Далн зурһадгч бөлг

Така сарин һунн. Сурһулин (школын) ик класст әмтн дүүрң. Энд радио тәвчксн бәәнә. Ода Москваһас йос толһалҗ бәәх ик һардач үг келхмн. Түүнә тускар өцклдүр нутгас суңһуг ирлә. Тер учрар чигн класст суусн улс тагчг, ә-шууган уга күләҗ бәәхнь эн.

Радио, соңсхҗасн көгҗмән зогсаһад, келв:

— Соңстн. Цуг орн-нутгин радиостанцс көдлҗәнә Түүнә хөөн сөөлңкә болсн дун, адһм угаһар, үгмүдиг нег-негнәснь салһад, тодрха кевәр эклв:

— Эңкр ахнр, эгчнр, дүүнр. Залу улс, күүкд улс. Цуг мана орн-нутгин әмтн, танд би эн үгән келҗ бәәнәв. Чиңнҗ суусн улс үг келҗ бәәх күүнә ду таньв:

— Сталин. Һардач, көтләч. Һардачин келсн үгмүд күн болһна толһад ард-ардасн унад, эвтән орад, эвкгдәд, тохнятаһар хадгдв. Әрүн уханас һарсн үгмүд, күн болһнд тодрхаһар медгдәд, зүрк цокулҗ, нурһн эврән ирвәтрв.

Һардач орн-нутгин бәәдл нул уга, илднь келҗ өгв. Немш цергин чидлнь дегәд ик болад, мана орн-нутгин кесг һазр эзләд авчкв, олн балһсд, селәд шатаһад, күүләд, хайҗ йовна. Болв, эн дав зуурин диилвр. Өдр болһн мана Улан Цергин күчн немгдәд, орад аашх дәәснә өмнәс цоклдлһн шүрүтә болҗ йовна.

Хортн кедү чидлтә болвчн, аш сүүлднь диилвр мана болх. Тер юңгад гихлә — бидн эврә орн-нутгин төлә ноолдҗанавидн. Фашистнр болхла күүнә һазр, зөөр-зөөц булаҗ авхар йовх улс. Мана төр чик, диилвр мана болх...

Радиоһар келҗәх күн цааранднь орн-нутгин улс өдгә эн ик күчр цагла бийән яһҗ бәрх, кех-күцәх төр цәәлһв.

«Фронт тыл хойр — негн» — гиҗ эн келв. Орн-нутгин цуг улс фронтын төлә, диилврин төлә көдлх зөвтә, ухан-седклән, олх-зөөхән, кех-күцәхән фронтд өгх болҗ һарчана. Үүнәс нань даву чинртә төр уга болҗана.

Цааранднь күн болһн ю кехинь зааҗ өгчәнә. Немш церг булаҗ авсн һазрт үлдсн улс эврәннь Хүүвин йосан мартх зөв уга. Партизанск багмуд бүрдәҗ, дораһур көдлҗ, хортнла ноолда кех учр. Фашистнрин тавг дор түүмр шатах керг. Аль һазрт бәәхән тедн медҗ әәҗ, чичрҗ бәәх болдгар.

Немш церг өөрдҗ йовх һазрас мал-герән, үүлдлңгүдән (фабрик-заводмудан) эртәснь һарһҗ тууҗ, нүүлһҗ авх. Хортнд төрүц юм үлдәх керг уга. Чидл эс күрч өгсинь шатаһад, хамхлад хайх кергтә.

Ард, тылд бәәх улс арһ-чидлән әрвлл уга көдлҗ, машиһәр, кермсәр, танксар, зер-зевәр, идх-уухар, өмсх-зүүхәр Улан-Цергән теткх болҗ һарчана. «Цугтынь — фронтд!» — иим дуудвр ода — эркн болҗана.

Улан Цергт цергләчнр болхла, хортыг цокҗ омгинь шантрулҗ, ээрҗ зогсаһад, цааранднь күчлҗ орад, күүләд хайх төртә. «Немш күчәр эзләчнр/ оккупантнр үктхә», «Үксн күн болһна төлә — үкүлхмн», — гидг дуудвр дәәнә улсин өмнк хаалһ цәәлһв. Фашистириг алх, үкүлх — эркн төр.

Өрәд суусн, орҗ-һарчасн ухата улст, деернь һал цәклсн болҗ медгдв. Эн цәклһн өмн бәәх хаалһ илдкәд, өдгә цагла кех-күцәхиг цәәлһв. Ода эн улс ю кехән медв. Көдлх, өдр-сө уга көдлх, көдлмштән седкл-ухаһан тәвҗ, түүнә ашинь нигтрүлх керг. Улан Цергт, орн-нутгт, фронтд — буудя, үсн-тос, махн-ноос икәр орулҗ өглһн. Түүнәс даву төр ода уга.

Баазр, Манҗ, Маңһд ахта ахлачнр үкс гиҗ һардачин келсн үг олнд күргҗ, тедниг көдлмшт шунулҗ, кех-күцәхд урмдхиг санад чееҗәр адһлдв. Наадк хамтрлңгчнрнь бас шулуһар көдлмштән күрхәр, күрз-биилән авхар адһлдад өрәһәс һарлдв. Зөвтә үг келхлә — зүркн хандг. Тер учр эднд һарчана. Кех күцәхнь өмнь илдсн — чееҗин зовлң хәрсн болҗ күн болһнд медгдв.

Тер асхн Боолстин ахлачнр хотдуд, багмудар һарч йовлдв. Иим гүдү көдлмштә цагла цуг хамтрлңгчнриг цуглулҗ хург кеҗ болшго болад, баг-багарнь бәәсн һазртнь цәәлһвр кех болҗ һарцхав.

Асхин кемлә бичкн хар машин Боолстин һаза ирҗ зогсв. Түүнәс Харла, дәкәд нег таньдго залу күн һарч ирәд, селәнә хүүвүр орцхав. Манҗ босад, мендләд, хәрин улс суухиг эрв. Залу күнь таңһчин дәәнә зөвлләс (военкоматас) ирсн күн болҗ һарв. Залус таарад, күүндлдв. Эн хойриг үлдәчкәд, Харла Баазрин хораһур орҗ ирв. Баазр босад, һаран өгч мендләд, Харлаг этүдәр шинҗлв. Зөвәр мах бәрәд бәәҗ. Болв, одачн нәрхн, көркхн цогцтаһан. Харла мендән медлцәд, йовсн кергән цәәлһв дәәнә зөвллин (военкоматын) күүтә әәмгүд эргҗ йовх болҗ һарв. Эндрин бийднь «Улан малч» хүүвин ахуд күрч хонх улс болҗана. Бичкн хар түңгрцгәсн «Улан хальмг» соньниг (газетыг) һарһҗ өгәд, келв:

— Эн соньнд соньн зәңгс бәәнә, умшад эврә кех-күцәхдән олзлтн. «Улан Цергә көрңг» гидг юмн һарсн бәәнә. Түүнд әмтн машин-терг, мал орулҗ өгчәнә. Улан Хол нутгин Киров нертә хамтрлң эн көрңдт (фондд) цергә мөрд, хөд орулҗ өгх болҗ. Мана нутгт тиим зәңг һарад уга.

Олна хург кеһәд, тана хамтрлң (колхоз) тер төр толһалсн болхнь йир сән болх билә.

Баазр өмнәснь келв:

— Чик селвг өгчәнәч. Бидн бас юуһар Улан Церг дөңнхин тускар ухала бәәләвидн. Буудя зураһас давулҗ өгх. Махн, тосн, ноос бас. Зуг «көрңдт (фондд)» мал, терг өгнә гих ухан манд орад уга.

Цааранднь күүндәд, нутгт юн болҗ бәәх зәңг Харла келҗ өгв. Намин (партин) улусин зөвллин (укомин) сегләтр Айта Келкетов цергт йовхар хойр эрлһ намин (партин) обкомд орулҗ өгч. Зуг дегәд давҗана гиһәд обкомин һардачнр үүг шоодад тәвҗ.

Цернә Цедн цергт эврә дурар мордҗ, Әвәш бас цергт одхар эрлһ өгч. Зуг күүктә гиһәд авсмн уга.

— Кедү күүкдтә болҗ одв эднчн? — гиҗ Баазр соньмсв.

— Хойр. Көвүнь эләд, сурһульд (школд) орна. Күүкнь хөмөстә.

— Нилх күүкдтә бәәһә бәәҗ яһтлан аздлҗах берв?

— Күүкдән таднд авч ирәд «белглчкәд», бийнь әрлхәр бәәнә гидг тер.

— Пө, тиим юмн бәәхий?

— Бәәһәд чигн бәәхмн- Баһчуд адһлдад үкчәнә. Дәәнд орх санан ик. Зуг эрт чилҗ одвзго гиһәд чееҗәр зүткҗ бәәх улс.

—Тиимнь манад чигн бәәнә. Мишгән бел кеһәд, хувцан, хот-хоолан тәвәд, йовхан куләһәд сууцхана.

— Тиимднь цәәлһвр өгх кергтә. Цагнь бас ирх. Ода деерән зүркән дарад көдлг.

Баазр хамтрлңгиннь (колхозиннь) бәәдл-җирһл цәәлһв: — Эндр маңһдур тәрәнә хадлһн эклх. Өвснә көдлмшән өөрхнәс төгсәх керг. Күн күрч өгч бәәхш. Хадгдсн өвсн тоотынь овалад авчквидн. Ниднәкәс ик өвсн белдгдв. Болв хадлһн одачн хара биш. Зуг түүг хөөннь, тәрәнә төр һартас һарһчкад, дәкнәс эклх...

Иигәд зөвәр күүндҗ сууһад, хоюрн босад Манҗин хора (кабинет) тал ирв. Эдн бас төрән- күцәһәд дуусч бәәҗ. Ю-бис күүндҗ бәәһәд, хәр улс йовх болв.

Хурдн хар машин хурлзад һарад одв. Манҗ Баазр хойр ардаснь хәләҗ зогслдв.

— Хамтрлңгин (колхозин) ахлач бәәнү, угай? — болҗ Баазр сурв.

— Бәәх зөвтә. Маңһдур өрүн эрт йовх болҗ күүндләвидн.

— Тиигхлә йовий, нег төр бәәнә, — болад Баазр соньн үзүлв.

Удл уга залус хамтрлңгин (колхозин) ахлачин ик цаһан өрәд орҗ ирв. Дүүдән Маңһд босад, медәтнрән күндлҗ мендлв.

— Мә, эн соньн (газет) хәләлч, — болад Баазр хамтрлңгин (колхозин) ахлачд соньн өгв.

Тернь дота һаза уга эргүлҗ хәләҗ оркад, келв;

— Соньнас Кировин нертә хамтрлңгин (колхозин) дуудвр бәәнә.

— Альков, умшлч.

Дүүдән Маңһд экләд умшв: Улан Хол нутга Кировин нертә хамтрлңгин (колхозин) улс Улан Цергин чинр өргҗ, сүринь батлхар «Улан Цергин көрңг» бүрдәхмн гиҗ дуудвр кеҗ. Эдн бийснь һурвн әктәмл маши, һучн мөр, һурвн зун хө тер көрңгдт (фондд) орулҗ өгх болҗ. бийсән дахтха гиҗ таңһчин олнд дуудвр кеҗәхнь эн болҗана.

Дуудврин дор намин (партин) обкомин шиидвр бәәнә. Киров хамтрлңгин (колхозин) сән эклц дөңнәд, теднәс әмтн үлгүр автха гисн шиидвр болҗ.

Умшч дуусад, әәмгин һурвн ахлач уха туңһаҗ зөвәр сууцхав. Баазр эклв:

— Харла келв: төр шин — Мана нутгт күн түүг экләд угаҗ. Тер учрар маниг эклҗ үзтн гиҗ селвг өгв.

Олна хургт тәвҗ күүндәд, зөвтә болхла, бас тер Киров хамтрлңгин (колхозин) бәрцтәһәр бичәд, нутгур өгүлтхә гилә.

— Бидн тегәд юуһан өгч чадн гиҗәнәвидн? — гиҗ Манҗ үгд орлцв.

— Әмд бийнь нәәмнәс дөрвн трактор үлдв, — гиҗ Маңһд хәрүцв. — Тедн йирин МТС-ин. Мана керг биш.

Өгхлә, бәәсн нег полуторка машиһән эс өгхинь.

— Тергн-көлг әмтн бас өгч эс бәәнү? — гиҗ Манҗ соньмсв

— Бәәнә. Арвн тавн терг көлгтәһинь өгх болҗ.

— Арвн тавнь манд күнд, долан-нәәмиг цуглулад авч болх, — гиҗ Манҗ келәд, деернь немв. — Цергт белдсн хөрн мөрн бәәнә, түүгән белглх.

— Цергт махн кергтә. Нег хойр зун хө өгч болх, — гиҗ Баазр келв. — Дәкәд, эврән бичсн цаасндан өдгә көдлмштән шунхмн гихм. Шаңһд орулҗ өгх махна, үснә, ноосна, буудян зураг давулҗ күцәхмн гиҗ үгән өгх кергтә.

— Тиигхлә, диглий, — гиҗ келәд Маңһд харнда (карандаш) авч цааснд бичв. — Цергә хөрн мөрн, арвн тергн көлгтәһән, нег машин, хойр зун хөн. Шаңһд орулҗ өгх хот-хоолын зураг давулх. Тиим эс болҗану?

— Тиим, — гиҗ Баазр дөңнв- — Чи, Маңһд, асхндан сууһад сән гидгәр бичәд, ясад, бел кеһәд орк. Маңһдур цугтан йовҗ, олнас сурх керг. Олн зөвтә гихлә, һаран тәвәд нутгур эн цаасиг йовулхмн.

Харла бас зәңг авч ирҗ. Цеднә Церн сән дурар цергт мордҗ. Әвәшнь бас цергт йовхар аздлҗадгҗ.

— Әвәшиг цергт авад чигн бәәхмн. Эмч күн альд болвчн кергтә, — гиҗ Манҗ келв.

— Күүкднь яахмб, күүкднь? — гиҗ Маңһд өврв.

— Күүкднь... Күүкдән манд «белглхәр» бәәдгҗ, — гиҗ келәд, Баазр өөрксән эргүләд хәләҗ оркад: — Та хойр бас цергт одхар аздлад бәәнәт.

— Аздллго яах билә, бидн энд гесән иләд кевтх, тенд, дәәнд мана төлә әмтн цусн-махан асхад йовхмб? — гиҗ Манҗ хәрү өгв. — Һарт одачн шүрүн бәәнә, нүднә харан одачн баһрад уга. Тиигхлә нанла әдл пулеметчикин орм — дәәнд.

— Кедү эрлһ өгчквч? — гиҗ Баазр сурв.

—Хойр.

— Чи кедү? — гиҗ Баазр Маңһд тал хәләв.

— Бас хойр эрлһ дәәнә зөвллд өгчкв.

— Тер зәңг намин (партин) обкомд күрәд угад, зальвртн. Эс гиҗ гүрмитн һарттн бәрүлх билә.

— Яһад? Бидн хаҗһр юм һарһҗ бәәнүвидн! — гилдәд хоюрн нег дууһар сурв.

— Хаҗһр-чикинь медҗәхшив. Харлан келсн үг танд келхәр седҗәнәв. Айта Келкетов хойр эрлһ намин (партин) обкомд орулҗ өгәд, һурвдгчдан шоодвр авад зогсч.

— Үнәрий?

— Харла яһад худл келх билә! Хәрнь та хойр айстан бичә адрад бәәтн. Кениг кезә цергт авх, кен альд көдлснь деер болхиг нам (парть) эврән медә бәәх. Кергтә болхла, тана эрлһн угаһар чигн авад йовулх. Хәрнь, тадн тер ухаһан хаяд, көвәд-көвсәд бәәдгән уурад көдлмштән шунцхатн.

Әәмгин ахлачнр цааранднь кех-күцәх төрмүдән күүндв. Тәрәнә хадлһн эклҗәх, цуг чидлән, бәәсән терүнд тәвх. Өвснә хадлһ мел зогсах санан уга. Көлг татсн өвс хаддг һурвн «Аксай» машин, тавн цар терг өвснә багдт (бригадт) үлдәх болцхав. Харин багдт (бригадт) өвс овалх дадмг хойр-һурвн кү үлдәҗәнә, наадкснь цугтан сурһулин сурһульчнр болҗ һарчана.

Наадк бәәсн чидлән цуг тәрә хуралһна көдлмшт тәвҗәнә. Үүнд һурвн комбайн, мөрд татсн тавн «Аксай» машин белн. Комбайнас буудя зөөхд хошад мөр татсн тергд һарһҗах. Наадк улснь «Аксай» машинә хадсн тәрәг зөөҗ, ток деер авч ирҗ, молотилка гидг машиһәр цокҗ буудя һарһх. Бас ток деер дала көдлмш — буудя цеврлх, тергнд ачх.

Түрүн өдрәс авн буудяг Дивн өртңгүр (станцур) зөөх. Бүкл җирн дууна. Тер учрар буудя зөөх шишлң хөрн мөрд, темәд татсн тергд белн бәәнә. Түүнә багч (бригадир) Боран Амр болсн бәәнә.

Ора болсн цагла ахлачнр хәрәд һарцхав. Маңһдур өрүн өрлә хотдуд, багмуд эргх, бас амрч авх кергтә.