Далн тавдгч бөлг

Дән эклсн, делкә догдлҗах. Хүүвин орн-нутг әәмшгтә аюлын өмнәс, нег мөсләд, дәврлдә-дәәлдә кеҗәх.

Күн болһн орн-нутган харсхт әмән әрвлш уга.

Үүг, эн бәрц-бәәдл Манҗихнә әәмгин хамтрлңчнр үзүлв.

Өвснә көдлмш зогссн. Зуг малын улс көдлә. Хотн, гер-бүл болһнд әмтн дәәнд белдҗ бәәх. Залу улс хотан ясад, хувцан соляд, цергт мордхас үлдсн сүл өдрмүдтән җирһҗ авх сана һарчана. Теднән хәләх, асрх күүкд улс бас гертәсн һарч чадҗахш.

Цергә наста баһчуд болхла нәр-наад кеһәд, әрк-чигә уулдад бас җирһҗәх саната.

Боолстин заллтын давшур деер зөвәр олн улс хурҗ. Тедн дунд Миша Базаев Боран Амр хойр бас үзгднә Цааһас үүд секәд Хотла һарч ирв.

— Нә, юн болв? — гиҗ үүрмүднь сурлдв.

— Цергт морднав гиһәд эрлһ өгчкв.

— Би бас өгләв, болв һолх бәәдл һарад бәәв, —гиҗ Амр үгд орлцв.

Селәнә хүүвд нутга дәәнә зөвлләс (военкоматас) ирсн улс Манҗ ахлачта хамдан цергт одх улс хәләҗәнә.

— Амр, чамаг юуһарн өөхмб? —- болҗ Хотла өврв.

— Дәәнә сурһуль уга гиҗәнә.

— Эннь юмб? Эннь эрдм бишв? — гиһәд Миша Амрин өрчд шавшч кеерүлсн кесг значокуд заав. — ямаран значок уга гихв! «Ворошиловский стрелок», санитарный, освод, осоавиахим, — нань чигн кесг.

— Эдниг юмнд тоолҗахш. Дәәнә сурһульта улс дав деер авхмн гиҗәнә.

— Тиигхлә, Амр, чамд дәәнд адһад керг уга, —гиҗ Хотла келв. — Миша бидн хойр бий улсвидн. Би йирдән цергт цергләд һарч ирсн, намаг авчл бәәнә. Мел цугтан цергт мордхла, эн хамтрлңгин мал-гер кен хәләхмб? Хәрнь, Амр, чи ода деерән бичә зүтк. Яһдг болвч өрк-бүлтәч. Көгшн эктәч.

— Миша, соңсчанч? Хотла ямаран мектә. Үкс гиҗ йовад, эврән дәәнд орад, орден-медалинь авад күрч ирхәр седҗәнә. Би гертән кевтхмб? Би бас хортна уңгд суух санатав, — гиҗ Амр келв.

— Бичә адһ, Амр, чамд чигн медаль күртх.

— Ямаран мектә эдн. Эврән бийснь цергт мордх, би гертән кевтх. Тиигҗәтл дән чилҗ одхла яһнат?

Әмтн инәлднә.

— Инәх юмн үүндтн уга, — гиҗ Амр хәрү эклв. — «Маңһдур дән болхла, эндр бидн белн» гидг дууһан мартчквт? Маршал Ворошиловин келсн үг тиим гиҗ эс саннт? Хортн манур дәврхлә, түүг эврә бийсиннь һазр деер цокҗ унтрахвидн гидг үг. Орн-нутг өнр, өргн, байн. Тиигхлә дән удан болх зөв уга.

— Кен болвчн тууҗ меднәл, — гиҗ Миша Базаев келв. — Зуг ода деерән хортн дегәд ик чидлтә орҗ аашна. Түүг мартхм биш.

— Тиим, тиим. Хортна чидл бас нөөхм биш, — гиҗ медәтә залу келв.

Селәнә хүүвәс һарч ирсн бичәч (пииср) әмтиг үдин хөөн иртхә гиҗ зарлв. Залус тарад һарлдв.

Маңһдур өрүнднь селәнә хүүвин (сельсовет) ик цаһан гер эргәд эҗү-шаҗу уга әмтн хурв. Шууган, дууллдан, уульлдан.

Маштг хар залу үзгдв. Эн Мухлан Бака. Зөвәр сән тавта. Гергнь күзүнәснь теврч уульв. Өөрнь энүг эргәд, энд-тендәснь татлдҗ тавн үрнь шугшлдв. Гарман ә соңсгдв. Арв һар баһчуд, бас зөвәр сән тавта. Инәсн, бииллдсн орҗ ирв. Эднә ар захд Харин Хотла йовна. Түүг теврҗ бийдән шахсн Дулахн, әмтнәс эмәл-ичл уга, халун нульмсан асхрулсн йовна. Бийдән шахад, халхаснь үмсәд, Хотла келнә:

— Сәәхн иньгм, бийим бичә март, санн бә. Нандчнь мирд-бу бәәнә. Сумн тусдм биш, өөгүр эргәд һарад бәәх юмн.

— Тиим болтхал, хәәмнь Алтн җолаһан хәрү эргүлҗ ирич, — болҗ төгрг хар нүдәрн эңкрлҗ иньгән хәләҗ күүкн бийән татв.

Давшур деер селәнә хүүвин (сельсоветин) бичәч (пииср) һарч ирәд, келв:

— Хараев Хотла, бәәнү?

— Хотла, чамаг дуудҗана.

Хотла күүкиг бийәсн салһад, селәнә хүүв тал үкс-үкс ишкәд йовҗ одв. Хүүвин өрәд орад ирхлә, ахлач Манҗ келв:

— Хараев гидг толһачтн эн.

Деерәс ирсн ах лейтенант келҗәнә:

— Сержант Хараев, таниг эн цергт мордҗах әмтнә толһач шиидҗ бәәнәв.

— Соңсчанав.

— Тергд белн. Эдниг суулһҗ авад Булһнур авч ирхмт. Буулһаврнь эн. Әәмгин улс, цугтынь таньдг болхт.

— Меднә, меднә.

— Цаг болҗ йовна, — гиҗ бас нег дәәнә күнь, лейтенант келв.

— Лейтенант, һарад эн буулһавр (список) умшад өгчктн.

Лейтенант, Манҗ, Хотла һурвн давшур деер һарч ирв. Әмтн дууһан баһлад, давшур деерк улс хәләҗ зогсв.

Лейтенант экләд буулһавран (спискан) умшв. Әәмгин залусин нерн ард-ардасн һарлдад бәәв. Мухлан Бакан нерн һархла, гергнь сүлдр-сүмсн болҗ харһцҗ унв. Хараев Хотлан нерн-соңсгдхла тедүкн зогсчасн нәрхн хар күүкн

— туһлч Дулахн, әмт эргҗ гүүһәд, давшур деер һарч ирәд, Хотлаг теврч өрч деернь киисв.

— Ичкевт, гергнь биш, яһҗахмб? — болҗ туула урлта шар бер келв.

— А, хәәмнь. Йилһс бәәнү. Эндр-маңһдур гер-мал болхар седҗәцхәлә. Ода арһ уга. Күргнь күчр дәәнд мордҗах, яһ гинәч түүг, хәәмнь, — болҗ медәтә гергн цәәлһв.

Буулһавр (список) умшч дуусад, Хараев Хотла дорагшан бууҗ ирәд, тедүкн зогсад, хәәкрв:

— Буулһаврт (спискд) орсн улс нааран һарад зогстн!

Залус неҗәд-неҗәдәр Хотлан өөр одҗ зогсв. Элгн-саднь эдниг теврәд, татлдад-чирлдв. Залус бийән күчәр зааглад, толһачин өөр ирҗ зогслдв. Эдн дотр Боктала әдл медәтә хойр-һурвн күн йовна. Наадкснь, ик зунь цергт цергләд ирсн баһчуд. Дөрвн-тавн баахн көвүд йовна. Тедн дотр Базан Миша үзгдв.

Дәәнә улс һарч ирәд, команд өгв. Цергт мордҗах залус дөрвәд-тавадар тергн деер суулдв. Түрүн тергн хооран һардг хаалһар көндрәд һарв. Әмтн тергд эргҗ, эңкр үрдиннь көл-һарас бәрлдҗ, уульн-дуулад, көвүдиг үдшәһәд һарһв. Ар зоод күрәд, әмтн тасрад-тасрад үлдәд бәәцхәв.

Аш сүүлднь Бака көвүд-күүкдән неҗәд-неҗәдәр, тал-талднь үмсч оркад, гергнәннь толһа ээм деерән тәвҗ, илҗ зогсв. Теегин кар салькн деегүр нисч ирәд эднә толһан буурл үсинь саатулн иләд һарад одв. Бокта бийән татад, серсн болад, келв:

— Нә, болҗ Өлзәт. Би алтн җолаһан хәрү эргүләд ирхв. Күүкдән хәләҗә, көдлмштән цугтан һарцхатн.

Өлзәт ууляд һаран сулдхв. Тиигхләнь көвүд-күүкднь энүг сүүдәд авв. Бокта болһамҗта кевәр дәкн нег хәләҗ оркад, тергән күцхәр алцр-алцр ишкәд һарв.

Эднә барун бийд Хотла Дулахн хойр зогсчаснь үзгдв.

— Күн үлдҗ йовхш. би йовнав, — гиҗ Хотла күүкиг бийәсн салһв. Бичг бичҗә, медҗәнч.

— Альдаран бичхмб? Хайг угалм.

— Альдаран болвчн. Улан Цергт. Харан Хотлад.

— Иргнә (гражданск) дәәнд йовсн комсомольцнрла әдлий?

Мә, эн түңгрцг ав, дәкәд альчур. Мини белг.

— Бидн бас комсомольцнрлм. Тиигхлә йилһәс бәәнү. Белгдчнь ханҗанав. Дәәнә чилгчәр чамд белг кеҗ эдниг авч ирҗ өгхв. Дәкн нег теврҗ үмсәд, Хотла хольҗад һарад одв. Дулахн күүкн арднь дайлад үлдв. Төгрг хар нүднәс бүлән нульмсн халх деегүрнь асхрҗ, хагсу һазрт дусв.

Көвүдиг цергт мордулчкад, парторгин хорад (кабинетд) әәмгин һардачнр хурцхав. Эдниг эргүлҗ хәләҗ оркад, Баазр үгән эклв:

— Орн-нутгт аюл, ик дәәнә һал падрад шатҗ йовна. Улан цусан асхад, дәәснә өмнәс дәврҗ дәәлдҗәх Улан Цергт бидн ямаран дөң болҗанавидн? Кесг хоңгт көдлмшән хайчкад, гертән суунавидн. Мана «дөң» тиим болҗ һарчана.

— Залус эндр-маңһдураһар бәәнәлм, — болҗ бас негнь келхәр седв.

— Эндр-маңһдураһар... — гиҗ Баазр уурта бәәдләр келв. — Цергт мордхнь — мордҗ одв. Дәкәд чигн авх, цагнь ирхлә. Тер цаг кезә ирх гиҗ күләхв? Сар

болад, җил болад цагнь ирхлә яахмб? Түүг күләһәд, көлән цахлчкад кевтәд кевтхм? Тиигҗ болшго, үүрмүд. Бидн цугтан эндрин бийднь хотдудар йовҗ цәәлһвр өгәд, цугтынь көдлмшт һарһх керг. Харин багдт (бригадт) хара биш улс көдлҗәнә. Күүкд-берәд нурһта. Залус улсиг цугтынь сурад көдлгх учр, Тәрән болҗана. Дуся Сарң хойр багцин көдлмш дууссн болхла, кеерин хошан (полевой станан) белдтн. Токинь ясх, белдх, көлгн терг бел кех.

Эн болад әәмгин ахлачнр кесгтән күүндлдв. Зөвтән орлдад, эндрин бийднь хотнд күрч әмтнд цәәлһвр өгч, көдлмшт шунхиг эдн цугтан дотран ухалв.

Маңһдур өрүнь өвснә хадлһнд зөвәр олн улс ирҗ, тер дотр залус бас хара биш. Тавн трактор бәәснәс, һурвинь МТС тал көөһәд авад йовҗ одҗ. Хадхнь, зөөхнь көлгн болҗ һарчана. Темәд, цармуд, мөрд —хәләснь эн.

Хадад, делгәд хайчксн өвсиг үкс гиҗ овалҗ авх уха багч тодлв. Тегәд чигн ковньглһнд сурһулин (школын) сурһульчнр, күүкд-шуухд тәвчкәд, арһта-чидлтә хамгинь өвс зөөлһнд, овалһнд тәвв.

Удл уга көдлмш эвтән орад, теегт овалһата өвсд дерәлдҗ зогсцхав. Үүг үзәд Хар багч (бригадир)ин зүркн хәәвән цокҗ бульглв.

Багчин барун һар болҗ Боран Амр үлдв. Ода деерән, кесг сурсн бийинь, көвүг цергт авсн уга. Дәәнә сурһуль уга болҗ өөгдҗәнә. Дәкәд дәәнә улст дораһур Манҗ ахлач бас келҗ. Көгшн эктә, өрк-бүлтә. Энд әмтн бас кергтә болх. Тиигәд Амр үүрмүдәсн ард үлдв.

Түрүләд эн әмтнд уурлад, чееҗләрн гүвдлдәд, ик гидгәр зовҗала. Көдлмш хәрү эклснә хөөн бийән әрвлҗ бәәхмн уга. Өрүнәс асхн күртл өвснә овалһнд көдлнә.

Асхн мөрәр хәрҗ ирәд, сурһулин (школын) радио одҗ соңсад. «Дәәнә сводкс» бичҗ авч ирәд, өрүнднь әмтнд цәәлһҗ өгнә. Эн сводкар болхла, немш церг нүрәд орад аашна. Мана кесг һазр авчксн, кесг балһсн-селә балцлад хайҗ йовх болҗ һарчана. Арһ угад — зарһ уга. Көвүн сводк умшч өгәд, цәәлһәд, Улан Церг хортна өмнәс дәврәд орҗ йовхар чиләнә.

Багдт (бригадт) алдг-куддг баг гидг юмн һарв. Түүнд залу улсиг цугинь бичҗ авад, дәәнә сурһуль дасхв.

Көдлмшин хөөн долан хонгт хойр дәкҗ эдн сурһуль сурна. Дәәчнриг дәәнәһәр тавшулад, бууһин сурһуль дасхна. Сурһульд (школд) бәәсн малокалиберн гидг бу авч ирәд, сала дотр бә кеһәд, Амр эднд бу хадг дасхв.

Алдг-куддг (истребительн) баг гисн ик кергтә төр гиҗ, Амр залуст цәәлһнә. Кемрҗән дән мана тег тал өөрдәд ирсн цагт, хортн кермәр десант хаяд чигн оркхмн болҗана. Десант гисн шүкртә (парашютта) улс. Тедн бууҗ ирәд мана һазр эзләд, эврә улсан күләх зөвтә болҗана. Мана баг (отряд) болхла, тиим десант хайсн цагт дорас хаһад, шүкр (парашют) дор дүүҗлгдҗ йовсн улсиг аһарт уңг-тохминь таслхмн болҗана.

— Терчн чик. Болв, бидн тедниг эн модн бууһарн хаһад унһан гиҗәхмб яахмб? — болҗ бас негнь сурв.

— Бәәҗәтн, — гиҗ Амр хәрү өгв. — Дән өөрдсн цагт дәәнә зөвлл (военкомат) манд бу, зер-зев өгх учрта.

Иигәд Амр өдр-сө уга гишң көдләд, бийән әәтрүләд, чееҗән невчк амрав. Болвчн, асхн унтсн цагт зүүдн орад бәәнә. Миша Хотла ахта улс хортна өмнәс җидтә бууһан зөрүлҗ «ура» гиһәд орлдад, һар бәрлдҗ йовна.

Теднә зергләнд күрхәр ардаснь гүүсн Амрин чидл күрч өгл уга, улм-улм хоцрад ирнә. Бәәсән һарһад гүүһәд, эдниг күцәд ирхлә, дән чилҗ одсн болҗ чееҗ зована.

Серҗ авн, дәкнәс гүүһәд һарна. Хар бүрүләс авн хо асхн күртл көлән дарл уга гишң көдлнә. Зовсн цогц унтхд сән болна. Орндан орн унтҗ однач.