗ кел.